XBT-116D30	EKSHİBİSİONİSTİK POZUNTU Exhibitionistic disorder
XBT-10F65.2	Ekshibisionizm
DSM-5-TRF65.2	Ekshibisionist pozuntu

1. Tərif və nozologiya

Ekshibisionistik Pozuntu (XBT-11: 6D30 Exhibitionistic Disorder; DSM-5-TR: F65.2) — razılığı olmayan şəxslərin qarşısında genital orqanların açılmasından davamlı və ya intensiv cinsi həyəcan; pasiyent bu fantaziyalara, impulslara və ya davranışa cavab olaraq əhəmiyyətli distress və ya funksional pozulma yaşayır, və/yaxud bunu həqiqi razılığı olmayan insanlarda gerçəkləşdirir.

2. Tarixçə

• Lasègue C. (1877) — «exhibitionnistes» termini.
• DSM-III (1980) — rəsmi diaqnoz.
• DSM-5 (2013) — parafiliya (atipik cinsi maraq) ilə parafilik pozuntu (klinik distress və ya başqalarına zərər) fərqləndirilməsi.
• WFSBP 2020 (Thibaut F. et al.) — parafilik pozuntular üçün beynəlxalq tövsiyə.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: kişilərdə 2–4%; qadınlarda nadir.
• Başlanğıc: yeniyetməlik və erkən yetkinlik.
• Komorbidlik: başqa parafili (50–80% parafilik pozuntu pasiyentlərində), ASPD, maddə istifadəsi, MDD.

4. Etiologiya və patogenez

• Çoxsaylı amillər — bioloji, davranış kondisionlaşması, psixososial.
• Komorbid impulsivlik və hiperseksuallıq.

5. Klinik təzahürlər

• Razılığı olmayan şəxslərin qarşısında genital orqanların açılması üçün təkrarlanan və intensiv cinsi həyəcan.
• Pasiyent fantaziya, impuls və ya davranışı icra edir və ya distress yaşayır.
• Tipik kontekst — küçə, ictimai nəqliyyat.
• Hüquqi və ictimai nəticələr (cinsi cinayət).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. ≥ 6 ay təkrarlanan və intensiv cinsi həyəcan razılığı olmayan şəxslərin qarşısında genital açılmasından.

B. Pasiyent fantaziya/impulsları icra etmiş və ya əhəmiyyətli distress/funksional pozulma yaşayır.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR — 6 aylıq müddət tələb edir; XBT-11-də müddət meyarı yoxdur — «davamlı, cəmlənmiş və intensiv oyanma nümunəsi» deyilir.
• WFSBP 2020 — parafilik pozuntular üçün pillə-pillə terapiya.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Komorbidlik (ASPD, maddə, başqa parafilik).
3. Risk qiymətləndirməsi (adli kontekst).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Klinik müsahibə.
• Risk şkalaları (Static-99R cinsi residivizm üçün).

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (WFSBP 2020 pillə-pillə)

1. KDT və koqnitiv-davranış intervensiya — birinci sıra; residivin qarşısının alınması, koqnitiv distorsiya idarəsi.
2. SSRİ — yüksək dozada (fluoksetin 40–80 mq); impulsivlik və cinsi tələbatı azaldır.
3. Refrakter halda / ağır halda — antiandrogen (CPA siproteron, MPA medroksiprogesteron).
4. Ən ağır halda — GnRH agonist (leuprolid, triptorelin) — kimyəvi kastrasiya; davamlı izləmə.
5. Hüquqi-tibbi koordinasiya.

8.2 Müalicə metodikaları

1. KDT (residivin qarşısının alınması) — Tətikləyici idarəsi, koqnitiv distorsiya.
2. SSRİ Yüksək Doza — Birinci farmakoterapiya.
3. Antiandrogen (CPA, MPA) — Refrakter halda.
4. GnRH Agonist — Ən ağır halda.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• WFSBP 2020 — pillə-pillə alqoritm.

9. Proqnoz

Sübutlu müalicə ilə residiv azalması; komorbid ASPD və maddə pis proqnoz.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Ekshibisionizm zərərsizdir»

Sübut: qurbana psixoloji travma; cinsi cinayət; daha ağır parafiliklərə inkişaf riski.

Mif 2: «Kimyəvi kastrasiya birinci sıra»

Sübut: WFSBP 2020 pillə-pillə — KDT və SSRİ əvvəl; GnRH ən ağır halda.

Mif 3: «Müalicə effektivsizdir»

Sübut: KDT və farmakoterapiya residiv riskini əhəmiyyətli azaldır.

Mif 4: «Yalnız hüquqi cəza tələb olunur»

Sübut: klinik müdaxilə residiv riskini azaldır.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6D30 Exhibitionistic disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Thibaut F., Cosyns P., Fedoroff J.P. et al.; WFSBP Task Force on Paraphilias. The World Federation of Societies of Biological Psychiatry (WFSBP) 2020 guidelines for the pharmacological treatment of paraphilic disorders. World J Biol Psychiatry 2020;21(6):412–490.