XBT-116A70	TƏK EPİZODLU DEPRESİV POZUNTU Single Episode Depressive Disorder
XBT-10F32	TƏK EPİZODLU DEPRESİV POZUNTU
DSM-5-TR296.2	TƏK EPİZODLU DEPRESİV POZUNTU

1. Tərif və nozologiya

Tək epizodlu depresiv pozuntu (XBT-11: 6A70 Single Episode Depressive Disorder; DSM-5-TR: Major Depressive Disorder, Single Episode — 296.2x) — ən azı 2 həftə ərzində aşağı əhval və/və ya anhedoniya ilə birlikdə əhəmiyyətli koqnitiv, somatik və psixomotor simptomların müşayiət olunduğu, funksional pozulma yaradan affektiv pozuntudur. Pasiyentin tarixçəsində yalnız bir major depresiv epizod müşahidə olunur (residiv halında 6A71 kodlanır).

2. Tarixçə

• Hippokrat — «melanxoliya» termini, IV əsr e.ə.
• Kraepelin (1899) — manik-depresiv insanity daxilində depresiv epizod.
• DSM-III (1980) — «Major Depressive Disorder» rəsmi diaqnoz; bipolyar pozuntudan ayrılma.
• DSM-5 (2013) — «bereavement exclusion» (yas istisnası) ləğv olunmuşdur — pasiyent yaxınını itirdikdən sonra da major depresiv epizod diaqnoz oluna bilər.
• XBT-11 (2019) — Tək epizodlu (6A70) və Təkrarlanan (6A71) ayrı kodlanır.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 15–20% (Kessler R.C. NESARC-III, Hasin D.S. et al. JAMA Psychiatry 2018).
• İllik yayılma: ~6–8%.
• Cins: qadınlarda 1,5–2 dəfə yüksək.
• Başlanğıc: orta 20–30 yaş; lakin istənilən yaşda mümkündür.
• Suisid: depresiv pozuntu suicid ölümlərinin ~50%-i ilə əlaqəli.
• Komorbidlik: narahatlıq pozuntuları 60%, maddə istifadəsi 25%, ağrı, kardiovaskulyar, diabet.
• Mortalite: ümumi mortalite 1,5 dəfə artmış (kardiovaskulyar, suicid).

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 35–40% (Sullivan P.F. et al. Am J Psychiatry 2000 meta-analiz); bipolyardan az.
• GWAS — 100+ risk lokusu (Howard D.M. et al. Nat Neurosci 2019, n>800 000).
• Neyrobioloji — monoaminerjik (serotonin, noradrenalin, dopamin) hipotezi; HPA oxu disregulasiyası, kortizol yüksəkliyi; hippokamp həcm azalması; inflamasion hipotezi (CRP, IL-6).
• Risk amilləri: uşaqlıq travması, ailə tarixçəsi, kəskin stress, xronik tibbi xəstəlik, sosial təcrid, maddə istifadəsi, doğum sonrası dövr, hipotireoid.

5. Klinik mənzərə

5.1 Əsas simptomlar (DSM-5-TR — ≥ 5 simptom × 2 həftə, ən azı 1-i 1 və ya 2)

1. Davamlı aşağı əhval.
2. Anhedoniya — maraq və zövqün itirilməsi.
3. Çəki və ya iştah dəyişmələri.
4. Yuxu pozulması (insomniya və ya hipersomniya).
5. Psixomotor agitasiya və ya ləngləmə (başqaları tərəfindən müşahidə oluna bilən).
6. Yorğunluq və ya enerji itkisi.
7. Dəyərsizlik və ya hədsiz günah hissi.
8. Konsentrasiya çətinliyi və qərarvermə pozulması.
9. Suisid fikirləri və ya plan.

5.2 Kvalifikatorlar (DSM-5-TR)

• Şiddət: yüngül, orta, ağır.
• Psixotik xüsusiyyətlərlə (sayıqlama və ya halusinasiya).
• Atipik xüsusiyyətlər (hipersomniya, hiperfagiya, leaden paralysis).
• Melanxolik xüsusiyyətlər.
• Katatonik xüsusiyyətlər.
• Peripartum başlanğıc.
• Mövsümi model.
• Mixed features (manik komponentlər).
• Narahatlıqla.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR · XBT-11 konsensus nöqtələri)

A. Yuxarıda göstərilən 5+ simptom ≥ 2 həftə; ən azı biri — depresiv əhval və ya anhedoniya olmalıdır.

B. Əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma.

C. Maddə və ya tibbi vəziyyət istisnası.

D. Heç vaxt manik və ya hipomanik epizod olmamışdır.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR: «bereavement exclusion» ləğv (DSM-IV-də yas dövründə 2 ay diaqnoz qoyulmurdu); yas və depresiv epizod birgə baş verə bilər.
• XBT-11 (6A70): tək epizod ayrı kod; şiddət və psixotik xüsusiyyət kvalifikatorları.
• NICE NG222 (2022): şiddət təsnifi: az ağır, daha ağır (DSM-də yüngül/orta/ağır əvəzinə); müalicə şiddətə görə alqoritmlər.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Strukturlaşdırılmış müsahibə (SCID-5, MINI).
3. Şkalalar — PHQ-9 (skrining və izləmə), HAM-D, MADRS, BDI-II.
4. Suisid riski (C-SSRS).
5. Bipolyar skrining (MDQ, HCL-32) — bipolyar epizodları istisna etmək.
6. Tibbi və laborator (tireoid, B12, folat, ferritin, qaraciyər, böyrək, hamiləlik) — somatik səbəbi istisna.
7. Toksikoloji skrining (maddə istifadəsi şübhəsi).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• PHQ-9 — birinci tibbi yardımda standart; ≥ 10 ölçü orta-ağır depressiya.
• HAM-D-17 (Hamilton), MADRS — klinik və araşdırma.
• BDI-II — özünüqiymətləndirmə.
• C-SSRS — suicid riski.
• Laborator: tam qan, tireoid, B12, folat, ferritin, qaraciyər/böyrək, qlükoza.
• EKG — TCA və ya QT-uzadan preparatlar başlanmazdan əvvəl.

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları (NICE NG222 · APA 2019 · CANMAT 2016 konsensusu)

• Orta (PHQ-9 10–14) — KDT və ya İPT, və ya farmakoterapiya (SSRİ); pasiyent seçimi.
• Birinci sıra farmakoterapiya: SSRİ — sertralin, esitalopram, fluoksetin, paroksetin, sitalopram. Effekt 4–6 həftə; titrasiya tələb olunur.
• SNRİ — venlafaksin, duloksetin — alternativ və ya komorbid ağrı/narahatlıq.
• Digər — mirtazapin (yuxu və iştah problemləri), bupropion (cinsi yan təsir az, ADHD komorbid), agomelatin, vortioksetin (koqnitiv komponent).
• Refrakter: SSRİ + lityum və ya kvetiapin və ya aripiprazol; SSRİ kombinasiyaları; ketamin/esketamin (intranazal — FDA təsdiqi 2019, ağır refrakter); EKT.
• Psixoterapiya birinci sıra alternativ — yüngül-orta depressiyada monoterapiya, ağır halda farmakoterapiya ilə kombinasiya; konkret metodlar və sübut bazası «Müalicə metodikaları» siyahısında (KDT, İPT, davranış aktivasiyası, MBCT).
• Suisid riski idarəsi — aktiv qiymətləndirmə; risk yüksəkdirsə yatak yatma; vasitələrə (silah, dərman) məhdudlaşdırılmış əlçatanlıq; psixososial dəstək.
• Müalicə müddəti: ilk epizodda remisyadan sonra 6–12 ay davam; rezidiv hallarda uzunmüddətli.

1. Depressiya üçün KDT — Beck A. — Koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, davranış aktivasiyası; 12–20 seans. Sübut: Cuijpers P. et al. Cochrane meta-analizləri — orta effekt, farmakoterapiya ilə müqayisəli; kombinasiya monoterapiyadan üstün ağır halda.
2. Şəxslərarası Terapiya (İPT / IPT — Interpersonal Therapy) — Klerman G., Weissman M. — 4 problem sahəsi — yas, rol keçidi, rol konflikti, interpersonal defisit. 12–16 seans. RKİ-lərdə KDT ilə müqayisəli effekt.
3. Davranış Aktivasiyası (Behavioral Activation) — Jacobson N., Martell C. — Müsbət fəaliyyətlərin sistematik artırılması, qaçınmanın azaldılması. Dimidjian S. et al. J Consult Clin Psychol 2006 RKİ — KDT-yə müqayisəli effekt.
4. Mayndfulnes-Əsaslı Koqnitiv Terapiya (MBCT — Mindfulness-Based Cognitive Therapy) — Segal Z., Williams M., Teasdale J. — Residiv profilaktikasında; xüsusilə ≥ 3 epizod tarixçəsi varsa effekti antidepresant saxlamadan üstün ola bilər (Kuyken W. et al. Lancet 2015).
5. Pasiyent Sağlamlıq Sorğusu-9 (PHQ-9 — Patient Health Questionnaire-9) — Kroenke K., Spitzer R.L. — Birinci tibbi yardımda qızıl standart skrining və izləmə vasitəsi.
6. HAM-D / MADRS — Klinikçi-rated depresiv şiddət şkalaları.
7. EKT — Ağır psixotik depressiya, refrakter, suicid riski, qida qəbulu pozulması, hamiləlik. UK ECT Review Group Lancet 2003 — EKT farmakoterapiyadan üstün ağır halda.
8. Esketamin / Ketamin — FDA 2019 intranazal esketamin (Spravato) ağır refrakter depressiya üçün; sürətli antidepresant effekt (saatlar-günlər); klinikada nəzarət altında administrasiya. Daly E.J. et al. JAMA Psychiatry 2018.
9. Təkrarlanan Transkranial Maqnit Stimulyasiyası (rTMS — repetitive Transcranial Magnetic Stimulation) — Refrakter depressiyada FDA təsdiqi (2008); 4–6 həftə kursu, sol DLPFC hədəfi.

8.2 Farmakoterapiya

8.3 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE NG222 (2022): şiddətə görə pillə-pillə alqoritm; «daha yüngül» — KDT və ya guided self-help birinci sıra; «more severe» — kombinasiya.
• APA Practice Guideline (2010, 2019 yenilənmə): SSRİ birinci sıra; KDT / İPT birinci sıra alternativ.
• CANMAT 2016: şiddət və hadisə əsasında 4 pilləli alqoritm.
• Cipriani A. et al. Lancet 2018 network meta-analiz: 21 antidepresant müqayisəsi — agomelatin və amitriptilin ən yüksək effekt; fluoksetin və reboxetin ən aşağı; fluoksetin və reboxetin uyğunlaşmada (acceptability) ən yüksək. Effekt fərqləri klinik baxımdan mülayimdir.

9. Proqnoz

• Spontan remisya 50% bir ildə (lakin əksər remisya antidepresant qulaq olmadan); residiv riski yüksək.
• Hər sonrakı epizoddan sonra növbəti epizod riski artır.
• Suicid riski xüsusilə ilk həftələrdə yüksəkdir.
• İzləmə — PHQ-9 / MADRS, suicid riski, yan təsirlər, kompliyans; ilk 12 həftə daha sıx.
• Müalicə müddəti — ilk epizodda remisyadan sonra 6–12 ay.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Depressiya — sadəcə »kədər«; iradi olaraq aradan qaldırılır»

Sübut: depressiya kompleks neyrobioloji pozuntudur — HPA disregulasiyası, monoamin disbalansı, struktur dəyişikliklər (hippokamp); «iradi» idarə edilmir. APA, WHO, NICE — tibbi xəstəlik kimi.

Mif 2: «Antidepresant asılılıq yaradır»

Sübut: SSRİ və SNRİ-lər asılılıq (addiction) yaratmırlar — sui-istifadə və ya tolerans yaratmırlar. Lakin kəsmə sindromu mövcuddur (xüsusilə qısa yarımömrü paroksetin, venlafaksin) — bu asılılıq deyil, fizioloji uyğunlaşma; tədricən kəsmə ilə həll olunur.

Mif 3: «Antidepresant pasiyentin şəxsiyyətini dəyişdirir»

Sübut: antidepresant simptomları azaldır, şəxsiyyəti dəyişmir. Pasiyent «özümü hiss etmirəm» deyə şikayət edirsə — bu yan təsirdir (emosional düzləşmə, emotional blunting) — preparat dəyişdirilməli və ya doza azaldılmalıdır.

Mif 4: «Antidepresantlar plasebodan üstün deyil»

Sübut: Cipriani Lancet 2018 — 21 antidepresant plasebodan əhəmiyyətli üstün; lakin effekt mülayimdir, xüsusilə yüngül depressiyada. Orta-ağır depresiyada effekt klinik baxımdan əhəmiyyətlidir.

Mif 5: «Pəhriz (omega-3, B vitaminləri, magnezium) antidepresantı əvəzləyir»

Sübut: bəzi əlavələrin (omega-3, vitamin D çatışmazlıqda) mülayim adjunkt effekti ola bilər, lakin orta-ağır depressiyada əsas müalicəni əvəz etmir. SMILES tədqiqatı (Jacka F.N. BMC Med 2017) — Mediterranean tipli pəhriz mülayim adjunkt.

Mif 6: «St John's Wort təbii antidepresantdır, antidepresantı əvəzləyə bilər»

Sübut: St John's Wort yüngül depresiyada effekt göstərir (Cochrane Linde K. 2008), lakin orta-ağır depresiyada sübut bazası məhduddur; CYP induksiyası ilə bir çox preparatın (kontraseptiv, antikoagulant, antidepresant, antiretroviral) səviyyəsini azaldır — ciddi qarşılıqlı təsir.

Mif 7: «Yalnız idman və ya psixoterapiya kifayətdir, dərman lazımsızdır»

Sübut: yüngül depressiyada psixoterapiya və idman bəzən kifayətdir, lakin orta-ağır depressiyada və xüsusilə suicid riskində farmakoterapiya zəruridir; NICE NG222 və APA 2019.

Mif 8: «EKT köhnəlmiş və ya travmatik müalicədir»

Sübut: müasir EKT (narkoz və miyorelaksantlarla) təhlükəsiz və yüksək effektivdir; ağır refrakter və psixotik depressiya zamanı qızıl standartdır. UK ECT Review Group Lancet 2003.

Mif 9: «Antidepresantlar suicid yaradır»

Sübut: FDA black box uşaq və yeniyetmələrdə (xüsusilə ilk həftələrdə) suicid fikirlərinin artma riski — bu klinikaları monitor etmək tələbidir, lakin uzunmüddətli effektdə antidepresantlar suicid riskini azaldır (Stone M. et al. BMJ 2009).

Mif 10: «Yaslı dövrdə depressiya diaqnozu qoyula bilməz»

**Sübut:** DSM-5 «yas istisnasını» ləğv etmişdir; yas və major depressiv epizod birgə baş verə bilər; yasın patoloji formaları (uzanmış yas pozuntusu — 6B43) ayrıdır.

Mif 11: «Sağlam pasiyentlərdə depressiya psixoloji »zəiflik« markeridir»

Sübut: depressiya istənilən şəxsdə baş verə bilər; «psixoloji güc» konsepsiyası stigmatik və yanlışdır; tibbi vəziyyət kimi qiymətləndirilməlidir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6A70 Single episode depressive disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE NG222. Depression in adults: treatment and management. 2022.
4. APA. Practice Guideline for the Treatment of Patients with Major Depressive Disorder. 2010 (with 2019 update).
5. Kennedy S.H., Lam R.W., McIntyre R.S. et al. Canadian Network for Mood and Anxiety Treatments (CANMAT) 2016 Clinical Guidelines for the Management of Adults with Major Depressive Disorder. Can J Psychiatry 2016;61(9):540–560.
6. Cipriani A., Furukawa T.A., Salanti G. et al. Comparative efficacy and acceptability of 21 antidepressant drugs for the acute treatment of adults with major depressive disorder: a systematic review and network meta-analysis. Lancet 2018;391(10128):1357–1366.
7. Hasin D.S., Sarvet A.L., Meyers J.L. et al. Epidemiology of adult DSM-5 major depressive disorder and its specifiers in the United States. JAMA Psychiatry 2018;75(4):336–346.
8. Howard D.M. et al. Genome-wide meta-analysis of depression identifies 102 independent variants. Nat Neurosci 2019;22(3):343–352.
9. Cuijpers P., Karyotaki E., de Wit L., Ebert D.D. The effects of fifteen evidence-supported therapies for adult depression: A meta-analytic review. Psychother Res 2020;30(3):279–293.
10. Kuyken W., Hayes R., Barrett B. et al. Effectiveness and cost-effectiveness of mindfulness-based cognitive therapy compared with maintenance antidepressant treatment in the prevention of depressive residiv. Lancet 2015;386(9988):63–73.
11. Kroenke K., Spitzer R.L., Williams J.B. The PHQ-9: validity of a brief depression severity measure. J Gen Intern Med 2001;16(9):606–613.
12. Daly E.J. et al. Efficacy and safety of intranasal esketamine adjunctive to oral antidepressant therapy in treatment-resistant depression. JAMA Psychiatry 2018;75(2):139–148.
13. Jacka F.N. et al. A randomised controlled trial of dietary improvement for adults with major depression (the 'SMILES' trial). BMC Med 2017;15(1):23.
14. UK ECT Review Group. Lancet 2003;361(9360):799–808.
15. Stone M., Laughren T., Jones M.L. et al. Risk of suicidality in clinical trials of antidepressants in adults: analysis of proprietary data submitted to US Food and Drug Administration. BMJ 2009;339:b2880.