XBT-116A70	TƏK EPİZODLU DEPRESSİV POZUNTU Single episode depressive disorder
XBT-10F32	Depressiv epizod
DSM-5-TRF32.x	Böyük depressiv pozuntu, tək epizod

1. Tərif və nozologiya

Tək epizodlu depressiv pozuntu (XBT-11: 6A70 Single Episode Depressive Disorder; DSM-5-TR: Major Depressive Disorder, Single Episode — F32.x) — ən azı 2 həftə ərzində aşağı əhval və/və ya anhedoniya ilə birlikdə əhəmiyyətli koqnitiv, somatik və psixomotor simptomların müşayiət olunduğu, funksional pozulma yaradan affektiv pozuntudur. Pasiyentin tarixçəsində yalnız bir major depressiv epizod müşahidə olunur (residiv halında 6A71 kodlanır).

2. Tarixçə

• Hippokrat (e.ə. V–IV əsrlər) — «melanxoliya» termini.
• Kraepelin (1899) — «manik-depressiv psixoz» çərçivəsində depressiv epizod.
• DSM-III (1980) — «Major Depressive Disorder» rəsmi diaqnoz; bipolyar pozuntudan ayrılma.
• DSM-5 (2013) — «yas istisnası» ləğv olunmuşdur — pasiyent yaxınını itirdikdən sonra da major depressiv epizod diaqnoz oluna bilər.
• XBT-11 (2019) — Tək epizodlu (6A70) və Təkrarlanan (6A71) ayrı kodlanır.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 15–20% (NESARC-III; Hasin D.S. et al. JAMA Psychiatry 2018).
• İllik yayılma: ~6–8%.
• Cins: qadınlarda 1,5–2 dəfə yüksək.
• Başlanğıc: orta 20–30 yaş; lakin istənilən yaşda mümkündür.
• Suisid: depressiv pozuntu suicid ölümlərinin ~50%-i ilə əlaqəli.
• Komorbidlik: təşviş pozuntuları 60%, maddə istifadəsi 25%, ağrı, kardiovaskulyar, diabet.
• Mortalite: ümumi mortalitet 1,5 dəfə artmış (kardiovaskulyar, suicid).

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 35–40% (Sullivan P.F. et al. Am J Psychiatry 2000 meta-analiz); bipolyardan az.
• GWAS — 100+ risk lokusu (Howard D.M. et al. Nat Neurosci 2019, n>800 000).
• Neyrobioloji — monoaminergik (serotonin, noradrenalin, dopamin) hipotezi; HPA oxu disregulasiyası, kortizol yüksəkliyi; hippokamp həcm azalması; inflamasiya hipotezi (CRP, IL-6).
• Risk amilləri: uşaqlıq travması, ailə tarixçəsi, kəskin stress, xronik tibbi xəstəlik, sosial təcrid, maddə istifadəsi, doğum sonrası dövr, hipotireoid.

5. Klinik təzahürlər

5.1 Əsas simptomlar (DSM-5-TR — ≥ 5 simptom × 2 həftə, ən azı 1-i 1 və ya 2)

1. Davamlı aşağı əhval.
2. Anhedoniya — maraq və zövqün itirilməsi.
3. Çəki və ya iştah dəyişmələri.
4. Yuxu pozulması (insomniya və ya hipersomniya).
5. Psixomotor agitasiya və ya ləngləmə (başqaları tərəfindən müşahidə oluna bilən).
6. Yorğunluq və ya enerji itkisi.
7. Dəyərsizlik və ya hədsiz günah hissi.
8. Konsentrasiya çətinliyi və qərarvermə pozulması.
9. Suisid fikirləri və ya plan.

5.2 Kvalifikatorlar (DSM-5-TR)

• Şiddət: yüngül, orta, ağır.
• Psixotik xüsusiyyətlərlə (sayıqlama və ya hallüsinasiya).
• Atipik xüsusiyyətlər (hipersomniya, hiperfagiya, leaden paralysis).
• Melanxolik xüsusiyyətlər.
• Katatonik xüsusiyyətlər.
• Peripartum başlanğıc.
• Mövsümi model.
• Mixed features (manik komponentlər).
• Narahatlıqla.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR · XBT-11 konsensus nöqtələri)

A. Yuxarıdakı 5+ simptom ≥ 2 həftə; ən azı biri aşağı əhval və ya anhedoniya.

B. Əhəmiyyətli distress və ya funksional pozulma.

C. Maddə və ya tibbi vəziyyət istisnası.

D. Heç vaxt manik və ya hipomanik epizod olmamışdır.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR: «yas istisnası» ləğv (DSM-IV-də yas dövründə 2 ay diaqnoz qoyulmurdu); yas və depressiv epizod birgə baş verə bilər.
• XBT-11 (6A70): tək epizod ayrı kod; şiddət və psixotik xüsusiyyət kvalifikatorları.
• NICE NG222 (2022): şiddət təsnifi: az ağır, daha ağır (DSM-də yüngül/orta/ağır əvəzinə); müalicə şiddətə görə alqoritmlər.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Strukturlaşdırılmış müsahibə (SCID-5, MINI).
3. Şkalalar — PHQ-9 (skrininq və izləmə), HAM-D, MADRS, BDI-II.
4. Suisid riski (C-SSRS).
5. Bipolyar skrininq (MDQ, HCL-32) — bipolyar epizodları istisna etmək.
6. Tibbi və laborator (tireoid, B12, folat, ferritin, qaraciyər, böyrək, hamiləlik) — somatik səbəbi istisna.
7. Toksikoloji skrininq (maddə istifadəsi şübhəsi).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• PHQ-9 — birinci tibbi yardımda standart; ≥ 10 ölçü orta-ağır depressiya.
• HAM-D-17 (Hamilton), MADRS — klinik və araşdırma.
• BDI-II — özünüqiymətləndirmə.
• C-SSRS — suicid riski.
• Laborator: tam qan, tireoid, B12, folat, ferritin, qaraciyər/böyrək, qlükoza.
• EKG — TCA və ya QT-uzadan preparatlar başlanmazdan əvvəl.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE NG222 · APA 2010 · CANMAT 2016 konsensusu)

1. Şiddətə görə pillə-pillə yanaşma:
   • Yüngül (PHQ-9 5–9) — rəhbərlik altında özünəyardım (guided self-help), KDT əsaslı internet müdaxilələri, fiziki aktivlik, müşahidə.
   • Orta (PHQ-9 10–14) — KDT və ya İPT, və ya farmakoterapiya (SSRİ); pasiyent seçimi.
   • Orta-ağır (PHQ-9 15–19) — farmakoterapiya (SSRİ) və ya yüksək intensivlikli psixoloji müdaxilə; üstünlük kombinasiyaya verilir.
   • Ağır (PHQ-9 ≥ 20 və ya psixotik xüsusiyyətlər) — farmakoterapiya + psixoterapiya kombinasiyası; ağır psixotik / suicid riski — hospitalizasiya və EKT.
2. Birinci sıra farmakoterapiya: SSRİ — sertralin, esitalopram, fluoksetin, paroksetin, sitalopram. Effekt 4–6 həftə; titrasiya tələb olunur.
3. SNRİ — venlafaksin, duloksetin — alternativ və ya komorbid ağrı/narahatlıq.
4. Digər — mirtazapin (yuxu və iştah problemləri), bupropion (cinsi yan təsir az, DDHP komorbid), agomelatin, vortioksetin (koqnitiv komponent).
5. Refrakter: SSRİ + lityum və ya kvetiapin və ya aripiprazol; SSRİ kombinasiyaları; ketamin/esketamin (intranazal — FDA təsdiqi 2019, ağır refrakter); EKT.
6. Psixoterapiya birinci sıra alternativ — yüngül-orta depressiyada monoterapiya, ağır halda farmakoterapiya ilə kombinasiya; konkret metodlar və sübut bazası «Müalicə metodikaları» siyahısında (KDT, İPT, davranış aktivasiyası, MBCT).
7. Suisid riski idarəsi — aktiv qiymətləndirmə; risk yüksəkdirsə hospitalizasiya; vasitələrə (silah, dərman) məhdudlaşdırılmış əlçatanlıq; psixososial dəstək.
8. Müalicə müddəti: ilk epizodda remisyadan sonra 6–12 ay davam; rezidiv hallarda uzunmüddətli.

8.2 Farmakoterapiya

8.3 Müalicə metodikaları

1. Depressiya üçün KDT — Bek (Beck A.) — Koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, davranış aktivasiyası; 12–20 seans. Sübut: Cuijpers P. et al. Cochrane meta-analizləri — orta effekt, farmakoterapiya ilə müqayisəli; kombinasiya monoterapiyadan üstün ağır halda.
2. İnterpersonal Terapiya (İPT / IPT — Interpersonal Therapy) — Klerman (Klerman G.), Vaysman (Weissman M.) — 4 problem sahəsi — yas, rol keçidi, rol konflikti, interpersonal defisit. 12–16 seans. RKİ-lərdə KDT ilə müqayisəli effekt.
3. Davranış Aktivasiyası (Behavioral Activation) — Ceykobson (Jacobson N.), Martell (Martell C.) — Müsbət fəaliyyətlərin sistematik artırılması, qaçınmanın azaldılması. Dimidjian S. et al. J Consult Clin Psychol 2006 RKİ — KDT-yə müqayisəli effekt.
4. Mayndfulnes-Əsaslı Koqnitiv Terapiya (MBCT — Mindfulness-Based Cognitive Therapy) — Seqal (Segal Z.), Williams (Williams M.), Tizdeyl (Teasdale J.) — Residiv profilaktikasında; xüsusilə ≥ 3 epizod tarixçəsi varsa effekti antidepressant saxlamadan üstün ola bilər (Kuyken W. et al. Lancet 2015).
5. Pasiyent Sağlamlıq Sorğusu-9 (PHQ-9 — Patient Health Questionnaire-9) — Kroenke (Kroenke K.), Spitser (Spitzer R.L.) — Birinci tibbi yardımda qızıl standart skrininq və izləmə vasitəsi.
6. HAM-D / MADRS — Klinikçi-rated depressiv şiddət şkalaları.
7. EKT — Ağır psixotik depressiya, refrakter, suicid riski, qida qəbulu pozulması, hamiləlik. UK ECT Review Group Lancet 2003 — EKT farmakoterapiyadan üstün ağır halda.
8. Esketamin / Ketamin — FDA 2019 intranazal esketamin (Spravato) ağır refrakter depressiya üçün; sürətli antidepressant effekt (saatlar-günlər); klinikada nəzarət altında administrasiya. Daly E.J. et al. JAMA Psychiatry 2018.
9. Təkrarlanan Transkranial Maqnit Stimulyasiyası (rTMS — repetitive Transcranial Magnetic Stimulation) — Refrakter depressiyada FDA təsdiqi (2008); 4–6 həftə kursu, sol DLPFC hədəfi.

8.4 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE NG222 (2022): şiddətə görə pillə-pillə alqoritm; «daha yüngül» — KDT və ya rəhbərlik altında özünəyardım birinci sıra; «daha ağır» halda — kombinasiya.
• APA Practice Guideline (2010, 2019 yenilənmə): SSRİ birinci sıra; KDT / İPT birinci sıra alternativ.
• CANMAT 2016: şiddət və hadisə əsasında 4 pilləli alqoritm.
• Cipriani A. et al. Lancet 2018 network meta-analiz: 21 antidepressant müqayisəsi — agomelatin və amitriptilin ən yüksək effekt; fluoksetin, fluvoksamin, reboxetin və trazodon ən aşağı. Uyğunlaşmada (acceptability) ən yaxşılar — agomelatin, sitalopram, esitalopram, fluoksetin, sertralin, vortioksetin; reboxetin isə həm effektə, həm uyğunlaşmaya görə ən aşağıdadır. Effekt fərqləri klinik baxımdan mülayimdir.

9. Proqnoz

• Spontan remisya 50% bir ildə (lakin əksər remisya antidepressant dəstəyi olmadan); residiv riski yüksək.
• Hər sonrakı epizoddan sonra növbəti epizod riski artır.
• Suicid riski xüsusilə ilk həftələrdə yüksəkdir.
• İzləmə — PHQ-9 / MADRS, suicid riski, yan təsirlər, kompliyans; ilk 12 həftə daha sıx.
• Müalicə müddəti — ilk epizodda remisyadan sonra 6–12 ay.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Depressiya — sadəcə „kədər“; iradi olaraq aradan qaldırılır»

Sübut: depressiya kompleks neyrobioloji pozuntudur — HPA disregulasiyası, monoamin disbalansı, struktur dəyişikliklər (hippokamp); «iradi» idarə edilmir. APA, WHO, NICE — tibbi xəstəlik kimi.

Mif 2: «Antidepressant asılılıq yaradır»

Sübut: SSRİ və SNRİ asılılıq (addiction) yaratmır — nə sui-istifadəyə, nə də toleransa səbəb olur. Lakin kəsmə sindromu mövcuddur (xüsusilə qısa yarımömrü paroksetin, venlafaksin) — bu asılılıq deyil, fizioloji uyğunlaşma; tədricən kəsmə ilə həll olunur.

Mif 3: «Antidepressant pasiyentin şəxsiyyətini dəyişdirir»

Sübut: antidepressant simptomları azaldır, şəxsiyyəti dəyişmir. Pasiyent «özümü hiss etmirəm» deyə şikayət edirsə — yan təsir (emosional düzləşmə, emotional blunting) — preparat dəyişdirilməsi və ya doza azaldılması.

Mif 4: «Antidepressantlar plasebodan üstün deyil»

Sübut: Cipriani Lancet 2018 — 21 antidepressant plasebodan əhəmiyyətli üstün; lakin effekt mülayimdir, xüsusilə yüngül depressiyada. Orta-ağır depressiyada effekt klinik baxımdan əhəmiyyətlidir.

Mif 5: «Pəhriz (omega-3, B vitaminləri, magnezium) antidepressantı əvəzləyir»

Sübut: bəzi əlavələrin (omega-3, vitamin D çatışmazlıqda) mülayim adjunkt effekti ola bilər, lakin orta-ağır depressiyada əsas müalicəni əvəzləmir. SMILES tədqiqatı (Jacka F.N. BMC Med 2017) — Mediterranean tipli pəhriz mülayim adjunkt.

Mif 6: «St John's Wort təbii antidepressantdır, antidepressantı əvəzləyə bilər»

Sübut: St John's Wort yüngül depressiyada effekt göstərir (Cochrane Linde K. 2008), lakin orta-ağır depressiyada sübut bazası məhduddur; CYP induksiyası ilə bir çox preparatın (kontraseptiv, antikoagulant, antidepressant, antiretroviral) səviyyəsini azaldır — ciddi qarşılıqlı təsir.

Mif 7: «Yalnız idman və ya psixoterapiya kifayətdir, dərman lazımsızdır»

Sübut: yüngül depressiyada psixoterapiya və idman bəzən kifayətdir, lakin orta-ağır depressiyada və xüsusilə suicid riskində farmakoterapiya zəruridir; NICE NG222 və APA 2010.

Mif 8: «EKT köhnəlmiş və ya travmatik müalicədir»

Sübut: müasir EKT (anesteziya altında, əzələ relaksantları ilə) təhlükəsiz və yüksək effektivdir; ağır refrakter və psixotik depressiyada qızıl standart. UK ECT Review Group Lancet 2003.

Mif 9: «Antidepressantlar suicid yaradır»

Sübut: FDA black box uşaq və yeniyetmələrdə (xüsusilə ilk həftələrdə) suicid fikirlərinin artma riski — bu, ilk həftələrdə klinik izləmə tələbidir, lakin uzunmüddətli effektdə antidepressantlar suicid riskini azaldır (Stone M. et al. BMJ 2009).

Mif 10: «Yas dövründə depressiya diaqnozu qoyula bilməz»

Sübut: DSM-5 «yas istisnası»nı ləğv etmişdir; yas və major depressiv epizod birgə baş verə bilər; yasın patoloji formaları (uzanmış yas pozuntusu — 6B43) ayrıdır.

Mif 11: «Depressiya psixoloji „zəiflik“ əlamətidir»

Sübut: depressiya istənilən şəxsdə baş verə bilər; «psixoloji güc» konsepsiyası stigmatik və yanlışdır; tibbi vəziyyət kimi qiymətləndirilməlidir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6A70 Single episode depressive disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE NG222. Depression in adults: treatment and management. 2022.
4. APA. Practice Guideline for the Treatment of Patients with Major Depressive Disorder. 3rd ed. 2010.
5. Kennedy S.H., Lam R.W., McIntyre R.S. et al. Canadian Network for Mood and Anxiety Treatments (CANMAT) 2016 Clinical Guidelines for the Management of Adults with Major Depressive Disorder. Can J Psychiatry 2016;61(9):540–560.
6. Cipriani A., Furukawa T.A., Salanti G. et al. Comparative efficacy and acceptability of 21 antidepressant drugs for the acute treatment of adults with major depressive disorder: a systematic review and network meta-analysis. Lancet 2018;391(10128):1357–1366.
7. Hasin D.S., Sarvet A.L., Meyers J.L. et al. Epidemiology of adult DSM-5 major depressive disorder and its specifiers in the United States. JAMA Psychiatry 2018;75(4):336–346.
8. Howard D.M. et al. Genome-wide meta-analysis of depression identifies 102 independent variants. Nat Neurosci 2019;22(3):343–352.
9. Cuijpers P., Karyotaki E., de Wit L., Ebert D.D. The effects of fifteen evidence-supported therapies for adult depression: A meta-analytic review. Psychother Res 2020;30(3):279–293.
10. Kuyken W., Hayes R., Barrett B. et al. Effectiveness and cost-effectiveness of mindfulness-based cognitive therapy compared with maintenance antidepressant treatment in the prevention of depressive relapse. Lancet 2015;386(9988):63–73.
11. Kroenke K., Spitzer R.L., Williams J.B. The PHQ-9: validity of a brief depression severity measure. J Gen Intern Med 2001;16(9):606–613.
12. Daly E.J. et al. Efficacy and safety of intranasal esketamine adjunctive to oral antidepressant therapy in treatment-resistant depression. JAMA Psychiatry 2018;75(2):139–148.
13. Jacka F.N. et al. A randomised controlled trial of dietary improvement for adults with major depression (the «SMILES» trial). BMC Med 2017;15(1):23.
14. UK ECT Review Group. Lancet 2003;361(9360):799–808.
15. Stone M., Laughren T., Jones M.L. et al. Risk of suicidality in clinical trials of antidepressants in adults: analysis of proprietary data submitted to US Food and Drug Administration. BMJ 2009;339:b2880.
16. Beck A.T., Rush A.J., Shaw B.F., Emery G. Cognitive Therapy of Depression. New York: Guilford Press, 1979.
17. Martell C.R., Dimidjian S., Herman-Dunn R. Behavioral Activation for Depression: A Clinician’s Guide. New York: Guilford Press, 2010.
18. Weissman M.M., Markowitz J.C., Klerman G.L. Comprehensive Guide to Interpersonal Psychotherapy. New York: Basic Books, 2000.
19. Segal Z.V., Williams J.M.G., Teasdale J.D. Mindfulness-Based Cognitive Therapy for Depression. 2nd ed. New York: Guilford Press, 2013.
20. Jacobson N.S., Dobson K.S., Truax P.A. et al. A component analysis of cognitive-behavioral treatment for depression. J Consult Clin Psychol 1996;64(2):295–304.