XBT-116B21	BƏDƏN DİSMORFİK POZUNTUSU (BDD)
XBT-10F45.2	BƏDƏN DİSMORFİK POZUNTUSU (BDD)
DSM-5-TR300.7	BƏDƏN DİSMORFİK POZUNTUSU (BDD)

1. Tərif və nozologiya

Bədən Dismorfik Pozuntusu (BDD; XBT-11: 6B21; DSM-5-TR: 300.7) — pasiyentin görünüşündəki real olmayan və ya çox kiçik qüsurla bağlı obsessiv məşğuliyyət; bu məşğuliyyət təkrarlanan davranışlara (güzgüyə baxma, dəri qıdaşdırma, kosmetik prosedurlar axtarışı) və ya zehni hərəkətlərə (müqayisə) gətirib çıxarır.

2. Tarixçə

• Morselli E. (1891) — «dysmorphophobia».
• DSM-III-R (1987) — «Body Dysmorphic Disorder» somatoform pozuntular daxilində.
• DSM-5 (2013) və XBT-11 — Obsessiv-kompulsiv spektri kateqoriyasına keçirilmişdir.

3. Epidemiologiya

• Ümumi populyasiyada yayılma: 1,7–2,4% (Buhlmann U. et al. Psychiatry Res 2010).
• Kosmetik dermatoloji və plastik cərrahiyə klinikalarında 9–15%.
• Cins: təxminən bərabər.
• Başlanğıc: orta 15–16 yaş.
• Komorbidlik: MDD ~75%, OKP ~30%, sosial narahatlıq ~37%, maddə istifadəsi.
• Suicid riski yüksək: cəhd ~24–28%, tamamlanma populyasiyadan 45 dəfə yüksək (Phillips K.A. icmalları).

4. Etiologiya və patogenez

• Genetik üst-üstə düşmə OKP ilə.
• Neyrobioloji — orbitofrontal-striatal dövrə hiperaktivliyi (OKP-yə bənzər); vizual emal pozulması (Feusner J.D. et al. icmalları — pasiyent detallara həddən artıq fokus, ümumi görüntünü inteqrə etmir).
• Sosial-mədəni — kütləvi mediada idealizə edilmiş görünüş.
• Uşaqlıq peer viktimizasiyası (rüsvayetmə, «bullying»).

5. Klinik mənzərə

• Görünüşün konkret hissəsinə (üz, dəri, saç, burun, bədən forması) obsessiv fokus.
• Real qüsur yoxdur və ya başqaları üçün görünməz/əhəmiyyətsizdir.
• Təkrarlanan davranışlar: güzgüyə baxma, dəri qıdaşdırma, müqayisə, kosmetik prosedur axtarışı, geyim/makyaj/kamuflyaj.
• Zehni hərəkətlər: özünü başqaları ilə müqayisə.
• İnsight çox vaxt zəifdir; bəzən sayıqlama səviyyəsində.
• «Muscle dysmorphia» alt-tipi — kişilərdə əzələnin «kifayət qədər inkişaf etməməsi» obsessiyası; anabolik steroid istifadəsinə gətirir.
• Yüksək sosial təcrid, akademik və peşə pozulması.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Görünüşdəki qüsur və ya nöqsana məşğuliyyət; başqalarına görünməz və ya kiçik.

B. Pasiyent hər hansı bir məqamda təkrarlanan davranış (güzgü, dəri qıdaşdırma, ifrat geyim) və ya zehni hərəkət (müqayisə) icra etmişdir.

C. Məşğuliyyət əhəmiyyətli distress və ya funksional pozulmaya səbəb olur.

D. Yemə pozuntusu meyarına çatan bədən imajı məşğuliyyəti olmamalıdır (anorexia/bulimia).

Kvalifikatorlar: əzələ dismorfiyası; içgörü (yaxşı / orta — zəif / yoxdur / hezeyan).

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR / XBT-11 — OKP spektri kateqoriyasında; muscle dysmorphia kvalifikator.
• NICE CG31 — BDD və OKP birgə tövsiyələr.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (pasiyent çox vaxt utancdan açıq danışmır).
2. BDDQ (Body Dysmorphic Disorder Questionnaire) — skrining.
3. BDD-YBOCS — şiddət şkalası.
4. Komorbidlik (depressiya, OKP, sosial narahatlıq, suicid riski).
5. Anabolik steroid və ya kosmetik prosedur anamnezi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• BDDQ — skrining (Phillips K.A.).
• BDD-YBOCS — modifikasiyalı OKP şkalası, 12 maddə.
• C-SSRS — suicid riski (yüksək).

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE CG31 — KDT + SSRİ yüksək doza birinci sıra.
• Phillips K.A. tədqiqatları — SSRİ-lər BDD-də effektiv; yüksək doza, uzunmüddətli.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Birinci sıra psixoterapiya: KDT (BDD-yə uyğunlaşdırılmış, Wilhelm S., Phillips K.A.) — koqnitiv yenidən strukturlaşdırma + ekspozisiya + güzgü yenidən təlim + davranış eksperimentləri. 12–22 seans.
• Birinci sıra farmakoterapiya: SSRİ yüksək dozada — OKP-yə bənzər; fluoksetin (40–80 mq), esitalopram, sertralin.
• Klomipramin — alternativ.
• Augmentasiya — atipik antipsixotik (xüsusən sayıqlama səviyyəsində insight).
• Müalicə müddəti uzun; remisyadan sonra ≥ 1–2 il.
• Suicid riski izlənməsi.
• Kosmetik prosedurların qarşısının alınması — pasiyent dermatoloq/plastik cərrahla əməkdaşlıq; sübut: cərrahi prosedur BDD simptomlarını yaxşılaşdırmır, çox vaxt yeni fokus yaradır (Crerand C.E. et al. Plast Reconstr Surg 2010).

1. BDD üçün KDT — Wilhelm S., Phillips K.A. — Manualizə edilmiş 22-seanslı protokol — psixoeducation, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, güzgü yenidən təlim (mirror retraining), davranış eksperimentləri, ritüalın qarşısının alınması (ERP), residiv profilaktikası.
2. Bədən Dismorfik Pozuntu Sorğusu (BDDQ — Body Dysmorphic Disorder Questionnaire) — Phillips K.A. — Skrining.
3. BDD-YBOCS — OKP üçün Y-BOCS-un BDD-yə uyğunlaşdırılması.
4. SSRİ Yüksək Doza — OKP-yə bənzər; cavab 8–12 həftə.

9. Proqnoz

• Xronik gediş.
• Adekvat müalicə ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma; remisya mümkündür, lakin uzunmüddətli saxlama tələb olunur.
• Suicid riski izlənir.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «BDD pasiyenti »həqiqi qüsur«-u var, kosmetik cərrahiyə kömək edər»

Sübut: Crerand C.E. Plast Reconstr Surg 2010 — kosmetik prosedurlar BDD-ni yaxşılaşdırmır; pasiyentlərin əksər hissəsi nəticədən narazıdır və ya yeni fokus inkişaf edir. Cərrahların BDD skrininqi etmələri tövsiyə olunur.

Mif 2: «BDD pasiyentinin görünüşünü təriflə »rahatlaşdırmaq« lazımdır»

Sübut: təriflər və ya inkar (reassurance) qısamüddətli rahatlıq verir, lakin obsessiyanı gücləndirir; ailə akkomodasiyasının azaldılması müalicənin mühüm komponentidir.

Mif 3: «BDD adi »özünə inamsızlıq«-dır»

Sübut: BDD funksional pozulma və yüksək intihar riski ilə müşayiət olunur (cəhd 24–28%, populyasiyadan 45 dəfə çox); klinik hal kimi dəyərləndirilir.

Mif 4: «SSRİ depresiya dozasında BDD-də effektivdir»

Sübut: OKP-yə bənzər — yüksək doza tələb olunur; cavab 8–12 həftə.

Mif 5: «Muscle dysmorphia qadın pozuntusu deyil, kişilərdə də olmur, sadəcə fitness motivasiyasıdır»

Sübut: muscle dysmorphia kişilərdə yayılmışdır; anabolik steroid istifadəsi, kompulsiv idman, sosial təcrid və depressiya ilə müşayiət olunur; DSM-5-TR-də kvalifikatordur.

Mif 6: «Plastik cərrahdan ardıcıl prosedur axtarmaq normaldır»

Sübut: ardıcıl prosedurlar BDD-nin əlamətidir; cərrah BDD skrining edib psixiatriyaya yönəltməlidir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B21 Body dysmorphic disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG31. 2005, 2019 surveillance.
4. Phillips K.A. The Broken Mirror: Understanding and Treating Body Dysmorphic Disorder. Oxford Univ Press; 2005.
5. Wilhelm S., Phillips K.A., Steketee G. Cognitive-Behavioral Therapy for Body Dysmorphic Disorder: A Treatment Manual. Guilford Press; 2013.
6. Buhlmann U. et al. Updates on the prevalence of body dysmorphic disorder: a population-based survey. Psychiatry Res 2010;178(1):171–175.
7. Crerand C.E., Menard W., Phillips K.A. Surgical and minimally invasive cosmetic procedures among persons with body dysmorphic disorder. Plast Reconstr Surg 2010;126(2):504–510.