XBT-116B21	BƏDƏN DİSMORFİK POZUNTUSU (BDD) Body dysmorphic disorder
XBT-10F45.2	İpoxondrik pozuntu
DSM-5-TRF45.22	Bədən dismorfik pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Bədən Dismorfik Pozuntusu (BDD; XBT-11: 6B21; DSM-5-TR: F45.22) — pasiyentin görünüşündəki real olmayan və ya çox kiçik qüsurla bağlı obsessiv məşğuliyyət; bu məşğuliyyət təkrarlanan davranışlara (güzgüyə baxma, dəri qaşıma, kosmetik prosedurlar axtarışı) və ya zehni hərəkətlərə (müqayisə) gətirir.

2. Tarixçə

• Morselli E. (1891) — «dysmorphophobia».
• DSM-III-R (1987) — «Body Dysmorphic Disorder» somatoform pozuntular daxilində.
• DSM-5 (2013) və XBT-11 — Obsessiv-kompulsiv spektri kateqoriyasına keçirilmişdir.

3. Epidemiologiya

• Ümumi populyasiyada yayılma: 1,7–2,4% (Buhlmann U. et al. Psychiatry Res 2010).
• Kosmetik dermatoloji və plastik cərrahiyə klinikalarında 9–15%.
• Cins: təxminən bərabər.
• Başlanğıc: orta 15–16 yaş.
• Komorbidlik: MDD ~75%, OKP ~30%, sosial narahatlıq ~37%, maddə istifadəsi.
• Suicid riski yüksək: cəhd ~24–28%, tamamlanma populyasiyadan 45 dəfə yüksək (Phillips K.A. icmalları).

4. Etiologiya və patogenez

• Genetik üst-üstə düşmə OKP ilə.
• Neyrobioloji — orbitofrontal-striatal dövrə hiperaktivliyi (OKP-yə bənzər); vizual emal pozulması (Feusner J.D. et al. icmalları — pasiyent detallara həddən artıq fokus, ümumi görüntünü inteqrə etmir).
• Sosial-mədəni — kütləvi mediada idealizə edilmiş görünüş.
• Uşaqlıq peer viktimizasiyası (rüsvayetmə, «bullying»).

5. Klinik təzahürlər

• Görünüşün konkret hissəsinə (üz, dəri, saç, burun, bədən forması) obsessiv fokus.
• Real qüsur yoxdur və ya başqaları üçün görünməz/əhəmiyyətsizdir.
• Təkrarlanan davranışlar: güzgüyə baxma, dəri qaşıma, müqayisə, kosmetik prosedur axtarışı, geyim/makyaj/kamuflyaj.
• Zehni hərəkətlər: özünü başqaları ilə müqayisə.
• İnsayt çox vaxt zəifdir; bəzən sayıqlama səviyyəsində.
• «Muscle dysmorphia» alt-tipi — kişilərdə əzələnin «kifayət qədər inkişaf etməməsi» obsessiyası; anabolik steroid istifadəsinə gətirir.
• Yüksək sosial təcrid, akademik və peşə pozulması.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Görünüşdəki qüsur və ya nöqsana məşğuliyyət; başqalarına görünməz və ya kiçik.

B. Pasiyent hər hansı bir nöqtədə təkrarlanan davranış (güzgü, dəri qaşıma, ifrat geyim) və ya zehni hərəkət (müqayisə) icra etmişdir.

C. Məşğuliyyət əhəmiyyətli distress və ya funksional pozulma yaradır.

D. Qida qəbulu pozuntusu meyarına çatan bədən imajı məşğuliyyəti olmamalıdır (anorexia/bulimia).

Kvalifikatorlar: əzələ dismorfiyası (muscle dysmorphia) ilə; insight (yaxşı / orta — zəif / yox / sayıqlama).

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR / XBT-11 — OKP spektri kateqoriyasında; muscle dysmorphia kvalifikator.
• NICE CG31 — BDD və OKP birgə tövsiyələr.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (pasiyent çox vaxt utancdan açıq danışmır).
2. BDDQ (Body Dysmorphic Disorder Questionnaire) — skrininq.
3. BDD-YBOCS — şiddət şkalası.
4. Komorbidlik (depressiya, OKP, sosial narahatlıq, suicid riski).
5. Anabolik steroid və ya kosmetik prosedur anamnezi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• BDDQ — skrininq (Phillips K.A.).
• BDD-YBOCS — modifikasiyalı OKP şkalası, 12 maddə.
• C-SSRS — suicid riski (yüksək).

8. Müalicə

1. Birinci sıra psixoterapiya: KDT (BDD-yə uyğunlaşdırılmış, Wilhelm S., Phillips K.A.) — koqnitiv yenidən strukturlaşdırma + ekspozisiya + güzgü yenidən təlim + davranış eksperimentləri. 12–22 seans.
2. Birinci sıra farmakoterapiya: SSRİ yüksək dozada — OKP-yə bənzər; fluoksetin (40–80 mq), esitalopram, sertralin.
3. Klomipramin — alternativ.
4. Augmentasiya — atipik antipsixotik (xüsusən sayıqlama səviyyəsində insight).
5. Müalicə müddəti uzun; remisyadan sonra ≥ 1–2 il.
6. Suicid riski izlənməsi.
7. Kosmetik prosedurların qarşısının alınması — pasiyent dermatoloq/plastik cərrahla əməkdaşlıq; sübut: cərrahi prosedur BDD simptomlarını yaxşılaşdırmır, çox vaxt yeni fokus yaradır (Crerand C.E. et al. Ann Plast Surg 2010;65(1):11–16).

8.1 Müalicə metodikaları

1. BDD üçün KDT — Vilhelm (Wilhelm S.), Fillips (Phillips K.A.) — Manualizə edilmiş 22-seanslı protokol — psixoedukasiya, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, güzgü yenidən təlim (mirror retraining), davranış eksperimentləri, ritüalın qarşısının alınması (ERP), residiv profilaktikası.
2. Bədən Dismorfik Pozuntu Sorğusu (BDDQ — Body Dysmorphic Disorder Questionnaire) — Fillips (Phillips K.A.) — Skrininq.
3. BDD-YBOCS — OKP üçün Y-BOCS-un BDD-yə uyğunlaşdırılması.
4. SSRİ Yüksək Doza — OKP-yə bənzər; cavab 8–12 həftə.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG31 — KDT + SSRİ yüksək doza birinci sıra.
• Phillips K.A. tədqiqatları — SSRİ-lər BDD-də effektiv; yüksək doza, uzunmüddətli.

9. Proqnoz

• Xronik gediş.
• Adekvat müalicə ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma; remisya mümkündür, lakin uzunmüddətli saxlama tələb olunur.
• Suicid riski izlənir.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «BDD pasiyenti „həqiqi qüsur“u var, kosmetik cərrahiyə kömək edər»

Sübut: Crerand C.E. Ann Plast Surg 2010 — kosmetik prosedurlar BDD-ni yaxşılaşdırmır; pasiyentlərin əksər hissəsi nəticədən narazıdır və ya yeni fokus inkişaf edir. Cərrahların BDD skrininqi etmələri tövsiyə olunur.

Mif 2: «BDD pasiyentinin görünüşünü təriflə „rahatlaşdırmaq“ lazımdır»

Sübut: təriflər və ya inkar (reassurance) qısamüddətli rahatlıq verir, lakin obsessiyani gücləndirir; ailə akkomodasiyasının azaldılması müalicə komponentidir.

Mif 3: «BDD adi „özünə inamsızlıq“dır»

Sübut: BDD funksional pozulma və yüksək suicid riski ilə müşayiət olunur (cəhd 24–28%, populyasiyadan 45 dəfə yüksək); klinik vəziyyət kimi qiymətləndirilir.

Mif 4: «SSRİ depressiya dozasında BDD-də effektivdir»

Sübut: OKP-yə bənzər — yüksək doza tələb olunur; cavab 8–12 həftə.

Mif 5: «Muscle dysmorphia qadın pozuntusu deyil, kişilərdə də olmur, sadəcə fitness motivasiyasıdır»

Sübut: muscle dysmorphia kişilərdə yayılmışdır; anabolik steroid istifadəsi, kompulsiv idman, sosial təcrid və depressiya ilə müşayiət olunur; DSM-5-TR-də kvalifikator.

Mif 6: «Plastik cərrahdan ardıcıl prosedur axtarmaq normaldır»

Sübut: ardıcıl prosedurlar BDD-nin əlamətidir; cərrah BDD skrininq edib psixiatriyaya yönəltməlidir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B21 Body dysmorphic disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG31. 2005, 2019 surveillance.
4. Phillips K.A. The Broken Mirror: Understanding and Treating Body Dysmorphic Disorder. Oxford Univ Press; 2005.
5. Wilhelm S., Phillips K.A., Steketee G. Cognitive-Behavioral Therapy for Body Dysmorphic Disorder: A Treatment Manual. Guilford Press; 2013.
6. Buhlmann U. et al. Updates on the prevalence of body dysmorphic disorder: a population-based survey. Psychiatry Res 2010;178(1):171–175.
7. Crerand C.E., Menard W., Phillips K.A. Surgical and minimally invasive cosmetic procedures among persons with body dysmorphic disorder. Ann Plast Surg 2010;65(1):11–16.
8. Feusner J.D., Townsend J., Bystritsky A., Bookheimer S. Visual information processing of faces in body dysmorphic disorder. Arch Gen Psychiatry 2007;64(12):1417–1425.