XBT-116C41	OPİOİD İSTİFADƏSİ POZUNTULARI
XBT-10F11	OPİOİD İSTİFADƏSİ POZUNTULARI
DSM-5-TR304.	OPİOİD İSTİFADƏSİ POZUNTULARI

1. Tərif və nozologiya

Opioid İstifadəsi Pozuntuları (XBT-11: 6C41; DSM-5-TR: 304.x Opioid Use Disorder, OUD) — opioidlərin (heroin, morfin, oksikodon, fentanil və s.) kontrolu pozulmuş istifadəsi və ya zərər yaradan istifadə paterni. Tibbi-cinayət bağlı yüksək mortalite (overdoz).

2. Tarixçə

• Dole V.P., Nyswander M. (1965) — metadon saxlama terapiyası ilkin tədqiqatları.
• 2010+ ABŞ-da opioid epidemiyası — preskripsion opioidlərdən başlayan, fentanil overdoz krizisinə qədər.
• WHO, SAMHSA, NICE — opioid aqonist saxlama terapiyası (OAT) qızıl standart.

3. Epidemiologiya

• Dünya: 40 mln+ pasiyent (UNODC); ABŞ-da illik 80 000+ overdoz ölümü.
• Cins: kişilərdə 2 dəfə yüksək.
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, PTSP, BPD, HIV/HCV, kardiyak.
• Mortalite: tədavüldəki OUD pasiyentlərində populyasiya ilə müqayisədə 10–20 dəfə yüksək.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 50%.
• Neyrobioloji — μ-opioid reseptor sisteminin dopaminerjik mükafat dövrünə təsiri.
• Mühit — preskripsion opioid əlçatanlığı, sosial-ekonomik faktorlar.
• Ağrı sindromları — preskripsion başlanğıcdan asılılığa keçid.

5. Klinik mənzərə

• Asılılıq sindromu (AUD ilə eyni meyarlar).
• İntoksikasiya — miosis, sedasiya, respirator depressiya, hipotenziya, koma.
• Overdoz — respirator depressiya əsas ölüm səbəbidir; nalokson antidot.
• Kəsilmə — başlanğıc 8–24 saat (qısa təsirli), 36–72 saat (uzun təsirli metadon); rinoreya, lakrimasiya, midriasis, anksietat, taxikardiya, qarın krampları, ishal, qaz-zəkam.
• Kəsilmə həyat təhlükəli deyil yetkində (alkohol/sedativdən fərqli), lakin yenidoğulmuşda ağır (NAS — Neonatal Abstinence Syndrome).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR: AUD ilə eyni 11 meyar struktur (yüngül/orta/ağır).

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• SAMHSA TIP 63 — Medications for Opioid Use Disorder.
• NICE CG52 — opioid asılılığı.
• WHO mhGAP.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Toksikoloji skrining (sidik).
3. HIV, HCV, sifilis, hamiləlik testi.
4. Komorbidlik və overdoz tarixçəsi.
5. COWS (Clinical Opiate Withdrawal Scale) — kəsilmə şiddəti.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Toksikoloji skrining.
• COWS şkalası.
• HIV, HCV, HBV, sifilis.
• EKG (metadon başlamadan əvvəl — QTc).
• Hamiləlik testi.

8. Müalicə

8.1 OAT — Opioid Aqonist Terapiyası (qızıl standart)

1. Metadon (saxlama klinikasında, gündəlik nəzarət altında) — tam μ-aqonist; 60–120 mq/gün; uzun yarımömrü; QTc monitorinqi.
2. Buprenorfin/nalokson (Suboxone) — parsial μ-aqonist + nalokson; ofis-əsaslı reseptlə; aşağı overdoz potensialı; «induction» — yüngül kəsilmə vəziyyətində başlanır.
3. OAT mortalite və HIV transmissiyasını əhəmiyyətli azaldır (MacArthur G.J. et al. BMJ 2012 meta-analiz).
4. OAT psixososial müdaxilədən üstündür mortalite azalmasında; lakin psixososial müdaxilə (MI, KDT, kontingens idarəetmə, həmyaşıd dəstəyi, 12-step — bax «Müalicə metodikaları») ilə kombinasiya optimaldır.

8.2 Anti-aqonist

• Naltrekson (oral 50 mq və ya IM Vivitrol 380 mq aylıq) — pasiyent abstinent olmalıdır 7–10 gün başlanmazdan əvvəl; motivasiyalı pasiyentlər və ya formal saxlama proqramları olmadığı şəraitdə.

8.3 Overdoz idarəsi

• Nalokson — IM/IN; geniş yayılmış; «take-home» proqramları (icma əsaslı) ölümü azaldır.

8.4 Hamiləlikdə

• Metadon və ya buprenorfin — OAT hamiləlikdə davam etdirilir; detox əkstərkibdir (yenidən asılılıq və hamiləlik itki riski).
• NAS müdaxiləsi yenidoğulmuşda — morfin və ya metadon.

8.5 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• SAMHSA TIP 63 (2021).
• NICE CG52, NG219 — yenilənmə.
• WHO — OAT qızıl standart, abstinensiya-yönəlmiş yanaşmadan üstün.

8.6 Müalicə yanaşmaları

1. Metadon Saxlama Terapiyası (MMT — Methadone Maintenance Therapy) — Dole-Nyswander modeli; klinika-əsaslı.
2. Buprenorfin/Nalokson — Ofis-əsaslı; «Suboxone induction» protokol; weksloid daha az overdoz potensialı.
3. Nalokson Evə-Verilən (Take-Home) Proqramı — İcma əsaslı; ailəyə antidot təlimi.
4. Klinik Opioid Abstinensiya Şkalası (COWS — Clinical Opiate Withdrawal Scale) — 11 maddə; induksiyada vacib.
5. Naltrekson IM (Vivitrol) — Aylıq; abstinent pasiyentdə.

9. Proqnoz

• OAT ilə uzunmüddətli stabilizasiya və mortalite azalması.
• Komorbidlik müdaxiləsi vacib.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «OAT (metadon, buprenorfin) bir narkomaniyanı başqası ilə əvəz edir»

Sübut: OAT tibbi müalicədir — mortalite, HIV, cinayət, sosial pozulmanı əhəmiyyətli dərəcədə azaldır; «həssas» anti-OAT mövqeyi sübuta əsaslanmır. ÜST (WHO), SAMHSA, NICE — OAT qızıl standartdır.

Mif 2: «Detoksifikasiya kifayətdir, OAT lazım deyil»

Sübut: tək detoks 90%+ residiv, overdoz mortalitesi detoksdan dərhal sonra ən yüksək (tolerans itkisi). OAT mortaliti 50%+ azaldır.

Mif 3: «Ultra-Rapid Opioid Detoxification (UROD) effektivdir»

Sübut: UROD ölüm və ağır yan təsirlərlə bağlıdır; effektivliyi sübut olunmayıb; SAMHSA və NICE tövsiyə etmir.

Mif 4: «Hamilə qadında detoks lazımdır»

Sübut: hamiləlikdə detoks əks-göstərişdir; OAT (metadon və ya buprenorfin) saxlanılır.

Mif 5: «İbogaine və ya ayahuasca opioid asılılığını sağaldır»

Sübut: sübutlu deyil; ibogaine kardiyak aritmiya və ölüm halları ilə müşayiət olunur (FDA xəbərdarlığı); standart praktikada deyil.

Mif 6: «Naltrekson birinci sıra OUD üçün»

Sübut: SAMHSA TIP 63 — metadon və buprenorfin mortalite azaltmada daha effektivdir; naltrekson motivasiyalı abstinent pasiyentdə.

Mif 7: «Nalokson take-home proqramları istifadəni təşviq edir»

Sübut: Walley A.Y. et al. BMJ 2013 — icma nalokson proqramları overdoz ölümünü əhəmiyyətli azaldır; istifadəni artırmır.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C41 Disorders due to use of opioids. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. SAMHSA. TIP 63: Medications for Opioid Use Disorder. 2021.
4. NICE CG52, NG219.
5. MacArthur G.J. et al. Opioid substitution treatment and HIV transmission in people who inject drugs. BMJ 2012;345:e5945.
6. Walley A.Y. et al. Opioid overdose rates and implementation of overdose education and nasal naloxone distribution. BMJ 2013;346:f174.