XBT-116C41	KANNABİNOİDLƏRİN QƏBULUNDAN QAYNAQLANAN POZUNTULAR Disorders due to use of cannabis
XBT-10F12	Kannabioidlərin qəbulundan yaranan psixi və davranış pozuntuları
DSM-5-TRF12.20	Kannabis istifadəsi pozuntusu, orta və ya ağır

1. Tərif və nozologiya

Kannabis İstifadəsi Pozuntuları (XBT-11: 6C41; DSM-5-TR: F12.20) — THC tərkibli kannabisin istifadəsinin kontrolu pozulması və/yaxud zərər yaradan istifadəsi. Sintetik kannabinoidlər XBT-11-də ayrıca kodlanır (6C42).

2. Tarixçə

• DSM-III (1980) — Cannabis Dependence rəsmi diaqnoz.
• DSM-5 (2013) — «kannabis kəsilməsi» formal kateqoriya kimi əlavə edildi.
• 2010+ — yüksək-potensiya kannabis və sintetik kannabinoidlər («Spice», «K2») epidemiyası.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 7–9% kannabis istifadəçilər arasında asılılıq inkişaf edir; yeniyetməlikdə başlayanlarda risk 17%.
• Cins: kişilərdə yüksək.
• Komorbidlik: psixoz riski, narahatlıq, MDD, DDHP, başqa maddə istifadəsi.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 50–60%.
• Endokannabinoid sistemi.
• Sosial və mədəni faktorlar; əlçatanlıq.

5. Klinik təzahürlər

• Asılılıq sindromu (AUD ilə eyni meyarlar).
• İntoksikasiya — qızarmış göz, taxikardiya, iştah artımı («munchies»), zaman qavrayışı pozuntusu, qoşunulu hisslər.
• Ağır intoksikasiya — kannabinoid hyperemesis syndrome (xronik istifadədə qusma sindromu), panik, psixoz.
• Kəsilmə (DSM-5 yeni): irritabellik, narahatlıq, yuxu pozulması, iştah azalması, əhval enməsi, somatik şikayətlər; 24–72 saatda başlanır, 1–2 həftə davam edir.
• Sintetik kannabinoidlər («Spice», «K2») — daha güclü, gözlənilməz; ağır intoksikasiya, akut psixoz, ölüm halları.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR — 11 meyar (AUD strukturu). XBT-11 DSM-5-TR-in vahid şkalasından fərqli olaraq üç ayrıca kateqoriya işlədir: zərərli istifadə epizodu, zərərli istifadə paterni və asılılıq. XBT-11 müddət tələbi: zərərli istifadə paterni — epizodik istifadədə ən azı 12 ay, davamlı istifadədə ən azı 1 ay; asılılıq — ən azı 12 ay, davamlı (gündəlik və ya demək olar ki, gündəlik) istifadədə ən azı 3 ay.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NIDA — kannabis istifadəsi pozuntusu prinsipləri.
• WHO mhGAP — birinci tibbi yardım səviyyəsində qiymətləndirmə.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. CUDIT-R (Cannabis Use Disorders Identification Test-Revised).
3. Toksikoloji skrininq (sidik THC).
4. Komorbid psixoz, narahatlıq, MDD.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• CUDIT-R.
• Toksikoloji.
• Komorbidlik (psixoz, narahatlıq, MDD).

8. Müalicə

1. Psixososial müdaxilə birinci sıra — MI, KDT, kontingens idarəetmə. Sübut: Davis M.L. et al. Eval Health Prof 2015 meta-analiz.
2. Spesifik FDA təsdiqli farmakoterapiya yoxdur. Off-label: N-asetilsistein (yeniyetmələrdə Gray K.M. Am J Psychiatry 2012 RKİ müsbət — yalnız kontingensiya idarəsi platformasında; böyüklərdə Gray K.M. Drug Alcohol Depend 2017 RKİ mənfi), gabapentin.
3. Komorbid psixoz — antipsixotik; kannabisdən imtina kritik.
4. Sintetik kannabinoid intoksikasiyası — supportiv, lazım olduqda atipik antipsixotik.

8.1 Müalicə metodikaları

1. KDT və Motivasion Müsahibə (MI) — Tətikləyicilərin idarəsi, motivasiya, davranış dəyişikliyi.
2. Kontingensiya İdarəsi (Contingency Management) — Negatif toksikoloji testlər üçün mükafat.
3. CUDIT-R — 8 maddəlik skrininq.
4. N-asetilsistein (NAC) — Yeniyetmələrdə erkən müsbət nəticə təkrarlanmadı (Cochrane 2025 RR 1,17; 95% CI 0,73–1,88) — eksperimental; off-label.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NIDA — KDT və kontingens idarəetmə birinci sıra.
• WHO mhGAP.

9. Proqnoz

• Psixososial müdaxilə ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
• Erkən istifadə başlanğıcı — pis proqnoz.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Kannabis „təbii“dir, asılılıq yaratmır»

Sübut: CUD ömürlük 7–9% istifadəçilərdə inkişaf edir; yeniyetmələrdə 17%.

Mif 2: «Kannabis kəsilmə sindromu yoxdur»

Sübut: DSM-5 (2013) — kəsilmə sindromu rəsmi kateqoriya; irritabellik, yuxu, iştah pozuntusu.

Mif 3: «Tibbi kannabis psixoz riskini azaldır»

Sübut: Marconi 2016 — THC psixoz riskini istifadə səviyyəsindən asılı olaraq artırır: orta istifadədə təxminən 2 dəfə (OR 1,97), ən ağır istifadəçilərdə təxminən 4 dəfə (OR 3,90); CBD üçün ilkin sübut, klinik tövsiyə deyil.

Mif 4: «Kannabis „gateway drug“ deyil»

Sübut: «giriş qapısı» konsepsiyası mübahisəlidir, lakin ardıcıl istifadə paterni statistik aşkardır; səbəb-nəticə əlaqəsi isə fərqli izah tələb edir.

Mif 5: «Yüksək THC kannabis adi kannabisdən təhlükəsizdir»

Sübut: THC dozası psixoz, asılılıq, koqnitiv pozuntu riski ilə düz mütənasibdir; «potency creep» son onilliklərdə.

Mif 6: «Sintetik kannabinoidlər („Spice“) təhlükəsizdir»

Sübut: sintetik kannabinoidlər çox güclü, gözlənilməz; akut psixoz və ölüm halları qeydə alınıb.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C41 Disorders due to use of cannabis. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NIDA. Research Report on Cannabis. 2020.
4. Davis M.L. et al. Behavioral therapies for treatment-seeking cannabis users: a meta-analysis of randomized controlled trials. Eval Health Prof 2015;38(1):94–114.
5. Gray K.M. et al. A randomized placebo-controlled trial of N-acetylcysteine for cannabis use disorder in adults. Drug Alcohol Depend 2017;177:249–257.
6. Marconi A. et al. Schizophr Bull 2016;42(5):1262–1269.
7. Spiga F., Parkhouse T., Tang V.M. et al. Pharmacotherapies for cannabis use disorder. Cochrane Database Syst Rev 2025;9(9):CD008940.