XBT-117A41	OBSTRUKTİV YUXU APNOESİ Obstructive sleep apnoea
XBT-10G47.3	Yuxuda apnoe
DSM-5-TRG47.33	Obstruktiv yuxu apnoesi/hipopnoesi

1. Tərif və nozologiya

Obstruktiv Yuxu Apnoesi (OSA; XBT-11: 7A41; DSM-5-TR: G47.33) — yuxu zamanı təkrarlanan üst hava yolunun tam (apnea) və ya qismən (hypopnea) tıxanması; gündüz yuxululuğu, koqnitiv pozulma, kardiovaskulyar mortalitet artımı.

2. Tarixçə

• Gastaut H. (1965) — OSA klassik təsviri.
• Sullivan C.E. (1981) — CPAP icad etmişdir.
• AASM Practice Parameters (yenilənmə).

3. Epidemiologiya

• Yetkin populyasiyada: kişilərdə ~13%, qadınlarda ~6% (orta-ağır OSA).
• Yaşla, BKİ ilə artır.
• Komorbidlik: hipertenziya (50%), kardiovaskulyar, insult, atrial fibrilyasiya, diabet.

4. Etiologiya və patogenez

• Anatomik — yağ toxuması üst hava yolunda, kiçik mandibula, böyümüş tonsil/adenoidlər.
• Genetik və ailə tarixçəsi.
• Postur — supin pozisiyada pisləşir.
• Alkohol, sedativ — pisləşdirir.

5. Klinik təzahürlər

• Yüksək xoruldama, müşahidə olunan apnea, boğulma hissi ilə oyanma.
• Gündüz yuxululuğu (sürücülük zamanı təhlükəli), yorğunluq.
• Səhər başağrısı, ağız quruluğu.
• Konsentrasiya, yaddaş problemləri.
• Cinsi disfunksiya, depressiv simptomlar.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

Polisomnoqrafiya (PSG) — AHI (Apnea-Hypopnea Index) ≥ 5/saat + simptomlar; AHI ≥ 15 simptomdan asılı olmadan.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• AASM Clinical Practice Guideline for Diagnostic Testing (2017).
• Home Sleep Apnea Test (HSAT) — orta-ağır OSA-da uyğun.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. STOP-BANG skrininq (Snoring, Tiredness, Observed apnea, BP, BKİ, Age, Neck, Gender).
2. Epworth Sleepiness Scale.
3. Polisomnoqrafiya və ya HSAT.
4. Kardiovaskulyar qiymətləndirmə.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• STOP-BANG, Epworth.
• PSG və ya HSAT.
• BKİ, boyun ölçüsü.

8. Müalicə

1. CPAP — Continuous Positive Airway Pressure birinci sıra orta-ağır OSA üçün; AHI əhəmiyyətli azaldır; kardiovaskulyar mortalitetə təsiri randomizə sınaqlarda (SAVE, NEJM 2016) təsdiqlənməyib.
2. BiPAP — refrakter halda və ya CPAP cavabsız.
3. Çəki azaltma — yüngül OSA-da; bariatrik cərrahiyə ağır piylənmədə.
4. Mandibular advancement device (MAD) — yüngül-orta OSA, CPAP cavabsız.
5. Postural terapiya — supin-avoidant.
6. Cərrahiyə (UPPP, hipoglosus stimullaşdırması — Inspire) — seçici hallarda.
7. Alkohol və sedativdən imtina.

8.1 Müalicə metodikaları

1. CPAP — Birinci sıra; müalicəyə riayət əsas problem.
2. Aşağı Çənə İrəliləmə Cihazı (MAD — Mandibular Advancement Device) — Yüngül-orta OSA; CPAP cavabsızlıqda.
3. Hipoqlosus Stimullaşdırması (Inspire) — Yeni cərrahi seçenək; seçilmiş halda.
4. STOP-BANG, Epworth, PSG — Skrininq və diaqnostika.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• AASM CPAP standart, MAD seçici.
• NICE NG202 (OSA-COPD-overlap).

9. Proqnoz

• CPAP simptomları, AHI-ni və həyat keyfiyyətini etibarlı azaldır; kardiovaskulyar mortalitetə təsiri sübut olunmayıb (müşahidə tədqiqatları — Marin 2005 — əlaqələndirsə də, randomizə sınaqlar — SAVE, NEJM 2016 — təsdiqləməyib, ehtimal ki, sınaqlarda aşağı komplayans səbəbindən).
• Müalicəsiz — insult, atrial fibrilyasiya, diabet mortalitet artımı.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «OSA yalnız obez insanlarda olur»

Sübut: normal çəkili pasiyentlərdə də mümkündür (anatomik amillər).

Mif 2: «Xoruldama OSA-nın əsas əlamətidir, daha çox heç nə tələb etmir»

Sübut: xoruldama tək sübut deyil; AHI ölçüsü tələb olunur; OSA müalicəsiz mortalitet və morbidlik yüksək.

Mif 3: «CPAP yalnız simptomları azaldır, mortalitetə təsir etmir»

Sübut: Doğru daha mürəkkəbdir. Müşahidə məlumatları (Marin Lancet 2005) mortalitet azalması ilə əlaqələndirilib, lakin sonrakı randomizə sınaqlar (SAVE, NEJM 2016) kardiovaskulyar mortalitet azalmasını təsdiqləməyib — ehtimal ki, sınaqlarda aşağı komplayans (orta ~3,3 saat/gecə, tövsiyə olunan ~4 saatdan az) səbəbindən. CPAP simptomları, AHI-ni etibarlı azaldır və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırır; mortalitetə təsiri sübut olunmamış qalır.

Mif 4: «Sentral yuxu apnoesi və OSA eyni müalicə olunur»

Sübut: fərqli müdaxilə (ASV — Adaptive Servo-Ventilation sentral apnoedə); diferensiasiya kritikdir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 7A41 Obstructive sleep apnoea. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Kapur V.K. et al. AASM Clinical Practice Guideline for Diagnostic Testing for Adult OSA. J Clin Sleep Med 2017;13(3):479–504.
4. Marin J.M. et al. Long-term cardiovascular outcomes in men with OSA-hypopnoea with or without treatment with CPAP. Lancet 2005;365(9464):1046–1053.