Obstruktiv yuxu apnoesi (Obstructive sleep apnoea)

XBT-10G47.3	Yuxu apnoesi
DSM-5-TRG47.33	Obstruktiv yuxu apnoesi/hipopnoesi

1. Tərif və nozologiya

Obstruktiv Yuxu Apnoesi (YAPP; XBT-11: 7A41; DSM-5-TR: G47.33) — yuxu zamanı təkrarlanan yuxarı tənəffüs yolunun tam (apnoe) və ya qismən (hipopnoe) tıxanması; gündüz yuxululuğu, koqnitiv pozulma, kardiovaskulyar mortalitetin artması.

2. Tarixçə

• Gastaut H. (1965) — YAPP klassik təsviri.
• Sallivan C.E. (1981) — davamlı müsbət təzyiqli hava yolu terapiyası (CPAP) üsulunu işləyib hazırlamışdır.
• AASM Practice Parameters (yenilənmə).

3. Epidemiologiya

• Yetkin əhalidə: kişilərdə təxminən 13%, qadınlarda təxminən 6% (orta-ağır YAPP).
• Yaşla, BKİ ilə artır.
• Komorbidlik: hipertenziya (50%), kardiovaskulyar, insult, atriyal fibrilyasiya, diabet.

4. Etiologiya və patogenez

• Anatomik — yağ toxuması yuxarı hava yolunda, kiçik mandibula, böyümüş badamcıqlar/adenoidlər.
• Genetik meyillilik və ailə tarixçəsi.
• Bədən mövqeyi — arxası üstə uzananda pisləşir.
• Alkoqol və sedativ dərmanlar vəziyyəti pisləşdirir.

5. Klinik təzahürlər

• Yüksək xoruldama, müşahidə olunan apnoe, boğulma hissi ilə oyanma.
• Gündüz yuxululuğu (sürücülük zamanı təhlükəli), yorğunluq.
• Səhər baş ağrısı, ağızda quruluq.
• Diqqətin toplanması və yaddaş problemləri.
• Cinsi disfunksiya, depressiv simptomlar.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

Polisomnoqrafiya (PSG) — AHİ (apnoe-hipopnoe indeksi) ≥ 5/saat + simptomlar; AHİ ≥ 15 olduqda simptomlardan asılı olmayaraq.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• AASM Clinical Practice Guideline for Diagnostic Testing (2017).
• Ev şəraitində yuxu apnoesi testi (HSAT) — orta-ağır YAPP-da uyğun.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. STOP-BANG skrininq (xoruldama, yorğunluq, müşahidə olunan apnoe, arterial təzyiq, bədən kütləsi indeksi, yaş, boyun ətrafı, cins).
2. Epvort yuxululuq şkalası (ESS).
3. Polisomnoqrafiya və ya HSAT.
4. Kardiovaskulyar qiymətləndirmə.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• STOP-BANG, Epvort.
• PSG və ya HSAT.
• BKİ və boyun ətrafının ölçülməsi.

8. Müalicə

1. CPAP — Continuous Positive Airway Pressure birinci sıra orta-ağır YAPP üçün; AHİ əhəmiyyətli dərəcədə azaldır; kardiovaskulyar mortalitetə təsiri randomizə sınaqlarda (SAVE, NEJM 2016) təsdiqlənməyib.
2. BiPAP — refrakter halda və ya CPAP cavabsız.
3. Çəkinin azaldılması — yüngül YAPP-da; bariatrik cərrahiyyə ağır piylənmədə.
4. Alt çənəni irəli çəkən cihaz (MAD) — yüngül-orta YAPP, CPAP cavabsız.
5. Postural terapiya — arxası üstə uzanmaqdan qaçınma.
6. Cərrahiyə (UPPP, hipoqlossus sinirinin stimullaşdırılması — Inspire) — seçici hallarda.
7. Alkoqol və sedativdən imtina.

8.1 Müalicə metodikaları

1. CPAP — Birinci sıra; müalicəyə əməl etmə əsas problemdir.
2. Alt çənəni irəli çəkən cihaz (MAD — mandibular advancement device) — Yüngül-orta YAPP; CPAP-a cavab vermədikdə.
3. Hipoqlossus sinirinin stimullaşdırılması (Inspire) — Yeni cərrahi seçim; seçilmiş halda.
4. STOP-BANG, Epvort, PSG — Skrininq və diaqnostika.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• AASM-ə görə CPAP standart metod, MAD isə seçici metoddur.
• NICE NG202 (2021) — YAPP və piylənmə-hipoventilyasiya sindromu.

9. Proqnoz

• CPAP simptomları və AHİ-ni etibarlı şəkildə azaldır, həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırır; kardiovaskulyar mortalitetə təsiri sübut olunmayıb (müşahidə tədqiqatları — Marin 2005 — əlaqələndirsə də, randomizə edilmiş sınaqlar — SAVE, NEJM 2016 — təsdiqləməyib, ehtimal ki, sınaqlarda müalicəyə əməl etmənin aşağı olması səbəbindən).
• Müalicəsiz — insult, atriyal fibrilyasiya, diabet riski və mortalitet artır.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «YAPP yalnız piylənmiş insanlarda olur»

Sübut: normal çəkili pasiyentlərdə də mümkündür (anatomik amillər).

Mif 2: «Xoruldama YAPP-nın əsas əlamətidir, daha çox heç nə tələb etmir»

Sübut: xoruldama tək sübut deyil; AHİ ölçüsü tələb olunur; YAPP müalicəsiz mortalitet və morbidlik yüksək.

Mif 3: «CPAP yalnız simptomları azaldır, mortalitetə təsir etmir»

Sübut: məsələ daha mürəkkəbdir. Müşahidə məlumatları (Marin Lancet 2005) mortalitet azalması ilə əlaqələndirilmişdir, lakin sonrakı randomizə sınaqlar (SAVE, NEJM 2016) kardiovaskulyar mortalitet azalmasını təsdiqləməyib — ehtimal ki, sınaqlarda müalicəyə aşağı riayət (orta təxminən 3,3 saat/gecə, tövsiyə olunan təxminən 4 saatdan az) səbəbindən. CPAP simptomları, AHİ-ni etibarlı azaldır və həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırır; mortalitetə təsiri sübut olunmamış qalır.

Mif 4: «Sentral yuxu apnoesi və YAPP eyni müalicə olunur»

Sübut: fərqli müdaxilə (ASV — sentral apnoedə; EF ≤45% ürək çatışmazlığında əks-göstəriş); fərqləndirmə həlledicidir.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı (XBT-11). 7A41 Obstruktiv yuxu apnoesi. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). Psixi Pozuntuların Diaqnostik və Statistik Təlimatı, 5-ci nəşr, mətnlə yenidən işlənmiş variantı (DSM-5-TR). 2022.
3. Kapur V.K. və b. Yetkinlərdə obstruktiv yuxu apnoesinin diaqnostik testlənməsi üzrə AASM Klinik Təcrübə Təlimatı. «Klinik Yuxu Təbabəti Jurnalı» (J Clin Sleep Med). 2017;13(3):479–504.
4. Marin C.M. və b. CPAP müalicəsi ilə və ya müalicəsiz obstruktiv yuxu apnoesi-hipopnoesi olan kişilərdə uzunmüddətli ürək-damar nəticələri. «Lancet». 2005;365(9464):1046–1053.