XBT-116B60	DİSSOSİATİV NEVROLOJİ SİMPTOM POZUNTUSU Dissociative neurological symptom disorder
XBT-10F44.4–F44.7	Dissosiativ hərəki və sensor pozuntular
DSM-5-TRF44.4–F44.7	Funksional nevroloji simptom pozuntusu (konversiya)

1. Tərif və nozologiya

Dissosiativ Nevroloji Simptom Pozuntusu (XBT-11: 6B60 Dissociative Neurological Symptom Disorder; DSM-5-TR: F44.4–F44.7 Functional Neurological Symptom Disorder / Conversion Disorder) — iradi nəzarətə tabe olan motor, sensor və ya koqnitiv funksiyaların pozulması, neyroloji və ya tibbi xəstəliklə tam izah olunmur. Əvvəlcədən «konversion pozuntu» və ya «isteriya» adlandırılırdı.

2. Tarixçə

• Charcot J.M. (XIX əsr) — Salpêtrière-də «isteriya» tədqiqatları.
• Freud S. — psixoanalitik «konversion» modeli.
• DSM-III (1980) — «Conversion Disorder» somatoform pozuntular daxilində.
• DSM-5 (2013) — «Functional Neurological Symptom Disorder» — neyroloji və psixiatrik birgə qiymətləndirmə vurğusu.
• XBT-11 (2019) — dissosiativ pozuntular kateqoriyasına keçirilmiş.

3. Epidemiologiya

• Birinci tibbi yardımda və nevroloji klinikalarda — 5–10% (Carson A.J. et al. icmalları).
• Cins: qadınlarda 2–3 dəfə yüksək.
• Başlanğıc: yetkinlik, lakin uşaq və yaşlılarda da.
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, travma anamnezi, somatik xəstəliklər.

4. Etiologiya və patogenez

• Travma və ya stress tətikləyici tez-tez rast gəlinir, lakin pasiyentlərin əhəmiyyətli və dəyişkən hissəsində aşkar tətikləyici tapılmır (tədqiqatlar arasında 0–77%; Ludwig L. et al. Lancet Psychiatry 2018 meta-analiz) — məhz buna görə DSM-5 və XBT-11 diaqnoz üçün stressor tələb etmir.
• Neyrobioloji — sensorimotor və koqnitiv proqnostik emalda pozulma; predictive coding hipotezi (Edwards M.J.).
• «Functional» termini — pasiyentə «uydurma» demək yox, sinir sisteminin funksional pozulması.

5. Klinik təzahürlər

Tipik simptomlar

• Motor: zəiflik, paralys, qeyri-iradi hərəkətlər (functional tremor, distoniya), gait pozuntusu.
• Sensor: hiss itkisi (anesteziya), görmə pozuntusu (functional blindness), eşitmə pozuntusu.
• Functional (psikogen) qeyri-epileptik tutmalar (PNES): tutma kimi epizodlar, EEQ-də epileptik aktivlik yox.
• Koqnitiv: «tutqun» konsentrasiya, ləng emal — «functional cognitive disorder».

Klinik əlamətlər (pozitiv əlamətlər)

• Tipik nevroloji patogenezdən fərqli paterns (məs. Hoover əlaməti motor zəiflikdə — funksional komponentin müsbət göstəricisi).
• Distractibility — diqqət başqa yerə yönəldikdə simptom dəyişir.
• Entrainability — tremor başqa ritmə uyğunlaşır.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Bir və ya bir neçə motor, sensor və ya koqnitiv funksiyanın pozulması.

B. Klinik tapıntılar pozuntunun məlum neyroloji və ya tibbi xəstəliklə uyğunsuzluğunu sübut edir (positive clinical features).

C. Simptomlar başqa psixi və ya tibbi vəziyyət ilə daha yaxşı izah olunmur.

D. Əhəmiyyətli distress və ya funksional pozulma.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR — diaqnoz «pozitiv əlamətlər» əsasında qoyulur (yox-isnad metodu deyil); nevroloq və psixiatrın birgə qiymətləndirməsi.
• XBT-11 — dissosiativ pozuntular kateqoriyasında.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Nevroloji müayinə — funksional positive features (Hoover, entrainability, distractibility).
2. Tipik neyroloji vəziyyət istisnası — MRT, EEQ, EMG, lyumbal punksiya (klinikaya görə).
3. PNES halında — video-EEQ monitorinq qızıl standart.
4. Psixiatrik qiymətləndirmə — komorbid travma, MDD, narahatlıq.
5. Pasiyentə diaqnozun pozitiv izahı — «uydurma deyil, sinir sistemində funksional pozulma».

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Nevroloji müayinə (pozitiv əlamətlər).
• Video-EEQ — PNES halında.
• MRT, laborator nevroloji xəstəlik istisnası.
• Travma və psixiatrik qiymətləndirmə.

8. Müalicə

1. Diaqnozun pozitiv izahı pasiyentə — «sinir sistemi funksional pozulması, uydurma deyil»; diaqnozun strukturlaşdırılmış izahı funksional yaxşılaşma üçün kritikdir (Stone J. icmalları).
2. Multidisiplinar yanaşma — nevroloq + psixiatr + fizioterapevt.
3. Fizioterapiya (motor simptomlarda) — sübutlu fayda (Nielsen G. et al. J Neurol Neurosurg Psychiatry 2017 RKİ).
4. KDT — koqnitiv yenidən strukturlaşdırma; PNES üçün xüsusi protokollar (LaFrance W.C. JAMA Psychiatry 2014).
5. Travma fonunda — travma-fokuslu yanaşma.
6. Antikonvulsantlar PNES üçün effektsizdir və zərərlidir — pasiyentin diaqnozunun düzgün qoyulması və antiepileptikin kəsilməsi kritikdir.
7. Komorbid depressiya/narahatlıq üçün SSRİ.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Pozitiv klinik diaqnoz təqdimatı — Ston (Stone J.) — Diaqnoz «rule-out» deyil, «rule-in»; pasiyentə pozitiv klinik əlamətlər izah olunur (məs. Hoover sign göstərilir).
2. Fizioterapiya FND üçün — Spesifik manual təlim, hərəkət öyrətmə; Nielsen G. et al. J Neurol Neurosurg Psychiatry 2017.
3. PNES üçün KDT — LaFrans (LaFrance W.C.) — Manualizə edilmiş 12 seans; tutma jurnal, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma; LaFrance W.C. et al. JAMA Psychiatry 2014.
4. Video-EEQ — PNES diaqnozu qızıl standart.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• FND-spesifik beynəlxalq konsensus (Stone J., Carson A., LaFrance W.C.).
• NICE — funksional simptomlar üçün multidisiplinar yanaşma.

9. Proqnoz

• Erkən düzgün diaqnoz və müdaxilə ilə yaxşılaşma.
• Geç diaqnoz və polifarmasiya — xronikləşmə.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Pasiyent simulyasiya edir / „uydurmadır“»

Sübut: funksional pozuntu real klinik vəziyyətdir — sinir sisteminin funksional pozulması; pozitiv klinik əlamətlər sübut edir. Faktitioz pozuntudan və simulyasiyadan fərqlidir.

Mif 2: «PNES üçün antikonvulsant lazımdır»

Sübut: antikonvulsantlar PNES-də effektsizdir, polifarmasiya yan təsirlərinə səbəb olur; düzgün diaqnoz və antiepileptikin kəsilməsi kritikdir.

Mif 3: «Funksional pozuntu psixoloji „zəiflik“dir, fiziki yox»

Sübut: funksional pozuntu sinir sisteminin bioloji prosesidir; psixiatrik və neyroloji birgə qiymətləndirmə tələb edir.

Mif 4: «Pasiyenti psixiatra „atmaq“ yetərlidir»

Sübut: nevroloq və psixiatr birgə işləməlidir; pasiyentin «atılması» terapevtik ittifaqı pozur və yaxşılaşma şansı azaldır.

Mif 5: «Funksional simptomlar müalicə olunmur»

Sübut: fizioterapiya, KDT, multidisiplinar yanaşma əhəmiyyətli effekt göstərir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B60 Dissociative neurological symptom disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Stone J., Carson A. Functional neurological disorders: the neurological assessment as treatment. Pract Neurol 2016;16(1):7–17.
4. Nielsen G. et al. Physiotherapy for functional motor disorders: a consensus recommendation. J Neurol Neurosurg Psychiatry 2015;86(10):1113–1119.
5. LaFrance W.C. et al. Multicenter pilot treatment trial for psychogenic nonepileptic seizures: a randomized clinical trial. JAMA Psychiatry 2014;71(9):997–1005.
6. Edwards M.J., Adams R.A., Brown H., Pareés I., Friston K.J. A Bayesian account of «hysteria». Brain 2012;135(Pt 11):3495–3512.