XBT-116B60	DİSSOSİATİV İDENTİFİKASİYA POZUNTUSU (DİP) Dissociative Identity Disorder
XBT-10F44.81	DİSSOSİATİV İDENTİFİKASİYA POZUNTUSU (DİP)
DSM-5-TR300.14	DİSSOSİATİV İDENTİFİKASİYA POZUNTUSU (DİP)

1. Tərif və nozologiya

Dissosiativ İdentifikasiya Pozuntusu (DİP; XBT-11: 6B60 Dissociative Identity Disorder; DSM-5-TR: 300.14) — iki və ya daha çox fərqli şəxsiyyət vəziyyəti («identifikasiyalar», «alters») arasında keçidlərlə xarakterizə olunan ağır dissosiativ pozuntudur. Hər identifikasiya nisbi davamlı öz hissi, hafizə, davranış, affekt, qavrayış və koqnisiya patternlərinə malikdir. Eyni zamanda davamlı dissosiativ amneziyalar (gündəlik hadisələr, vacib şəxsi məlumat, travma).

DİP — uşaqlığın ağır travması (xüsusilə təkrarlanan fiziki və ya cinsi zorakılıq) ilə əlaqələndirilir; kütləvi mediada təqdim olunan «split personality» obrazı klinik reallıqdan fərqlənir.

2. Tarixçə

• 1791 — Eberhardt Gmelin ilk hadisə təsviri.
• Janet P. (1880-ci illər) — «dissociation» konsepsiyası.
• DSM-III (1980) — «Multiple Personality Disorder».
• DSM-IV (1994) — «Dissociative Identity Disorder» termini.
• 1980-90-cı illər — «False Memory» mübahisəsi; bəzi diaqnoz hallarında «iatrogen induksiya» iddiaları.
• ISSTD Treatment Guidelines (Adult Treatment, 3rd Revision 2011) — phase-oriented yanaşmanı standartlaşdırmışdır.

3. Epidemiologiya

• Klinik populyasiyalarda yayılma: 1–3%; ümumi populyasiyada ~1,5% (Sar V. ISRN Psychiatry 2011 icmal).
• Cins: qadınlarda klinik populyasiyalarda 5–9 dəfə yüksək.
• Başlanğıc: simptomlar uşaqlıqda formalaşır, klinikaya çox vaxt 20–40 yaşda müraciət.
• Komorbidlik: MDD, PTSP, kompleks PTSP, BPD, somatik simptom, yemə pozuntuları, maddə istifadəsi, suicid riski çox yüksək.

4. Etiologiya və patogenez

• Travma modeli — uşaqlıqda təkrarlanan ağır travma (cinsi və ya fiziki zorakılıq, neglect, qulluqçu zorakılığı); pasiyentlərin 90%+ travma anamnezi göstərir (Putnam F.W. icmalları).
• Neyrobioloji — hippokamp və amigdala həcm azalması; default mode və salience network disregulasiyası (Reinders A.A. et al. icmalları).
• Bağlanma — disorganize bağlanma stili uşaqlıqda.
• İatrogenez / sosial-koqnitiv modelin tərəfdarları — bəzi diaqnozlar terapevtik induksiya nəticəsi ola bilər (Lilienfeld S.O. tənqidi); lakin əksər tədqiqat travma əsaslı modeli dəstəkləyir.

5. Klinik mənzərə

• İki və ya daha çox fərqli identifikasiya vəziyyəti — bir qisim pasiyent açıq keçidləri sənədləşdirir, digərləri yalnız «iç səslər», «kontrol itkisi» hissi ilə görünür.
• Davamlı amneziyalar — gündəlik hadisələr, şəxsi məlumat, travmatik epizodlar.
• Depersonalizasiya və derealizasiya.
• İdentifikasiya keçidləri stresə, tetikleyicilərə cavab olaraq.
• Self-harm, suicid cəhdləri, somatik simptomlar.
• Kompleks dissosiativ simptomlar (dissosiativ tutmalar, somatoform).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. İki və ya daha çox fərqli şəxsiyyət vəziyyəti — özünə və agentliyə dair əhəmiyyətli kəsilmiş hissi, davranış, affekt, qavrayış, koqnisiya və ya sensorimotor funksiyalarda dəyişikliklər.

B. Gündəlik hadisələr, vacib şəxsi məlumatlar və/və ya travmatik hadisələrlə əlaqəli təkrarlanan amneziyalar.

C. Əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma.

D. Geniş yayılmış mədəni və ya dini təcrübənin bir hissəsi deyil.

E. Maddə və ya tibbi vəziyyət (məs. tutma) istisnası.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR — eyni meyarlar; uşaqlarda imaginal yoldaş normal inkişaf hissəsi olduğu üçün istisna.
• XBT-11 — paralel; «trance and possession» pozuntuları ayrı kateqoriya (mədəni kontekstdə).
• ISSTD Guidelines 2011 — diaqnoz strukturlaşdırılmış müsahibə (SCID-D) ilə təsdiqlənməlidir.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə — travma tarixçəsi, dissosiativ simptomlar.
2. SCID-D (Structured Clinical Interview for DSM Dissociative Disorders) — qızıl standart.
3. Şkala — DES (Dissociative Experiences Scale, ≥ 30 cut-off, ≥ 45 DİP göstəricisi); MID (Multidimensional Inventory of Dissociation).
4. Komorbidlik (PTSP, BPD, MDD, maddə).
5. Suicid və self-harm riski (yüksək).
6. Tibbi və neyroloji — tutma, ensefalit istisnası (EEQ, MRT).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• SCID-D-R — qızıl standart strukturlaşdırılmış müsahibə.
• DES, MID şkalaları.
• C-SSRS suicid; self-harm qiymətləndirməsi.
• EEQ tutma istisnası.

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları (ISSTD 2011)

• Phase-oriented (üç fazalı) yanaşma:
  • Faza 1 — stabilizasiya və simptom azaldılması: təhlükəsizlik, emosional tənzimləmə, copying bacarıqları, hospitalize azaltmaq, self-harm idarəsi.
  • Faza 2 — travmatik xatirələrin emalı: uyğunlaşdırılmış travma-fokuslu müdaxilə.
  • Faza 3 — inteqrasiya və reabilitasiya: identifikasiyalar arası kommunikasiya, funksional bərpa, münasibətlər.
  • Spesifik psixoterapevtik yanaşmalar — Internal Family Schwartz R. iqtibası, modifikasiyalı EMDR.
  • Farmakoterapiya — DİP üçün spesifik təsdiq yox; komorbid PTSP, MDD, narahatlıq simptomları üçün SSRİ, prazosin (kabuslar).
  • Hospitalize — kəskin self-harm və ya suicid riskində.
  • Multidisiplinarlı yanaşma — psixiatr, psixoloq, sosial dəstək.
  • Uzunmüddətli müalicə (illər); klinikçi davamlılığı və terapevtik ittifaq kritik.
  1. Faza-Yönümlü Müalicə (Phase-Oriented Treatment — ISSTD) — Üç fazalı yanaşma; ardıcıllıq və pasiyent stabilliyi əsasdır.
  2. Dissosiativ Pozuntular üçün Strukturlaşdırılmış Klinik Müsahibə (SCID-D-R — Structured Clinical Interview for DSM Dissociative Disorders, Revised) — 277 maddəlik strukturlaşdırılmış müsahibə; qızıl standart.
  3. Dissosiativ Təcrübələr Şkalası (DES — Dissociative Experiences Scale) — 28 maddə; skrining.
  4. Çoxölçülü Dissosiasiya Sorğusu (MID — Multidimensional Inventory of Dissociation) — 218 maddə; ətraflı dissosiativ profil.
  5. EMDR — modifikasiyalı — Stabilizasiyadan sonra travma emalı; ardıcıl və pasiyent davamlılığına uyğunlaşdırılmış.

  8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

  • ISSTD 2011 — phase-oriented qızıl standart.
  • Travma-əsaslı yanaşma və iatrogenez ehtiyatı — «alters» axtarışı və ya induksiyasından qaçınma.

  9. Proqnoz

  • Uzunmüddətli phase-oriented terapiya ilə funksional bərpa.
  • Yüksək suicid və self-harm riski izlənir.
  • Komorbidlik müalicəsi vacibdir.

  10. Mif və yanlış inanclar

  Mif 1: «DİP — kütləvi mediadakı kimi »split personality«-dir»

  Sübut: film və ya televiziya təsvirləri (dramatik keçidlər, «fərqli insanlar») bir çox pasiyentdə daha incə klinik şəkillə üst-üstə düşmür — daha çox «nəzarət itkisi», iç səslər, amneziyalar dominant.

  Mif 2: «DİP terapevt tərəfindən induksiya edilmiş yalandır»

  Sübut: uşaqlıq travması ilə güclü əlaqə (Putnam icmalları); neyrobioloji markerlər (Reinders fMRI); beynəlxalq tədqiqatlar konsistent. Lakin diaqnostika ehtiyatlı olmalıdır — alter induksiya texnikalarından qaçınma vacibdir.

  Mif 3: «DİP nadir və ya uydurma pozuntudur»

  Sübut: klinik populyasiyalarda 1–3% yayılma (Sar 2011); az diaqnoz qoyulmuş vəziyyətdir.

  Mif 4: «Hipnoz və ya yatak yatma əsas müalicədir»

  Sübut: faza-yönümlü psixoterapiya birinci sıradadır; hipnoz köməkçi vasitə kimi istifadə oluna bilər (ehtiyatla); yataq rejimi yalnız kəskin özünə zərərvermə və ya intihar riskində.

  Mif 5: «DİP-li pasiyent zorakılıq törətməyə meyllidir»

  Sübut: DİP pasiyentləri zorakılığın qurbanı olmaq ehtimalı daha yüksəkdir; zorakılıq başqalarına qarşı nadirdir. Bu, «şizofreniyalı insanlar təhlükəlidir» mifinə bənzəyir.

  Mif 6: «Bütün identifikasiyaları »birinə birləşdirmək« əsas məqsəddir»

  Sübut: inteqrasiya tipik məqsəddir, lakin bütün pasiyentlərdə tam əriməyə nail olmaq mümkün deyil; «kooperasiya» və «funksional fəaliyyət» də klinik nəticə kimi qəbul edilir.

  11. Mənbələr

  1. WHO. ICD-11. 6B60 Dissociative identity disorder. 2024.
  2. APA. DSM-5-TR. 2022.
  3. International Society for the Study of Trauma and Dissociation. Guidelines for Treating Dissociative Identity Disorder in Adults, Third Revision. J Trauma Dissociation 2011;12(2):115–187.
  4. Sar V. Epidemiology of dissociative disorders: an overview. ISRN Psychiatry 2011;2011:404538.
  5. Putnam F.W. Diagnosis and Treatment of Multiple Personality Disorder. Guilford Press; 1989.
  6. Reinders A.A.T.S. et al. The psychobiology of authentic and simulated dissociative personality states: the full Monty. J Nerv Ment Dis 2016;204(6):445–457.
  7. Steinberg M. Structured Clinical Interview for DSM-IV Dissociative Disorders, Revised (SCID-D-R). APA Press; 1994.