XBT-116D31	VOYEURİSTİK POZUNTU Voyeuristic disorder
XBT-10F65.3	Vuayerizm
DSM-5-TRF65.3	Voyerist pozuntu

1. Tərif və nozologiya

Voyeuristik Pozuntu (XBT-11: 6D31 Voyeuristic Disorder; DSM-5-TR: F65.3) — razılığı olmayan şəxslərə soyunma, çılpaq olma, cinsi fəaliyyət zamanı gizli baxmaqdan davamlı və intensiv cinsi həyəcan; pasiyent bu fantaziyalara cavab olaraq distress yaşayır və ya bunu razılığı olmayan insanlarda gerçəkləşdirir.

2. Tarixçə

Voyerizm klinik ədəbiyyatda ekshibisionizmlə (6D30) paralel təsvir edilmişdir.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: pozuntunun populyasiya yayılması məlum deyil; DSM-5-TR qeyri-klinik seçmələrdə voyeristik hərəkətlərə əsaslanaraq mümkün ən yüksək ömürlük yayılmanı kişilərdə ~12%, qadınlarda ~4% kimi göstərir (Långström N., Seto M.C. Arch Sex Behav 2006, n=2450). Voyeristik davranışı olanların əksəriyyəti pozuntu meyarlarını qarşılamır.
• Komorbid başqa parafilik pozuntular.
• İnternet voyeurizm (gizli kamera, «upskirt») inkişaf etməkdə.

4. Etiologiya və patogenez

Parafilik pozuntular üçün ümumi etiologiya.

5. Klinik təzahürlər

• Razılığı olmayan şəxslərə soyunmuş və ya cinsi fəaliyyət zamanı gizli baxma.
• Tipik kontekst — pəncərə, soyunma otaqları, ictimai yerlər.
• «Upskirting» — müasir formada.
• Hüquqi nəticələr.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. ≥ 6 ay razılığı olmayan şəxslərə baxmaqdan təkrarlanan cinsi həyəcan.

B. Pasiyent fantaziyanı icra etmiş və ya distress yaşayır.

C. Yaş ≥ 18 (DSM-5-TR; yeniyetmələrdə normal maraq istisna).

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR — 6 aylıq müddət tələb edir; XBT-11-də müddət meyarı yoxdur — «davamlı, cəmlənmiş və intensiv oyanma nümunəsi» deyilir.
• WFSBP 2020.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Komorbidlik.
3. Risk qiymətləndirməsi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Klinik müsahibə.
• Risk şkalaları.

8. Müalicə

1. WFSBP 2020 pillə-pillə alqoritm (6D30 ilə eyni):
   • KDT residivin qarşısının alınması;
   • SSRİ yüksək doza;
   • Antiandrogen;
   • GnRH ən ağır halda.
2. Hüquqi-tibbi koordinasiya.

8.1 Müalicə metodikaları

6D30 ilə eyni.

9. Proqnoz

Sübutlu müalicə ilə residiv azalması.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Voyerizm zərərsizdir, kurban xəbərsiz qalır»

Sübut: qurban aşkar olduqda travma; razılıq pozulması cinsi cinayət.

Mif 2: «Pornoqrafiya istifadəsi voyerizmdir»

Sübut: razılıqlı istehsal və istehlak — voyerizm yox; klinik diaqnoz razılığı olmayanlara fokus.

Mif 3: «Yalnız internet voyerizmi yenidir, klinik əhəmiyyət yoxdur»

Sübut: «upskirting», gizli kamera — cinsi cinayət; klinik və hüquqi müdaxilə tələb olunur.

Mif 4: «Müalicə effektivsizdir»

Sübut: KDT və farmakoterapiya effektivdir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6D31 Voyeuristic disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Thibaut F., Cosyns P., Fedoroff J.P. et al.; WFSBP Task Force on Paraphilias. The World Federation of Societies of Biological Psychiatry (WFSBP) 2020 guidelines for the pharmacological treatment of paraphilic disorders. World J Biol Psychiatry 2020;21(6):412–490.
4. Långström N., Seto M.C. Exhibitionistic and voyeuristic behavior in a Swedish national population survey. Arch Sex Behav 2006;35(4):427–435.