KİTAB HAQQINDA

Sizin əlinizdə olan kitab – klinik psixiatriyanın müasir standartları üzrə Azərbaycan dilində ilk sistematik təqdimatdır. Kitab Beynəlxalq Xəstəliklər Təsnifatının 11-ci revizyası (WHO, 2019, qüvvəyə minmə 2022 — XBT-11) əsasında qurulub və onun strukturunu, diaqnostik meyarlarını, müalicə yanaşmalarını Azərbaycan klinik ənənəsinə və post-sovet psixiatrik məktəbinə uyğun şəkildə inteqrasiya edir.

Kitab praktik klinikçi üçün istinad rəhbəri kimi hazırlanmışdır – psixiatrist, psixoterapevt, nevroloq, birincili səhiyyə həkimi, klinik psixoloq, tibbi təhsilin son kurs tələbələri və rezidentləri üçün.

Niyə XBT-11?

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) XBT-11-i 2019-cu ildə qəbul etdi və 2022-ci ildən onun rəsmi tətbiqi başladı. XBT-11 psixi pozuntular fəslində dərin paradiqma dəyişikliklərini gətirib:

• Kompleks PTSP (6B41) – yeni rəsmi diaqnoz;
• Uzanmış kədər pozuntusu (6B42) – yeni rəsmi diaqnoz;
• Şəxsiyyət pozuntularının kateqorial sistemindən dimensional sistemə keçid — əsas konseptual yenilik;
• Somatoform pozuntuların bədən distressi pozuntusu ilə əvəzlənməsi (6C20);
• Gender incongruence-in psixiatrik fəsildən çıxarılması;
• Video oyun pozuntusu (6C51) — rəsmi diaqnoz olaraq;
• Kompulsiv cinsi davranış pozuntusu (6C72) — yeni kateqoriya;
• DDHP-nin neyroinkişaf qrupuna köçürülməsi;
• Hipoxondriyanın obsessiv-kompulsiv və əlaqəli pozuntular qrupuna keçirilməsi;
• Üzvi/funksional dixotomiyasının ləğvi.

Bu dəyişikliklər həm nozologiya, həm də müalicə standartlarında yenidən qiymətləndirmə tələb edir.

Kitabın strukturu və xüsusiyyətləri

Fəsillərin təşkili

Hər klinik fəsil 11 bölmədən ibarətdir:

1. Tərif və nozologiya — pozuntunun mahiyyəti, XBT-11 yenilikləri;
2. Tarixçə — klassik konseptualizasiyadan müasirə keçid;
3. Epidemiologiya — yayılma, cins, yaş, komorbidlik;
4. Etiologiya və patogenez — bioloji, psixoloji, sosial amillər, Popov-Vid yanaşması;
5. Klinik təzahürlər — simptomlar, gedişat, klinik formalar;
6. Diaqnoz — vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR · XBT-11), mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr, diaqnostika alqoritmi, differensial diaqnostika cədvəli;
7. Müayinə və qiymətləndirmə — klinik müsahibə, skrininq şkalaları, laboratoriya;
8. Müalicə — ümumi strategiya, fazalı yanaşma, psixoterapiya, farmakoterapiya, xüsusi klinik vəziyyətlər;
9. Proqnoz — gedişat, monitorinq, nəticə;
10. Mif və yanlış inanclar — yayılmış iddia, niyə yayılıb, sübut, real klinik addım;
11. Mənbələr — XBT-11 KTTD 2024, APA, NICE, WFSBP, ISTSS, ISSTD və digər beynəlxalq qaydalar.

Terminologiya

Psixiatrik terminologiya Azərbaycan dilində sistemləşdirilib. Bir çox termin klassik rus-sovet psixiatriyasından gələn adaptasiyaları təqdim edir, çünki Azərbaycanda psixiatrik təhsil ənənəvi olaraq rus dilində formalaşmışdır. Beynəlxalq terminlər ingilis dilində kvadrat mötərizədə verilir, terminoloji aydınlıq üçün.

Popov-Vid məktəbi inteqrasiyası

Yu.V. Popov və V.D. Vid "Müasir klinik psixiatriya" (Современная клиническая психиатрия) (Sankt-Peterburq: Reç, 2006, 2-ci nəşr) – post-sovet klinik psixiatriyasının klassik dərsliyidir. Onların yanaşması – klassik nozologiya, biopsixososial model, praktik klinik yanaşma – müasir beynəlxalq qaydalarla uyğun olduğu yerdə bu kitaba inteqrasiya edilmişdir. Fərqlər olan yerlərdə (məs. XBT-11 dimensional şəxsiyyət modeli) bu açıq şəkildə göstərilir.

Müalicə standartları

Hər pozuntu üçün müalicə beynəlxalq qaydalardan istinad edilir:

• APA (American Psychiatric Association) Clinical Practice Guidelines;
• NICE (UK National Institute for Health and Care Excellence);
• WFSBP (World Federation of Societies of Biological Psychiatry);
• CANMAT / ISBD (Bipolyar pozuntu);
• ISTSS (International Society for Traumatic Stress Studies);
• ISSTD (International Society for the Study of Trauma and Dissociation);
• AACAP (American Academy of Child and Adolescent Psychiatry);
• Milli dərman reyestrləri və təlimatlar.

Dərman adları həm beynəlxalq qeyri-patent ad (MNN), həm də ticari (brand) adda verilir – çünki Azərbaycan bazarında dərmanlar əksərən ticari adla tanınır.

Azərbaycan klinik konteksti

Hər uyğun yerdə Azərbaycan kontekstinə spesifik qeydlər verilir:

• Birincili səhiyyədə tətbiq məsələləri;
• Mədəni xüsusiyyətlər və stigma;
• Hüquqi-etik çərçivələr;
• Mövcud resursların məhdudluğu;
• Qarabağ Müharibəsi veteranlarında travma pozuntuları;
• Azərbaycan dilində validasiya edilmiş alətlər.

Şkalalar və alətlər

Əlavə B-də ən çox istifadə olunan skrininq və qiymətləndirmə alətləri tam mətn olaraq (sərbəst lisenziyalı) və ya təsvir olaraq (kommersiyalı) təqdim olunur.

Kitabın istifadə qaydası

Klinisist üçün praktik axın:

1. Diaqnostik sual — XBT-11 kodlaşma axtarışı ilə müvafiq fəsli tapın;
2. Diaqnostik meyarlar — Bölmə 6-ya baxın (KTTD + XBT-10 + DSM-5-TR müqayisəli);
3. Differensial — Bölmə 6 cədvəli;
4. Müayinə planı — Bölmə 7, şkala və laboratoriya;
5. Müalicə planlaşdırma — Bölmə 8;
6. Proqnoz və monitorinq — Bölmə 9.

Tədrisdə:

• Xronoloji oxuma yox, mövzuya görə;
• Hər fəsil müstəqildir, lakin oxşar fəsillər bir-birinə istinad edir;
• Əlavələrdəki şkalalar təcrübə üçün hazırdır.

Tədqiqatçı üçün:

• Hər fəslin mənbələr bölməsi müasir beynəlxalq araşdırma məqalələrinin siyahısıdır;
• Tarixçə bölməsi nozoloji evolusiyanı izləyir.

Məsuliyyət qeydi (disclaimer)

Bu kitab praktik istinad rəhbəridir. Konkret klinik qərarlar həmişə fərdi pasiyentin vəziyyətini, komorbidliyini, müalicə cavabını və ən son tibbi məlumatı nəzərə alaraq qəbul edilməlidir. Kitab elmi mənbə və rəhbərdir – fərdi tibbi məsləhəti əvəz etmir. Dərman dozaları və spesifik protokollar yerli təsdiqli informasiya ilə yoxlanılmalıdır.

Təşəkkürlər

Bu kitab Azərbaycanda müasir psixiatriyanın inkişafına töhfə vermək məqsədi ilə hazırlanıb. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının KTTD komandasına, beynəlxalq klinik qaydalar yazan mütəxəssislərə, Popov-Vid-in post-sovet psixiatrik ənənəsinə, Azərbaycan həmkarlarıma – hamısına təşəkkür.

Kitab açıq mənbə ruhunda hazırlanmışdır və inkişaf etməyə davam edəcək. Rəylər, qeydlər və təkliflər sonrakı nəşrlərdə nəzərə alınacaq.