XBT-11HA01.1	KİŞİ EREKTİL DİSFUNKSİYASI Male erectile dysfunction
XBT-10F52.2	Genital reaksiyanın çatışmamazlığı
DSM-5-TRF52.21	Erektil pozuntu

1. Tərif və nozologiya

Erektil Disfunksiya (ED; XBT-11: HA01.1 Erectile Dysfunction; DSM-5-TR: F52.21) — cinsi əlaqə üçün kifayət edən ereksiya əldə etmə və ya saxlama davamlı çətinliyi. Müddət ≥ 6 ay, əksər cəhdlərdə.

2. Tarixçə

• 1998 — sildenafil (Viagra) FDA təsdiqi — ED müalicəsində inqilab.
• AUA (American Urological Association) Guideline (Burnett 2018, 2024 yenilənmə).
• EAU (European Association of Urology) Guidelines.

3. Epidemiologiya

• 40 yaşda 5–10%, 70 yaşda 50%+.
• Risk amilləri: diabet, kardiovaskulyar xəstəlik (ED kardiovaskulyar erkən marker), hipertenziya, hiperlipidemiya, siqaret, piylənmə, depressiya, antidepressantlar.

4. Etiologiya və patogenez

• Orqanik (~70%) — vaskulyar, neyrogen, endokrin (hipoqonadizm), dərmana bağlı.
• Psixogen (~10%) — performans narahatlığı, münasibət problemləri, depressiya.
• Qarışıq (~20%).
• Princeton III Consensus (Nehra 2012) — ED kardiovaskulyar erkən marker, kardiak risk qiymətləndirməsi vacib.

5. Klinik təzahürlər

• Ereksiya əldə etmə və ya saxlama çətinliyi.
• Səhər və ya gecə ereksiyalarının olub-olmaması (psixogen vs orqanik diferensiasiyada).
• Münasibət və emosional yük.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (AUA 2018 · EAU)

A. Ereksiya əldə etmə və/və ya saxlama davamlı çətinliyi.

B. Müddət ≥ 6 ay, əksər cəhdlərdə.

C. Distress və ya münasibət pozulması.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• AUA 2018/2024 və EAU — pillə-pillə yanaşma.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (cinsi və tibbi anamnez, münasibətlər).
2. IIEF (International Index of Erectile Function) / SHIM.
3. Laborator — səhər testosteronu, qlükoza, HbA1c, lipid, prolaktin, tireoid.
4. Kardiovaskulyar qiymətləndirmə.
5. Penil USG (vaskulyar şübhəsi) — selektiv.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• IIEF.
• Tibbi və laborator (yuxarıda).
• Kardiak qiymətləndirmə (lazım olduqda EKG, stress test).

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (AUA 2018/2024 · EAU pillə-pillə)

1. 1-ci sıra:
   • Yaşam tərzi — siqaretdən imtina, çəki, fiziki aktivlik, kardiovaskulyar idarəsi;
   • PDE5 inhibitorları — sildenafil (25–100 mq), tadalafil (5–20 mq lazım olduqda və ya 2,5–5 mq gündəlik), vardenafil, avanafil; nitratla mütləq əks-göstərişdir; α-blokatorla ehtiyat.
2. 1-ci sıra (hipoqonadizmdə): testosteron əvəzedici terapiya (TRT) — yalnız təsdiqlənmiş hipoqonadizmdə (≥ 2 səhər ölçüsü aşağı + simptomlar); PSA və hematokrit izləməsi.
3. 2-ci sıra:
   • İntrakavernozal alprostadil (PGE1);
   • İntrauretral alprostadil (MUSE);
   • Vakuum erektil cihaz.
4. 3-cü sıra: penil protez (yarımrigid və ya inflatable); yüksək məmnuniyyət.
5. Psixoterapiya — performans narahatlığında; cüt terapiyası.
6. Antidepressant induksiyalı ED — bupropion, mirtazapin, vortioksetin alternativ; sildenafil adjunkt (Nurnberg JAMA 2003).

8.2 Müalicə metodikaları

1. PDE5 İnhibitorları — Fosfodiesteraza 5 inhibitor; nitratla mütləq əks-göstərişdir.
2. İntrakavernozal Alprostadil — PGE1; PDE5 cavabsızlıqda.
3. Vakuum Cihazı (Vacuum Device) — Qeyri-invaziv; antikoaqulyantda istifadə oluna bilər.
4. Penil Protez (Penile Prosthesis) — Refrakter ED; yüksək məmnuniyyət.
5. Beynəlxalq Erektil Funksiya İndeksi (IIEF — International Index of Erectile Function) — Şiddət şkalası.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• Burnett A.L. et al. AUA Guideline. J Urol 2018, 2024 yenilənmə.
• Salonia A. et al. EAU Guidelines 2023.

9. Proqnoz

PDE5 ilə 70% effektivlik; refrakter halda 2–3-cü sıra; kardiovaskulyar risk idarəsi mortaliteti azaldır.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «ED yaşlanmanın normal hissəsidir, müalicə tələb etmir»

Sübut: ED kardiovaskulyar erkən marker; aktiv müdaxilə vacib.

Mif 2: «Reseptsiz „təbii“ potensiya gücləndiriciləri təhlükəsizdir»

Sübut: FDA xəbərdarlıqları — bir çox «natural» preparatda deklarə olunmamış sildenafil/tadalafil — nitratla qarşılıqlı təsir, ölüm riski.

Mif 3: «Testosteron əvəzedici terapiya hər ED pasiyenti üçün lazımdır»

Sübut: AUA — yalnız təsdiqlənmiş hipoqonadizmdə; rutin TRT tövsiyə edilmir.

Mif 4: «Şok dalğa terapiyası (Li-ESWT) standart müalicədir»

Sübut: AUA 2024 — araşdırma mərhələsində; standart birinci sıra deyil.

Mif 5: «Yohimbine effektiv təbii alternativdir»

Sübut: Ernst E., Pittler M.H. J Urol 1998;159(2):433–436 — kiçik effekt, narahatlıq və hipertenziya yan təsirləri; PDE5 üstün.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. HA01.1 Male erectile dysfunction. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Burnett A.L. et al. Erectile Dysfunction: AUA Guideline. J Urol 2018;200(3):633–641.
4. Salonia A. et al. EAU Guidelines on Sexual and Reproductive Health 2023.
5. Nehra A. et al. The Princeton III Consensus recommendations for the management of erectile dysfunction and cardiovascular disease. Mayo Clin Proc 2012;87(8):766–778.
6. Yuan J. et al. Comparative effectiveness and safety of oral phosphodiesterase type 5 inhibitors for erectile dysfunction: a systematic review and network meta-analysis. Eur Urol 2013;63(5):902–912.