6C40 ALKOHOL İSTİFADƏSİ POZUNTULARI

1. Tərif və nozologiya

Alkohol İstifadəsi Pozuntuları (XBT-11: 6C40; DSM-5-TR: 303.x Alcohol Use Disorder, AUD) — alkohol istifadəsinin kontrolu pozulması, alkoholun fiziki və ya psixoloji zərər yaratmasına baxmayaraq davam etdirilməsi ilə xarakterizə olunan pozuntular qrupudur. XBT-11-də alt-tiplər: zərərli istifadə paterni (6C40.1), alkohol asılılığı (6C40.2), intoksikasiya (6C40.3), kəsilmə sindromu (6C40.4), alkohol induksiyalı deliriya, psixotik, əhval, narahatlıq pozuntuları.

2. Tarixçə

• Jellinek E.M. (1960) — "The Disease Concept of Alcoholism" — alkoholizm xəstəlik kimi.
• DSM-IV — "Abuse" və "Dependence" ayrı kateqoriyalar.
• DSM-5 (2013) — vahid "Alcohol Use Disorder" (yüngül, orta, ağır severity).
• XBT-11 — episodic harmful use və ya asılılıq paterni ayrılması.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 14–29% (NIAAA NESARC); illik 5–14%.
• Cins: kişilərdə 2–3 dəfə yüksək, lakin qadınlarda artmaqdadır.
• Mortalite: dünyada ildə 3 mln ölüm (WHO).
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, PTSP, BPD, başqa maddə istifadəsi, qaraciyər xəstəliyi, kardiovaskulyar.

4. Etiologiya

• İrsilik 50–60% (Verhulst B. et al. Psychol Med 2015).
• Neyrobioloji — dopamin mükafat dövrü, GABA, glutamate, opioid sistemləri.
• Mühit — peer, stres, alkohol əlçatanlığı, mədəni norma.
• Genetik markerlər — ADH1B, ALDH2 (Asiya populyasiyasında qoruyucu).

5. Klinik təzahürlər

5.1 Asılılıq sindromu (DSM-5-TR meyarları, 11-dən ≥ 2)

• Daha çox/daha uzun istifadə;
• Azaltmaq cəhdləri uğursuz;
• Vaxtın çoxu maddə əldə etmək, istifadə, sağalmada;
• İstifadəyə tələbat (craving);
• İş/məktəb pozulması;
• Sosial-interpersonal problemə baxmayaraq davam;
• Vacib fəaliyyətlərdən imtina;
• Təhlükəli situasiyada istifadə;
• Fiziki/psixoloji problemə baxmayaraq davam;
• Tolerans;
• Kəsilmə sindromu.

5.2 İntoksikasiya

• Disinhibisiya, dizartria, ataksiya, nystagmus, koqnitiv pozulma.
• Ağır intoksikasiya — koma, respirator depressiya, hipoglikemiya, ölüm.

5.3 Kəsilmə (withdrawal)

• Yüngül: tremor, tər, taxikardiya, narahatlıq, bulantı (son içkidən 6–24 saat).
• Orta: hiperaktiv autonom, halusinasiyalar (alkohol halusinozu).
• Ağır: delirium tremens (DT) — 48–96 saat; şüur dəyişiklikləri, halusinasiyalar, autonom kriz; mortalite 5–15% müalicəsiz; tutmalar.

5.4 Komplikasiyalar

• Wernicke-Korsakoff (B1 çatışmazlığı), alkohol qaraciyər xəstəliyi, kardiyomiopatiya, polineyropatiya, FAS hamiləlikdə.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR — 11 meyardan ≥ 2 (yüngül 2–3, orta 4–5, ağır ≥ 6); XBT-11 — istifadə paterni (zərərsiz, zərərli, asılılıq).

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NIAAA AUDIT — 10 maddəlik skrining.
• NICE CG115 — alkohol pozuntularının diaqnozu və müalicəsi.
• SAMHSA TIP — beynəlxalq protokollar.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. AUDIT, AUDIT-C skrining birinci yardım səviyyəsində.
2. Klinik müsahibə — TLFB (Timeline Followback) istifadə paterni.
3. Laborator: GGT, AST/ALT, MCV, CDT (carbohydrate-deficient transferrin), tam qan.
4. Komorbidlik (MDD, narahatlıq, PTSP, somatik xəstəliklər).
5. Kəsilmə riski (CIWA-Ar).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• AUDIT, CIWA-Ar (kəsilmə şiddəti).
• GGT, MCV, CDT, transaminazlar.
• Tiamin səviyyəsi.
• EKG, ürək USG (kardiyomiopatiya).
• Komorbidlik skrining.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE CG115 · SAMHSA TIP 49 · APA 2018)

1. Detoksifikasiya:
   • Yüngül (CIWA-Ar < 10) — ambulator;
   • Orta-ağır — yatak yatma;
   • Benzodiazepin (lorazepam, diazepam) — qızıl standart kəsilmə müalicəsi;
   • Tiamin 100–300 mq IV/IM × 3–5 gün (Wernicke profilaktikası — qlükozadan ƏVVƏL);
   • Hidratasiya, elektrolit korreksiyası.
2. Anti-relapse farmakoterapiya:
   • Naltrekson (oral 50 mq və ya IM Vivitrol 380 mq aylıq) — birinci sıra; cravings azaldır.
   • Akamprosat (666 mq × 3 dəfə/gün) — birinci sıra; abstinensiyanın saxlanması.
   • Disulfiram — ikinci sıra; motivasiyalı pasiyentdə; aversiv reaksiya.
   • Topiramat, gabapentin — off-label.
3. Psixososial: Motivasion Müsahibə (MI), KDT, 12-Step facilitation (AA, NA), kontingens management.
4. SAMHSA — birgə istifadə pozuntusu və psixiatrik komorbidlik (dual diagnosis).
5. Uzunmüddətli relapse profilaktikası.

8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE CG115 (2011).
• APA Practice Guideline for the Pharmacological Treatment of Patients with Alcohol Use Disorder (2018).
• SAMHSA TIP 49 (2009).

9. Metodikalar

Motivasion Müsahibə (MI — Miller W.R., Rollnick S.)

Davranış dəyişikliyinə hazırlığın artırılması; "ambivalence"-ə yönəlir.

KDT Maddə üçün

Tetikleyicilərin tanınması, cravings idarəsi, copying bacarıqları, relapse profilaktikası.

Naltrekson, Akamprosat, Disulfiram

Anti-relapse farmakoterapiya.

12-Step Facilitation (AA, NA)

Project MATCH RKİ — KDT və MI ilə müqayisəli effekt.

AUDIT, CIWA-Ar

Skrining və kəsilmə şiddəti.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Alkoholizm xarakter zəifliyidir"

Sübut: Jellinek 1960; WHO — alkohol istifadəsi pozuntusu tibbi vəziyyətdir; irsilik 50–60%.

Mif 2: "Detoksifikasiya tək başına müalicədir"

Sübut: detoks ilk addımdır; anti-relapse müdaxilə tələb olunur; tək detoks 90%+ relapse.

Mif 3: "Naltrekson alkoholu "qəbul edilməz" edir"

Sübut: naltrekson craving azaldır və alkoholun "reward" effektini azaldır; disulfiramdan fərqlidir.

Mif 4: "Pasiyent "rock bottom"-a çatmalıdır əvvəl müalicə başlamasından"

Sübut: erkən müdaxilə daha effektivdir; "rock bottom" konsepsiyası sübuta əsaslanmır.

Mif 5: "Alkohol ən təhlükəsiz maddədir, müalicə tələb etmir"

Sübut: WHO — alkohol illik 3 mln ölümə səbəb olur; DT mortalite 5–15%.

Mif 6: "Hamilə qadında "az alkohol təhlükəsizdir""

Sübut: CDC, AAP — hamiləlikdə hər miqdar alkohol FAS riski yaradır; "təhlükəsiz" doza yoxdur.

11. Proqnoz

• Multimodal yanaşma ilə 40–50% uzunmüddətli remisya.
• Komorbid MDD, BPD, başqa maddə — pis proqnoz.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C40 Disorders due to use of alcohol. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG115. Alcohol-use disorders: diagnosis, assessment and management. 2011.
4. APA. Practice Guideline for the Pharmacological Treatment of Patients with AUD. 2018.
5. SAMHSA. TIP 49: Incorporating Alcohol Pharmacotherapies Into Medical Practice. 2009.
6. Anton R.F. et al. COMBINE trial. JAMA 2006;295(17):2003–2017.
7. Project MATCH Research Group. Matching alcoholism treatments to client heterogeneity. J Stud Alcohol 1997;58(1):7–29.

6C41 OPİOİD İSTİFADƏSİ POZUNTULARI

1. Tərif və nozologiya

Opioid İstifadəsi Pozuntuları (XBT-11: 6C41; DSM-5-TR: 304.x Opioid Use Disorder, OUD) — opioidlərin (heroin, morfin, oksikodon, fentanil və s.) kontrolu pozulmuş istifadəsi və ya zərər yaradan istifadə paterni. Tibbi-cinayət bağlı yüksək mortalite (overdoz).

2. Tarixçə

• Dole V.P., Nyswander M. (1965) — metadon saxlama terapiyası ilkin tədqiqatları.
• 2010+ ABŞ-da opioid epidemiyası — preskripsion opioidlərdən başlayan, fentanil overdoz krizisinə qədər.
• WHO, SAMHSA, NICE — opioid aqonist saxlama terapiyası (OAT) qızıl standart.

3. Epidemiologiya

• Dünya: 40 mln+ pasiyent (UNODC); ABŞ-da illik 80 000+ overdoz ölümü.
• Cins: kişilərdə 2 dəfə yüksək.
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, PTSP, BPD, HIV/HCV, kardiyak.
• Mortalite: tədavüldəki OUD pasiyentlərində populyasiya ilə müqayisədə 10–20 dəfə yüksək.

4. Etiologiya

• İrsilik 50%.
• Neyrobioloji — μ-opioid reseptor sisteminin dopaminerjik mükafat dövrünə təsiri.
• Mühit — preskripsion opioid əlçatanlığı, sosial-ekonomik faktorlar.
• Ağrı sindromları — preskripsion başlanğıcdan asılılığa keçid.

5. Klinik təzahürlər

• Asılılıq sindromu (AUD ilə eyni meyarlar).
• İntoksikasiya — miosis, sedasiya, respirator depressiya, hipotenziya, koma.
• Overdoz — respirator depressiya əsas ölüm səbəbidir; nalokson antidot.
• Kəsilmə — başlanğıc 8–24 saat (qısa təsirli), 36–72 saat (uzun təsirli metadon); rinoreya, lakrimasiya, midriasis, anksietat, taxikardiya, qarın krampları, ishal, qaz-zəkam.
• Kəsilmə həyat təhlükəli deyil yetkində (alkohol/sedativdən fərqli), lakin yenidoğulmuşda ağır (NAS — Neonatal Abstinence Syndrome).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR: AUD ilə eyni 11 meyar struktur (yüngül/orta/ağır).

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• SAMHSA TIP 63 — Medications for Opioid Use Disorder.
• NICE CG52 — opioid asılılığı.
• WHO mhGAP.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Toksikoloji skrining (sidik).
3. HIV, HCV, sifilis, hamiləlik testi.
4. Komorbidlik və overdoz tarixçəsi.
5. COWS (Clinical Opiate Withdrawal Scale) — kəsilmə şiddəti.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• Toksikoloji skrining.
• COWS şkalası.
• HIV, HCV, HBV, sifilis.
• EKG (metadon başlamadan əvvəl — QTc).
• Hamiləlik testi.

8. Müalicə

8.1 OAT — Opioid Aqonist Terapiyası (qızıl standart)

1. Metadon (saxlama klinikasında, gündəlik nəzarət altında) — tam μ-aqonist; 60–120 mq/gün; uzun yarımömrü; QTc monitorinqi.
2. Buprenorfin/nalokson (Suboxone) — parsial μ-aqonist + nalokson; ofis-əsaslı reseptlə; aşağı overdoz potensialı; "induction" — yüngül kəsilmə vəziyyətində başlanır.
3. OAT mortalite və HIV transmissiyasını əhəmiyyətli azaldır (MacArthur G.J. et al. BMJ 2012 meta-analiz).

8.2 Anti-aqonist

• Naltrekson (oral 50 mq və ya IM Vivitrol 380 mq aylıq) — pasiyent abstinent olmalıdır 7–10 gün başlanmazdan əvvəl; motivasiyalı pasiyentlər və ya formal saxlama proqramları olmadığı şəraitdə.

8.3 Overdoz idarəsi

• Nalokson — IM/IN; geniş yayılmış; "take-home" proqramları (icma əsaslı) ölümü azaldır.

8.4 Psixososial

• MI, KDT, kontingens management, peer support, 12-step.
• OAT psixososial müdaxilədən üstündür mortalite azalmasında; lakin kombinasiya optimal.

8.5 Hamiləlikdə

• Metadon və ya buprenorfin — OAT hamiləlikdə davam etdirilir; detox əkstərkibdir (yenidən asılılıq və hamiləlik itki riski).
• NAS müdaxiləsi yenidoğulmuşda — morfin və ya metadon.

8.6 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• SAMHSA TIP 63 (2021).
• NICE CG52, NG219 — yenilənmə.
• WHO — OAT qızıl standart, abstinensiya-yönəlmiş yanaşmadan üstün.

9. Metodikalar

Metadon Saxlama Terapiyası (MMT)

Dole-Nyswander modeli; klinika-əsaslı.

Buprenorfin/Nalokson

Ofis-əsaslı; "Suboxone induction" protokol; weksloid daha az overdoz potensialı.

Nalokson Take-Home Proqramı

İcma əsaslı; ailəyə antidot təlimi.

COWS — Clinical Opiate Withdrawal Scale

11 maddə; induksiyada vacib.

Naltrekson IM (Vivitrol)

Aylıq; abstinent pasiyentdə.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "OAT (metadon, buprenorfin) bir narkomaniyanı başqası ilə əvəz edir"

Sübut: OAT tibbi müalicədir — mortalite, HIV, cinayət, sosial pozulmanı əhəmiyyətli azaldır; "həssas" anti-OAT mövqe sübuta əsaslanmır. WHO, SAMHSA, NICE — OAT qızıl standart.

Mif 2: "Detoksifikasiya kifayətdir, OAT lazım deyil"

Sübut: tək detoks 90%+ relapse, overdoz mortalitesi detoksdan dərhal sonra ən yüksək (tolerans itkisi). OAT mortaliti 50%+ azaldır.

Mif 3: "Ultra-Rapid Opioid Detoxification (UROD) effektivdir"

Sübut: UROD ölüm halları və ciddi yan təsirlərlə müşayiət olunur; effekt sübutu yoxdur; SAMHSA və NICE tövsiyə etmir.

Mif 4: "Hamilə qadında detoks lazımdır"

Sübut: hamiləlikdə detoks əkstərkibdir; OAT (metadon və ya buprenorfin) saxlanılır.

Mif 5: "İbogaine və ya ayahuasca opioid asılılığını sağaldır"

Sübut: sübutlu deyil; ibogaine kardiyak aritmiya və ölüm halları ilə müşayiət olunur (FDA xəbərdarlığı); standart praktikada deyil.

Mif 6: "Naltrekson birinci sıra OUD üçün"

Sübut: SAMHSA TIP 63 — metadon və buprenorfin daha effektivdir mortalite azaltmada; naltrekson motivasiyalı abstinent pasiyentdə.

Mif 7: "Nalokson take-home proqramları istifadəni təşviq edir"

Sübut: Walley A.Y. et al. BMJ 2013 — icma nalokson proqramları overdoz ölümünü əhəmiyyətli azaldır; istifadəni artırmır.

11. Proqnoz

• OAT ilə uzunmüddətli stabilizasiya və mortalite azalması.
• Komorbidlik müdaxiləsi vacib.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C41 Disorders due to use of opioids. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. SAMHSA. TIP 63: Medications for Opioid Use Disorder. 2021.
4. NICE CG52, NG219.
5. MacArthur G.J. et al. Opioid substitution treatment and HIV transmission in people who inject drugs. BMJ 2012;345:e5945.
6. Walley A.Y. et al. Opioid overdose rates and implementation of overdose education and nasal naloxone distribution. BMJ 2013;346:f174.

6C42 KANNABİS İSTİFADƏSİ POZUNTULARI

1. Tərif və nozologiya

Kannabis İstifadəsi Pozuntuları (XBT-11: 6C42; DSM-5-TR: 304.30) — THC tərkibli kannabis və ya sintetik kannabinoidlərin istifadəsinin kontrolu pozulması və/yaxud zərər yaradan istifadəsi.

2. Tarixçə

• DSM-III (1980) — Cannabis Dependence rəsmi diaqnoz.
• DSM-5 (2013) — "kannabis kəsilməsi" formal kateqoriya kimi əlavə edildi.
• 2010+ — yüksək-potensiya kannabis və sintetik kannabinoidlər ("Spice", "K2") epidemiyası.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 7–9% kannabis istifadəçilər arasında asılılıq inkişaf edir; yeniyetməlikdə başlayanlarda risk 17%.
• Cins: kişilərdə yüksək.
• Komorbidlik: psixoz riski, narahatlıq, MDD, ADHD, başqa maddə istifadəsi.

4. Etiologiya

• İrsilik 50–60%.
• Endokannabinoid sistemi.
• Sosial və mədəni faktorlar; əlçatanlıq.

5. Klinik təzahürlər

• Asılılıq sindromu (AUD ilə eyni meyarlar).
• İntoksikasiya — qızarmış göz, taxikardiya, iştah artımı ("munchies"), zaman qavrayışı pozuntusu, qoşunulu hisslər.
• Ağır intoksikasiya — kannabinoid hyperemesis syndrome (xronik istifadədə qusma sindromu), panik, psixoz.
• Kəsilmə (DSM-5 yeni): irritabellik, narahatlıq, yuxu pozulması, iştah azalması, əhval enməsi, somatik şikayətlər; 24–72 saatda başlanır, 1–2 həftə davam edir.
• Sintetik kannabinoidlər ("Spice", "K2") — daha güclü, gözlənilməz; ağır intoksikasiya, akut psixoz, ölüm halları.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR — 11 meyar (AUD strukturu).

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NIDA — kannabis istifadəsi pozuntusu prinsipləri.
• WHO mhGAP — birinci yardım səviyyəsində qiymətləndirmə.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. CUDIT-R (Cannabis Use Disorders Identification Test-Revised).
3. Toksikoloji skrining (sidik THC).
4. Komorbid psixoz, narahatlıq, MDD.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• CUDIT-R.
• Toksikoloji.
• Komorbidlik (psixoz, narahatlıq, MDD).

8. Müalicə

1. Psixososial müdaxilə birinci sıra — MI, KDT, kontingens management. Sübut: Davis M.L. et al. Drug Alcohol Depend 2015 meta-analiz.
2. Spesifik FDA təsdiqli farmakoterapiya yoxdur. Off-label: N-asetilsistein (yeniyetmələrdə Gray K.M. JAMA 2017 RKİ kiçik effekt), gabapentin.
3. Komorbid psixoz — antipsixotik; kannabisdən imtina kritik.
4. Sintetik kannabinoid intoksikasiyası — supportiv, lazım olduqda atipik antipsixotik.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NIDA — KDT və kontingens management birinci sıra.
• WHO mhGAP.

9. Metodikalar

KDT və MI

Tetikleyicilərin idarəsi, motivasiya, davranış dəyişikliyi.

Kontingens Management

Negatif toksikoloji testlər üçün mükafat.

CUDIT-R

8 maddəlik skrining.

N-asetilsistein (NAC)

Yeniyetmələrdə təvazökar effekt; off-label.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Kannabis "təbii"-dir, asılılıq yaratmır"

Sübut: CUD ömürlük 7–9% istifadəçilərdə inkişaf edir; yeniyetmələrdə 17%.

Mif 2: "Kannabis kəsilmə sindromu yoxdur"

Sübut: DSM-5 (2013) — kəsilmə sindromu rəsmi kateqoriya; irritabellik, yuxu, iştah pozuntusu.

Mif 3: "Medical kannabis psixoz riskini azaldır"

Sübut: Marconi 2016 — THC psixoz riskini 2–3 dəfə artırır; CBD üçün ilkin sübut, klinik tövsiyə deyil.

Mif 4: "Kannabis "qateway drug" deyil"

Sübut: "qateway" konsepsiyası mübahisəlidir, lakin ardıcıl istifadə paterni statistik aşkardır; səbəbiyyət fərqli izahatlar.

Mif 5: "Yüksək THC kannabis adi kannabisdən təhlükəsizdir"

Sübut: THC dozası psixoz, asılılıq, koqnitiv pozuntu riski ilə düzdür; "potency creep" son onilliklərdə.

Mif 6: "Sintetik kannabinoidlər ("Spice") təhlükəsizdir"

Sübut: sintetik kannabinoidlər çox güclü, gözlənilməz; akut psixoz və ölüm halları qeydə alınıb.

11. Proqnoz

• Psixososial müdaxilə ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
• Erkən istifadə başlanğıcı — pis proqnoz.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C42 Disorders due to use of cannabis. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NIDA. Research Report on Cannabis. 2020.
4. Davis M.L. et al. Behavioral therapies for treatment-seeking cannabis users: a meta-analysis of randomized controlled trials. J Addict Dis 2015;34(4):298–312.
5. Gray K.M. et al. A randomized placebo-controlled trial of N-acetylcysteine for cannabis use disorder in adults. JAMA 2017.
6. Marconi A. et al. Schizophr Bull 2016;42(5):1262–1269.

6C43 SEDATİV/HİPNOTİK İSTİFADƏSİ POZUNTULARI

1. Tərif və nozologiya

Sedativ/hipnotik istifadəsi pozuntuları (XBT-11: 6C43; DSM-5-TR: 304.x Sedative, Hypnotic, or Anxiolytic Use Disorder) — benzodiazepinlər, z-droqlar (zolpidem, zopiklon), barbituratlar və digər anksiolitiklərin kontrolu pozulmuş istifadəsi. Klinik təcrübədə tez-tez tibbi reseptli başlanğıc; "iatrogen asılılıq" sıxlıq.

2. Tarixçə

• 1960-cı illər — benzodiazepinlərin klinik tətbiqi (chlordiazepoxide 1960, diazepam 1963).
• 1980-ci illər — uzunmüddətli istifadənin asılılıq potensialı tanınması.
• NICE və APA — qısamüddətli istifadə tövsiyəsi (2–4 həftə).

3. Epidemiologiya

• Benzodiazepin uzunmüddətli istifadəsi yaşlılarda 10–20%; problem identifikasiyası az.
• Cins: qadınlarda yüksək resept.
• Komorbidlik: alkohol və opioid istifadəsi (təhlükəli kombinasiya — overdoz riski).

4. Etiologiya

• İatrogen — uzunmüddətli reseptlər.
• GABA-A reseptor sisteminə uyğunlaşma — tolerans və kəsilmə.
• Narahatlıq, yuxu pozuntusu pasiyentlərində özünü-müalicə paterni.

5. Klinik təzahürlər

• Asılılıq sindromu — kontrol itkisi, tolerans, kəsilmə.
• İntoksikasiya — sedasiya, ataksiya, dizartria, dezinhibisiya, anterograd amneziya.
• Overdoz — opioidlərlə birlikdə həyat təhlükəli respirator depressiya.
• Kəsilmə — həyat təhlükəli (alkohol kimi): tremor, narahatlıq, taxikardiya, hipertenziya; ağır halda tutmalar və DT-bənzər sindrom.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR — 11 meyar (AUD strukturu).

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE — benzodiazepin reçeti 2–4 həftə; uzunmüddətli istifadə yenidən qiymətləndirilməlidir.
• Beers Criteria — yaşlılarda benzodiazepin qaçınma.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + resept tarixçəsi.
2. Toksikoloji skrining.
3. Komorbid alkohol və opioid istifadəsi (xüsusilə overdoz riski).
4. Klinik müayinə — kəsilmə əlamətləri.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• Toksikoloji skrining.
• Vital göstəricilər (kəsilmə).

8. Müalicə

1. Tədricən kəsmə (taper) qızıl standart: uzun təsirli benzodiazepinə (diazepam) ekvivalent doza çevirmə, sonra həftədə 10–25% azaltma; ümumi 6–12 həftə (bəzən aylar). Sürətli kəsmə həyat təhlükəlidir.
2. Yatak yatma — ağır kəsilmə və ya komorbid maddə istifadəsi.
3. Psixososial müdaxilə — KDT narahatlıq və ya yuxu pozuntusu üçün; bu farmakoterapiyaya ehtiyacı azaldır.
4. Komorbid pozuntular müalicəsi (narahatlıq, depresiya, yuxu).
5. Resept idarəsi — birinci tibbi yardım səviyyəsində.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE, BNF — taper protokolları.
• Ashton Manual — Ashton C.H. Heather (1999) tərəfindən praktik klinik bələdçi.

9. Metodikalar

Ashton Manual Taper

Diazepama ekvivalent çevirmə, sonra tədricən azaltma; ailə dəstəyi.

KDT Narahatlıq və Yuxu üçün

Bz istifadəsinə alternativ; CBT-I yuxu üçün.

Toksikoloji İzləmə

Saxlama dövründə.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Benzodiazepinlər həyat boyu təhlükəsiz alına bilər"

Sübut: uzunmüddətli istifadə — tolerans, asılılıq, koqnitiv pozuntu, yıxılma riski (yaşlılarda). NICE — qısamüddətli istifadə.

Mif 2: "Sürətli kəsmək təhlükəsizdir"

Sübut: sürətli kəsmə tutma və ölüm riskli; tədricən taper kritik.

Mif 3: "Z-droqlar (zolpidem) asılılıq yaratmır"

Sübut: z-droqlar da asılılıq yaradır; AAFP və NICE qısamüddətli istifadə tövsiyə edir.

Mif 4: "Benzodiazepin + opioid təhlükəsizdir"

Sübut: FDA black box xəbərdarlığı — bu kombinasiya respirator depressiya və ölüm riskini əhəmiyyətli artırır.

Mif 5: "Detoksifikasiya yetərlidir"

Sübut: kəsmədən sonra alternativ müalicə (KDT, narahatlıq idarəsi) tələb olunur.

11. Proqnoz

• Tədricən taper və KDT ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
• Yaşlılarda kəsmə həm tibbi həm psixoloji çətindir.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C43 Disorders due to sedative, hypnotic, anxiolytic. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE Quick Reference Guide. Benzodiazepines.
4. Ashton C.H. Benzodiazepines: How They Work and How to Withdraw (Ashton Manual). 2002.
5. FDA Drug Safety Communication. Opioid pain or cough medicines combined with benzodiazepines: serious side effects. 2016.

6C44 KOKAİN İSTİFADƏSİ POZUNTULARI

1. Tərif və nozologiya

Kokain istifadəsi pozuntuları (XBT-11: 6C44; DSM-5-TR: 304.20) — kokainin kontrolu pozulmuş istifadəsi və ya zərər yaradan istifadəsi. İntoksikasiya, kəsilmə, zərərli istifadə paterni, asılılıq, induksiyalı psixotik və əhval pozuntuları əhatə edir.

2. Tarixçə

• Koka yarpaqları min illərdir And dağlarında istifadə.
• Niemann A. (1860) — kokain izolyasiyası.
• Freud (1884) — "Über Coca" — sonradan klinik effekti tənqid etmişdir.
• 1970–80-ci illər — "crack" epidemiyası ABŞ-da.

3. Epidemiologiya

• Dünyada illik istifadəçi 21 mln (UNODC).
• Cins: kişilərdə 2 dəfə yüksək.
• Komorbidlik: alkohol, opioid, MDD, BPD, psixoz, kardiovaskulyar mortalite.

4. Etiologiya

• İrsilik 40–50%.
• Neyrobioloji — dopamin geri-götürülməsinin blokası → mezolimbik mükafat artımı; tolerans və "down-regulation".
• Sosial-mədəni — peer, əlçatanlıq, sosial-ekonomik.

5. Klinik təzahürlər

• Asılılıq sindromu (DSM-5-TR meyarları).
• İntoksikasiya — euforia, hipervigilance, midriasis, taxikardiya, hipertenziya, hipertermiya; ağır halda paranoid sayıqlama, halusinasiya, agitasiya, miokard infarkt, stroke, tutmalar.
• Kəsilmə — "crash" — depresiv əhval, anhedoniya, yorğunluq, hipersomniya, iştah artımı, intens cravings; suicid riski yüksək.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR 11 meyar (AUD strukturu); XBT-11 — paralel.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• SAMHSA TIP 33 — stimulyant istifadəsi.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + toksikoloji.
2. EKG, troponin (xüsusilə sinə ağrısı).
3. HIV, HCV, sifilis.
4. Komorbidlik və suicid riski (kəsilmə dövründə yüksək).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• Toksikoloji.
• EKG, troponin, kardiyak qiymətləndirmə.
• HIV, HCV.
• C-SSRS.

8. Müalicə

1. Psixososial — birinci sıra:
   • Kontingens management — sübut bazası ən güclü (Petry N.M. icmalları).
   • KDT;
   • MI;
   • Community Reinforcement Approach (CRA).
2. Farmakoterapiya — spesifik FDA təsdiqli preparat YOXDUR. Off-label tədqiqatlar — disulfiram, modafinil, topiramat — qarışıq nəticələr.
3. Komorbidlik müalicəsi.
4. Kəskin intoksikasiya — benzodiazepin (lorazepam); kardiyak monitorinq; antipsixotik psixoz halında.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• SAMHSA TIP 33 — kontingens management qızıl standart.
• NIDA — kokainə spesifik farmakoterapiya yoxdur.

9. Metodikalar

Kontingens Management (Petry N.M., Higgins S.)

Negatif toksikoloji testlər üçün vauçer/mükafat; sübut bazası kokain üçün ən güclü.

KDT və CRA

Tetikleyicilərin idarəsi, alternativ mükafat fəaliyyətləri.

MI

Davranış dəyişikliyinə motivasiya.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Kokain "rekreasion" maddədir, asılılıq yaratmır"

Sübut: kokain yüksək asılılıq potensialına malikdir; kardiovaskulyar mortalite, psixoz, sosial pozulma.

Mif 2: "Kokain üçün FDA təsdiqli müalicə mövcuddur"

Sübut: hələ yoxdur; psixososial müdaxilə birinci sıra.

Mif 3: "Kokainin "crash"-i təhlükəsizdir, müalicə tələb etmir"

Sübut: kəsilmə dövründə suicid riski yüksək; aktiv izləmə tələb olunur.

Mif 4: "Crack və koka tozu fərqli pozuntulardır"

Sübut: eyni maddə (kokain); administrasiya yolu (smoked vs intranazal) farmakokinetik və asılılıq sürətliyini dəyişdirir.

Mif 5: "Hamiləlikdə "crack baby" konsepsiyası — uşaqlarda davamlı zərər"

Sübut: son icmallar — prenatal kokain ekspozisiyasının uzunmüddətli təsirləri əvvəlcə hesab edilənlərdən az; sosial-ekonomik faktorlar daha güclü təsir göstərir (Frank D.A. JAMA 2001 icmal).

11. Proqnoz

• Kontingens management ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
• Komorbid maddə istifadəsi və psixiatrik pozuntu pis proqnoz.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C44 Disorders due to use of cocaine. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. SAMHSA. TIP 33: Treatment for Stimulant Use Disorders. 2021 update.
4. NIDA. Research Report: Cocaine. 2016.
5. Petry N.M., Alessi S.M., Olmstead T.A. Contingency management treatment for substance use disorders. Psychol Addict Behav 2017;31(8):897–906.
6. Frank D.A. et al. Growth, development, and behavior in early childhood following prenatal cocaine exposure. JAMA 2001;285(12):1613–1625.

6C45 STİMULYANT İSTİFADƏSİ POZUNTULARI

1. Tərif və nozologiya

Stimulyant istifadəsi pozuntuları (XBT-11: 6C45; DSM-5-TR: 304.4 Stimulant Use Disorder) — amfetamin, metamfetamin, MDMA, mefedron və ya digər sintetik kationların istifadəsi nəticəsində inkişaf edən pozuntular. Kokain ayrıca kodlanır (6C44).

2. Tarixçə

• Amfetamin Edeleano L. (1887) sintezi; II Dünya müharibəsində geniş istifadə.
• 1950–60-cı illər — pharmacy-prescription epidemiyası.
• Metamfetamin epidemiyası 1990-cı illərdən.
• "Krokodil" (desomorphine), "bath salts" (sintetik katinonlar) — 2010+ epidemiyaları.

3. Epidemiologiya

• Dünya istifadəçi: amfetamin 30 mln+ (UNODC).
• Cins: kişilərdə yüksək.
• Komorbidlik: psixoz, MDD, narahatlıq, kardiyovaskulyar, dəri zədələri (özünə qıdaşdırma, "meth mouth").

4. Etiologiya

• İrsilik 40–50%.
• Neyrobioloji — dopamin və noradrenalin sərbəstləşməsi və geri-götürülmənin blokası; ağır neyrotoksiklik (xüsusilə metamfetamin — dopamin nəyronlarına).

5. Klinik təzahürlər

• İntoksikasiya — euforia, hipervigilance, midriasis, taxikardiya, hipertenziya, hipertermiya; ağır halda paranoid psixoz, agitasiya, miokard infarkt, stroke, tutmalar, rabdomioliz.
• Kəsilmə — "crash" — depresiv əhval, anhedoniya, yorğunluq, hipersomniya, iştah, intens cravings; suicid riski yüksək.
• Xronik istifadə — psixoz (paranoid sayıqlamalar, halusinasiyalar), koqnitiv defisit, "meth mouth" (diş çürüklük), dəri qıdaşdırma.
• MDMA — hiponatriemiya, hipertermiya, serotonin sindromu, neyrotoksiklik.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR 11 meyar (AUD strukturu); XBT-11 — paralel.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• SAMHSA TIP 33 — stimulyant istifadəsi.
• NIDA — metamfetamin tədqiqat hesabatları.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Toksikoloji.
3. EKG, troponin.
4. Komorbidlik (psixoz, MDD, kardiovaskulyar).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• Toksikoloji.
• EKG, troponin, CPK (rabdomioliz).
• Diş və dəri müayinəsi.
• C-SSRS.

8. Müalicə

1. Psixososial — birinci sıra:
   • Kontingens management;
   • KDT;
   • MI;
   • Matrix Model — amfetamin asılılığı üçün manualizə edilmiş kompleks proqram.
2. Farmakoterapiya — spesifik FDA təsdiqli preparat YOXDUR; off-label: mirtazapin, naltrekson + bupropion (Trivedi M.H. NEJM 2021 — ADAPT-2 trial metamfetamin üçün kombinasiya — təvazökar effekt).
3. Kəskin intoksikasiya — benzodiazepin agitasiya üçün; antipsixotik psixozda.
4. Komorbid psixoz — paralel müalicə.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• SAMHSA TIP 33.
• NIDA.
• Trivedi M.H. et al. NEJM 2021 — naltrekson + bupropion metamfetamin asılılığında ilkin sübut bazası.

9. Metodikalar

Matrix Model

16 həftəlik strukturlaşdırılmış proqram — KDT + ailə + 12-step + tək həkim. Sübut bazası amfetamin/metamfetamin üçün.

Kontingens Management

Negatif test üçün mükafat.

Naltrekson + Bupropion (ADAPT-2)

Metamfetamin asılılığında ilkin RKİ sübut; off-label.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Metamfetamin "Spice"-dan və ya başqa "designer drug"-lardan təhlükəsizdir"

Sübut: metamfetamin yüksək neyrotoksiklik, psixoz, mortalite yaradır.

Mif 2: "MDMA "təmiz" maddə kimi təhlükəsizdir"

Sübut: MDMA üçün hipertermiya, hiponatriemiya, serotonin sindromu; "təmiz" maddə tipik olaraq qarışıqdır (sintetik katinonlar, fentanil).

Mif 3: "Detoksifikasiya stimulyant asılılığı üçün yetərlidir"

Sübut: kontingens management və KDT əsas; tək detoks 90%+ relapse.

Mif 4: "Antidepresant stimulyant asılılığını sağaldır"

Sübut: tək antidepresant effektsiz; ADAPT-2 ilkin sübut göstərir kombinasiya üçün.

Mif 5: "Stimulyant istifadəçilər "məhsuldardır", müdaxilə tələb etmir"

Sübut: qısamüddətli performans artımı görüntüsü; uzunmüddətli koqnitiv, psixiatrik, kardiyak komplikasiyalar.

11. Proqnoz

• Multimodal yanaşma ilə remisya 30–50%.
• Komorbid psixoz pis proqnoz.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C45 Disorders due to use of stimulants. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. SAMHSA. TIP 33. 2021.
4. NIDA. Methamphetamine Research Report. 2019.
5. Trivedi M.H. et al. Bupropion and Naltrexone in Methamphetamine Use Disorder. NEJM 2021;384(2):140–153.
6. Rawson R.A. et al. Matrix Model. SAMHSA.

6C46 HALÜSİNOGEN İSTİFADƏSİ POZUNTULARI

1. Tərif və nozologiya

Halüsinogen istifadəsi pozuntuları (XBT-11: 6C46; DSM-5-TR: 304.5x Hallucinogen Use Disorder) — LSD, psilocybin, mescaline, DMT, ayahuasca, ketamin (dissosiativ halüsinogen) və oxşar maddələrin istifadəsi ilə əlaqəli pozuntular.

2. Tarixçə

• Hofmann A. (1943) — LSD-nin halüsinogen təsirinin təsadüfi aşkarı.
• 1950–60-cı illər — klinik tədqiqatlar (depresiya, sxizofreniya).
• 1971 — Controlled Substances Act ABŞ-da Schedule I.
• 2020+ — psilocybin və ketamin "psixedelik terapiya" araşdırma renessansı.

3. Epidemiologiya

• Asılılıq nisbətən nadir (digər maddələrdən fərqli); tipik istifadə episodik.
• Hallucinogen Persisting Perception Disorder (HPPD) — flashback-bənzər təcrübələr.

4. Etiologiya

• Serotonergic (5-HT2A) və ya NMDA (ketamin, PCP) reseptorlarına təsir.
• Mühit, peer, eksperimentasiya.

5. Klinik təzahürlər

• İntoksikasiya — vizual halüsinasiyalar, synesthesia, zaman pozuntusu, depersonalizasiya, derealizasiya, "bad trip" (panik, paranoiya).
• Ağır halda — psixoz, ölümcül qəzalar.
• "Persisting Perception Disorder" (HPPD) — istifadədən sonra davam edən vizual fenomenlər (flashback).
• Ketamin — dissosiasiya, "K-hole"; xronik istifadə — sidik kisəsi sindromu.
• PCP — agressiv davranış, analjezia, dezorqanizə davranış.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR 11 meyar; HPPD ayrı diaqnoz (DSM-5).

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NIDA, SAMHSA.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Toksikoloji (LSD standart panellərdə yox).
3. Komorbid psixoz, narahatlıq, MDD.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• Toksikoloji.
• Komorbidlik şkalaları.

8. Müalicə

1. Kəskin intoksikasiya ("bad trip") — sakit mühit, benzodiazepin (lorazepam); antipsixotik (haloperidol) yalnız ağır psixotik halda; ehtiyat.
2. Asılılıq nadir; psixososial müdaxilə (MI, KDT).
3. HPPD — antipsixotik adətən effektsiz; clonazepam bəzi pasiyentdə kömək; uzunmüddətli izləmə.
4. Psilocybin və ketamin terapevtik tədqiqatları (refrakter MDD, PTSD) — araşdırma protokollarında nəzarət altında istifadə; standart klinik praktikada hələ təsdiq olunmuş protokollar məhduddur (FDA esketamin Spravato istisna).

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NIDA — psixedelik tədqiqat renessansı; klinik tövsiyə hələ tələb deyir.

9. Metodikalar

"Bad trip" idarəsi

Sakit mühit, reassurance, benzodiazepin lazım olduqda.

HPPD üçün clonazepam

Off-label; sübut bazası kiçik.

Psixedelik-assisted therapy (araşdırma)

Psilocybin + psixoterapiya, ketamin + psixoterapiya; klinik tədqiqat protokollarında.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Halüsinogenlər asılılıq yaratmır, tamamilə təhlükəsizdir"

Sübut: fiziki asılılıq nadir, lakin psixoloji asılılıq və ağır psixotik epizodlar mümkündür; HPPD uzunmüddətli komplikasiya.

Mif 2: "Psilocybin terapiya bütün depresiya üçün təsdiq olunub"

Sübut: hələ araşdırma mərhələsindədir; standart klinik praktikaya tam təsdiq olunmamışdır. FDA "Breakthrough Therapy" statusunda, lakin geniş tövsiyə hələ vaxtsız.

Mif 3: "Ayahuasca dini ritual üçün təhlükəsizdir"

Sübut: serotonin sindromu (SSRİ ilə qarşılıqlı təsir), psixotik dekompansasiya halları qeyd edilib.

Mif 4: "Ketamin "club drug"-dur, tibbi istifadə yox"

Sübut: ketamin anestezik kimi onilliklərdir istifadə olunur; intranazal esketamin (Spravato) FDA 2019 ağır refrakter depresiya üçün təsdiq.

Mif 5: "LSD "flashback" mifdir"

Sübut: HPPD DSM-5 rəsmi diaqnoz; bəzi pasiyentdə davamlı vizual pozuntular.

11. Proqnoz

• Əksər istifadəçilərdə asılılıq inkişaf etmir.
• Ağır psixotik və ya HPPD komplikasiyalı pasiyentlərdə xronik gediş.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C46 Disorders due to use of hallucinogens. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NIDA. Hallucinogens DrugFacts. 2019.
4. Halpern J.H., Lerner A.G., Passie T. A review of Hallucinogen Persisting Perception Disorder (HPPD). Curr Top Behav Neurosci 2018;36:333–360.
5. Carhart-Harris R.L. et al. Trial of psilocybin versus escitalopram for depression. NEJM 2021;384(15):1402–1411.

6C47 NİKOTİN İSTİFADƏSİ POZUNTULARI

1. Tərif və nozologiya

Nikotin istifadəsi pozuntuları (XBT-11: 6C47; DSM-5-TR: 305.1 Tobacco Use Disorder) — siqaret, tütün məhsulları, e-siqaret və ya digər nikotin maddələrinin kontrolu pozulmuş istifadəsi. Dünyada qabaqlanan mortalite səbəbidir.

2. Tarixçə

• 1964 — Surgeon General Report (ABŞ) — tütünün xəstəlik səbəbi kimi tanınması.
• DSM-IV — Nicotine Dependence; DSM-5 — Tobacco Use Disorder.
• 2003 — WHO FCTC (Framework Convention on Tobacco Control).
• 2010+ — e-siqaret epidemiyası, "EVALI" (e-cigarette/vaping product use-associated lung injury).

3. Epidemiologiya

• Dünya: 1,3 mlrd istifadəçi; illik 8 mln+ ölüm (WHO).
• Cins: kişilərdə yüksək (lakin azalmaqdadır); qadınlarda artma müşahidə edilir bəzi regionlarda.
• Komorbidlik: MDD, sxizofreniya (~60–80% pasiyent siqaret çəkir), narahatlıq, başqa maddə istifadəsi.
• Tütün — kanser, KOAH, kardiyovaskulyar, stroke, perinatal komplikasiyalar.

4. Etiologiya

• İrsilik 50%.
• Neyrobioloji — nikotin α4β2 nikotinik asetilkolin reseptorlarına; dopamin mükafat artımı.
• Sosial-mədəni, peer, marketinq.

5. Klinik təzahürlər

• Asılılıq sindromu.
• Kəsilmə — irritabellik, narahatlıq, konsentrasiya çətinliyi, iştah, yuxu pozulması, depresiv əhval; 24 saatda başlanır, pik 2–3 gün, 2–4 həftə davam.
• E-siqaret — nikotin asılılığı + EVALI riski.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR 11 meyar (AUD strukturu); XBT-11 — paralel.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• USPSTF — bütün yetkin pasiyentlərin tütün istifadəsi skrining edilməsi; siqaret çəkənlərə 5A (Ask, Advise, Assess, Assist, Arrange) yanaşması.
• NICE NG209 (Tobacco: preventing uptake, promoting quitting and treating dependence, 2021).

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (5A).
2. Fagerström Test for Nicotine Dependence (FTND).
3. CO ekspirator monitorinq (motivasiya).
4. Komorbid kardiyak və respirator qiymətləndirmə.

6.4 Differensial diaqnostika

Çoxsaylı tütün məhsulları arasında differensiasiya; e-siqaret nikotin asılılığı çoxsaylı qabarda təqdim edilə bilər.

7. Müayinə

• FTND.
• CO ekspirator.
• Spirometriya (KOAH skrining).

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (USPSTF · NICE NG209 · APA 2010)

1. 5A modeli (Ask, Advise, Assess, Assist, Arrange).
2. Birinci sıra farmakoterapiya:
   • NRT — Nicotine Replacement Therapy (yamaqlar, çiknə, lozenj, inhaler, sprey) — kombinasiya (uzun + qısa təsirli) monoterapiyadan üstün.
   • Vareniklin (Chantix) — α4β2 parsial agonist; ən effektiv tək preparat (Cahill K. Cochrane 2016 meta-analiz).
   • Bupropion SR (Zyban) — dopaminerjik və noradrenerjik təsir.
3. Davranış müdaxiləsi — KDT, MI, telefon "quitline" xidməti; intensivlik effekti artırır.
4. Kombinasiya — farmakoterapiya + davranış üstün.
5. E-siqaret tütündən imtina vasitəsi kimi mübahisəli — bəzi tədqiqatlarda effektiv (Hajek P. NEJM 2019), lakin uzunmüddətli təhlükəsizliyi və "gateway" riski araşdırılır; NRT-yə üstünlük verilir.
6. Komorbidlik (MDD, sxizofreniya) — tütündən imtina psixiatrik vəziyyəti pisləşdirmir, əksinə yaxşılaşdırır (Taylor G. BMJ 2014 meta-analiz).

8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• USPSTF 2021 — bütün siqaret çəkənlərə müdaxilə tövsiyə.
• NICE NG209 — komorbid psixiatrik pozuntularda da aktiv müdaxilə.
• Cahill K. et al. Cochrane 2013 — vareniklin ən effektiv.

9. Metodikalar

5A Modeli

Ask (soruş), Advise (məsləhət ver), Assess (qiymətləndir), Assist (kömək et), Arrange (izləmə təşkil et).

NRT Kombinasiyası

Uzun təsirli yamaq + qısa təsirli (çiknə, lozenj) "rescue".

Vareniklin

1 mq × 2/gün; 12 həftə standart.

Bupropion SR

150 mq × 2/gün; tutma riski.

KDT və MI

Tetikleyicilərin idarəsi, motivasiya artımı.

Telefon Quitline

İcma əsaslı dəstək; sübut bazası geniş.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Tütün asılılıq yaratmır, iradi tərk edilə bilər"

Sübut: nikotin yüksək asılılıq potensialına malikdir; iradi tərk uğursuzluq nisbəti yüksək (üç aydan sonra ~5%); farmakoterapiya effekti 2–3 dəfə artırır.

Mif 2: "Siqaret tərk etdikdə çəki artımı sağlamlığa zərərlidir"

Sübut: ortalama 4–5 kq çəki artımı, lakin tütün davam etdirmənin riski əhəmiyyətli yüksəkdir; çəki idarə oluna bilər.

Mif 3: "Vareniklin suicid riski yaradır"

Sübut: ilkin FDA xəbərdarlığı sonradan EAGLES trial (Anthenelli R.M. Lancet 2016) ilə yenidən qiymətləndirildi — psixiatrik yan təsir nisbəti placebodan əhəmiyyətli yüksək deyil; FDA boxed warning 2016-da götürülmüşdür.

Mif 4: "Psixiatrik pasiyent tütündən imtina edə bilmir, etməməlidir"

Sübut: Taylor BMJ 2014 — tütündən imtina psixiatrik simptomları yaxşılaşdırır; sxizofreniya, MDD pasiyentlərdə imtina effektivdir.

Mif 5: "E-siqaret tütündən təhlükəsizdir"

Sübut: mövcud sübutlarda e-siqaret yandırılmış tütündən az zərərlidir, lakin "təhlükəsiz" deyil; EVALI, kardiyak, respirator riskləri; yeniyetmələrdə nikotin asılılığına gateway.

Mif 6: "Bir dəfə "kəsib qaytmaq" qadağa"

Sübut: əksər siqaret çəkənlər tərk etmək üçün 6–11 cəhd edirlər; hər relapse müvəqqəti və davam edən cəhd planı tövsiyə.

11. Proqnoz

• Multimodal müdaxilə ilə 6 aylıq abstinensiya 25–35%.
• Tərk uğurla mortalite və xəstəlik riski əhəmiyyətli azaldır.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C47 Disorders due to use of nicotine. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. USPSTF. Interventions for tobacco smoking cessation in adults. JAMA 2021;325(3):265–279.
4. NICE NG209. Tobacco. 2021.
5. Cahill K., Stevens S., Perera R., Lancaster T. Pharmacological interventions for smoking cessation: an overview and network meta-analysis. Cochrane Database Syst Rev 2013;(5):CD009329.
6. Anthenelli R.M. et al. Neuropsychiatric safety and efficacy of varenicline, bupropion, and nicotine patch in smokers with and without psychiatric disorders (EAGLES). Lancet 2016;387(10037):2507–2520.
7. Taylor G. et al. Change in mental health after smoking cessation: systematic review and meta-analysis. BMJ 2014;348:g1151.
8. Hajek P. et al. A randomized trial of e-cigarettes versus nicotine-replacement therapy. NEJM 2019;380(7):629–637.

6C50 DAVRANIŞ ASILILIQLARI (QUMAR, OYUN)

1. Tərif və nozologiya

Davranış asılılıqları (XBT-11: 6C50 Gambling Disorder, 6C51 Gaming Disorder; DSM-5-TR: 312.31 Gambling Disorder) — qumar oynama və ya video oyun davranışının kontrolu pozulmuş, davamlı və ya təkrarlanan paterni; əhəmiyyətli funksional pozulma yaradır.

2. Tarixçə

• DSM-IV (1994) — "Pathological Gambling" impuls nəzarəti pozuntuları daxilində.
• DSM-5 (2013) — "Gambling Disorder" maddə istifadəsi və asılılıq kateqoriyasına keçirilmişdir (oxşar neyrobiologiya).
• XBT-11 (2019) — Gaming Disorder (oyun asılılığı) rəsmi kateqoriya kimi əlavə.

3. Epidemiologiya

• Gambling Disorder ömürlük yayılma: 0,2–5,3% (geniş diapazon).
• Gaming Disorder: 1–10% (Avropa) gənclərdə.
• Cins: gambling kişilərdə yüksək; online gambling cins fərqi azalır; gaming kişilərdə.
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, başqa maddə istifadəsi, ADHD, BPD, suicid riski.

4. Etiologiya

• İrsilik 50–60%.
• Neyrobioloji — mükafat dövrünün (dopamin) disregulasiyası, maddə istifadəsi pozuntularına bənzər.
• Şəxsiyyət — impulsivlik, sensation-seeking.

5. Klinik təzahürlər

• Davamlı/təkrarlanan davranış (qumar, oyun).
• Kontrol itkisi.
• İş, ailə, sosial, akademik pozulma.
• "Chasing losses" (qumarda) — itkilərin geri qaytarılması cəhdləri.
• Yalan, maliyyə pozulması (qumar), online aludəlik (gaming).
• Komorbid MDD və suicid riski yüksək.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

Gambling (DSM-5-TR): 9 simptomdan ≥ 4-ü 12 ay ərzində:

1. Artan miqdarda qumar — tolerans;
2. İrritabellik və ya narahatlıq qumarı azaltdıqda — kəsilmə;
3. Azaltma cəhdləri uğursuz;
4. Qumar haqqında məşğuliyyət;
5. Distres halında qumar;
6. İtki sonrası "chasing";
7. Yalan;
8. Münasibət/iş itkisi;
9. Maliyyə bailout asılılığı.

Gaming (XBT-11): 12 ay ərzində kontrol pozulması, oyuna prioritet, davamlı/eskalə edən gediş + funksional pozulma.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• WHO — Gaming Disorder rəsmi.
• APA — Internet Gaming Disorder DSM-5 Section III araşdırma.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. SOGS (South Oaks Gambling Screen) və ya PGSI (Problem Gambling Severity Index).
3. IGDS9-SF (Internet Gaming Disorder Scale).
4. Komorbid maddə, MDD, suicid.
5. Maliyyə vəziyyəti qiymətləndirməsi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• SOGS, PGSI, IGDS9-SF.
• Komorbidlik şkalaları.
• C-SSRS suicid.

8. Müalicə

1. KDT — birinci sıra; tetikleyicilərin idarəsi, davranış aktivasiyası, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma ("near miss" və "gambler's fallacy"). Cowlishaw S. Cochrane 2012 meta-analiz.
2. Naltrekson, nalmefen — sübut bazası inkişaf etməkdə (Grant J.E. icmalları).
3. SSRİ — komorbid MDD/narahatlıqda.
4. Self-help (Gamblers Anonymous, Gam-Anon) — adjunkt.
5. Maliyyə konsultasiyası — qumarda kritik.
6. Gaming için — fiziki aktivlik, alternativ məşğuliyyət, ailə müdaxiləsi.

9. Metodikalar

KDT Qumar üçün

Koqnitiv distorsiyaların düzəldilməsi, ekspozisiya (tetikleyicilərə cavab azaltma), problem-həll.

Naltrekson off-label

Cravings azaltma; 50–150 mq/gün.

SOGS, PGSI, IGDS9-SF

Şkalalar.

Self-help qrupları (GA)

12-step model.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Qumar asılılığı "xarakter" pozuntusudur"

Sübut: DSM-5, XBT-11 — tibbi/davranış pozuntudur; neyrobioloji və genetik yatkınlıq.

Mif 2: "Pasiyent "böyük utuş"-la borcdan çıxar"

Sübut: "chasing losses" qumarın diaqnostik əlamətidir; itki paterni statistik mütləqdir.

Mif 3: "Gaming asılılıq deyil, sadəcə hobbi"

Sübut: WHO — Gaming Disorder rəsmi; funksional pozulma və neyrobioloji oxşarlıq.

Mif 4: "Yalnız maliyyə dəstəyi kifayətdir"

Sübut: bailout asılılığı diaqnostik əlamətdir; psixososial müdaxilə tələb olunur.

Mif 5: "Pasiyent "böyüyəndə keçər""

Sübut: aktiv müdaxilə tələb olunur; xronikləşmə.

11. Proqnoz

• KDT ilə remisya 30–50%.
• Komorbid MDD pis proqnoz.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C50 Gambling disorder. 2024.
2. WHO. ICD-11. 6C51 Gaming disorder. 2024.
3. APA. DSM-5-TR. 2022.
4. Cowlishaw S. et al. Psychological therapies for pathological and problem gambling. Cochrane Database Syst Rev 2012;(11):CD008937.
5. Grant J.E. et al. Pharmacotherapy for gambling disorder. Curr Top Behav Neurosci 2016;26:135–149.