XBT-116C40	ALKOHOL İSTİFADƏSİ POZUNTULARI
XBT-10F10	ALKOHOL İSTİFADƏSİ POZUNTULARI
DSM-5-TR303.	ALKOHOL İSTİFADƏSİ POZUNTULARI

1. Tərif və nozologiya

Alkohol İstifadəsi Pozuntuları (XBT-11: 6C40; DSM-5-TR: 303.x Alcohol Use Disorder, AUD) — alkohol istifadəsinin kontrolu pozulması, alkoholun fiziki və ya psixoloji zərər yaratmasına baxmayaraq davam etdirilməsi ilə xarakterizə olunan pozuntular qrupudur. XBT-11-də alt-tiplər: zərərli istifadə paterni (6C40.1), alkohol asılılığı (6C40.2), intoksikasiya (6C40.3), kəsilmə sindromu (6C40.4), alkohol induksiyalı deliriya, psixotik, əhval, narahatlıq pozuntuları.

2. Tarixçə

• Jellinek E.M. (1960) — «The Disease Concept of Alcoholism» — alkoholizm xəstəlik kimi.
• DSM-IV — «Abuse» və «Dependence» ayrı kateqoriyalar.
• DSM-5 (2013) — vahid «Alcohol Use Disorder» (yüngül, orta, ağır şiddət).
• XBT-11 — episodic harmful use və ya asılılıq paterni ayrılması.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 14–29% (NIAAA NESARC); illik 5–14%.
• Cins: kişilərdə 2–3 dəfə yüksək, lakin qadınlarda artmaqdadır.
• Mortalite: dünyada ildə 3 mln ölüm (WHO).
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, PTSP, BPD, başqa maddə istifadəsi, qaraciyər xəstəliyi, kardiovaskulyar.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 50–60% (Verhulst B. et al. Psychol Med 2015).
• Neyrobioloji — dopamin mükafat dövrü, GABA, glutamate, opioid sistemləri.
• Mühit — peer, stres, alkohol əlçatanlığı, mədəni norma.
• Genetik markerlər — ADH1B, ALDH2 (Asiya populyasiyasında qoruyucu).

5. Klinik mənzərə

5.1 Asılılıq sindromu (DSM-5-TR meyarları, 11-dən ≥ 2)

• Daha çox/daha uzun istifadə;
• Azaltmaq cəhdləri uğursuz;
• Vaxtın çoxu maddə əldə etmək, istifadə, sağalmada;
• İstifadəyə tələbat (craving);
• İş/məktəb pozulması;
• Sosial-interpersonal problemə baxmayaraq davam;
• Vacib fəaliyyətlərdən imtina;
• Təhlükəli situasiyada istifadə;
• Fiziki/psixoloji problemə baxmayaraq davam;
• Tolerans;
• Kəsilmə sindromu.

5.2 İntoksikasiya

• Disinhibisiya, dizartria, ataksiya, nystagmus, koqnitiv pozulma.
• Ağır intoksikasiya — koma, respirator depressiya, hipoglikemiya, ölüm.

5.3 Kəsilmə (withdrawal)

• Yüngül: tremor, tər, taxikardiya, narahatlıq, bulantı (son içkidən 6–24 saat).
• Orta: hiperaktiv autonom, halusinasiyalar (alkohol halusinozu).
• Ağır: delirium tremens (DT) — 48–96 saat; şüur dəyişiklikləri, halusinasiyalar, autonom kriz; mortalite 5–15% müalicəsiz; tutmalar.

5.4 Komplikasiyalar

• Wernicke-Korsakoff (B1 çatışmazlığı), alkohol qaraciyər xəstəliyi, kardiyomiopatiya, polineyropatiya, FAS hamiləlikdə.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR — 11 meyardan ≥ 2 (yüngül 2–3, orta 4–5, ağır ≥ 6); XBT-11 — istifadə paterni (zərərsiz, zərərli, asılılıq).

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NIAAA AUDIT — 10 maddəlik skrining.
• NICE CG115 — alkohol pozuntularının diaqnozu və müalicəsi.
• SAMHSA TIP — beynəlxalq protokollar.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. AUDIT, AUDIT-C skrining birinci yardım səviyyəsində.
2. Klinik müsahibə — TLFB (Timeline Followback) istifadə paterni.
3. Laborator: GGT, AST/ALT, MCV, CDT (carbohydrate-deficient transferrin), tam qan.
4. Komorbidlik (MDD, narahatlıq, PTSP, somatik xəstəliklər).
5. Kəsilmə riski (CIWA-Ar).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• AUDIT, CIWA-Ar (kəsilmə şiddəti).
• GGT, MCV, CDT, transaminazlar.
• Tiamin səviyyəsi.
• EKG, ürək USG (kardiyomiopatiya).
• Komorbidlik skrining.

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları (NICE CG115 · SAMHSA TIP 49 · APA 2018)

• Detoksifikasiya:
  • Yüngül (CIWA-Ar < 10) — ambulator;
  • Orta-ağır — yatak yatma;
  • Benzodiazepin (lorazepam, diazepam) — qızıl standart kəsilmə müalicəsi;
  • Tiamin 100–300 mq IV/IM × 3–5 gün (Wernicke profilaktikası — qlükozadan ƏVVƏL);
  • Hidratasiya, elektrolit korreksiyası.
  • Residiv əleyhinə farmakoterapiya:
    • Naltrekson (oral 50 mq və ya IM Vivitrol 380 mq aylıq) — birinci sıra; cravings azaldır.
    • Akamprosat (666 mq × 3 dəfə/gün) — birinci sıra; abstinensiyanın saxlanması.
    • Disulfiram — ikinci sıra; motivasiyalı pasiyentdə; aversiv reaksiya.
    • Topiramat, gabapentin — off-label.
    • Psixososial: Motivasion Müsahibə (MI), KDT, 12-Step facilitation (AA, NA), kontingens idarəetmə.
    • SAMHSA — birgə istifadə pozuntusu və psixiatrik komorbidlik (dual diagnosis).
    • Uzunmüddətli residiv profilaktikası.
    1. Motivasion Müsahibə (MI — Motivational Interviewing) — Miller W.R., Rollnick S. — Davranış dəyişikliyinə hazırlığın artırılması; «ambivalence»-ə yönəlir.
    2. Maddə istifadəsi üçün KDT — Tetikleyicilərin tanınması, cravings idarəsi, copying bacarıqları, residiv profilaktikası.
    3. Naltrekson, Akamprosat, Disulfiram — Residiv əleyhinə farmakoterapiya.
    4. 12 Addım Proqramının Dəstəyi (12-Step Facilitation — AA, NA) — Project MATCH RKİ — KDT və MI ilə müqayisəli effekt.
    5. AUDIT, CIWA-Ar — Skrining və kəsilmə şiddəti.

    8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

    • NICE CG115 (2011).
    • APA Practice Guideline for the Pharmacological Treatment of Patients with Alcohol Use Disorder (2018).
    • SAMHSA TIP 49 (2009).

    9. Proqnoz

    • Multimodal yanaşma ilə 40–50% uzunmüddətli remisya.
    • Komorbid MDD, BPD, başqa maddə — pis proqnoz.

    10. Mif və yanlış inanclar

    Mif 1: «Alkoholizm xarakter zəifliyidir»

    Sübut: Jellinek 1960; ÜST — alkoqol istifadəsi pozuntusu tibbi vəziyyətdir; irsilik 50–60%.

    Mif 2: «Detoksifikasiya tək başına müalicədir»

    Sübut: detoks ilk addımdır; residiv əleyhinə müdaxilə tələb olunur; tək detoks 90%+ residiv.

    Mif 3: «Naltrekson alkoholu »qəbul edilməz« edir»

    Sübut: naltrekson craving azaldır və alkoholun «reward» effektini azaldır; disulfiramdan fərqlidir.

    Mif 4: «Pasiyent »rock bottom«-a çatmalıdır əvvəl müalicə başlamasından»

    Sübut: erkən müdaxilə daha effektivdir; «rock bottom» konsepsiyası sübuta əsaslanmır.

    Mif 5: «Alkohol ən təhlükəsiz maddədir, müalicə tələb etmir»

    Sübut: ÜST — spirtli içkilər ildə 3 milyon ölümə səbəb olur; DT (delirium tremens) mortalite (ölüm riski) 5–15%-dir.

    Mif 6: «Hamilə qadında »az alkohol təhlükəsizdir""

    Sübut: CDC, AAP — hamiləlikdə hər miqdar alkohol FAS riski yaradır; «təhlükəsiz» doza yoxdur.

    11. Mənbələr

    1. WHO. ICD-11. 6C40 Disorders due to use of alcohol. 2024.
    2. APA. DSM-5-TR. 2022.
    3. NICE CG115. Alcohol-use disorders: diagnosis, assessment and management. 2011.
    4. APA. Practice Guideline for the Pharmacological Treatment of Patients with AUD. 2018.
    5. SAMHSA. TIP 49: Incorporating Alcohol Pharmacotherapies Into Medical Practice. 2009.
    6. Anton R.F. et al. COMBINE trial. JAMA 2006;295(17):2003–2017.
    7. Project MATCH Research Group. Matching alcoholism treatments to client heterogeneity. J Stud Alcohol 1997;58(1):7–29.