XBT-116C40	ALKOQOL QƏBULUNDAN QAYNAQLANAN POZUNTULAR Disorders due to use of alcohol
XBT-10F10	Alkoqol qəbulundan yaranan psixi və davranış pozuntuları
DSM-5-TRF10.20	Alkohol istifadəsi pozuntusu, orta və ya ağır

1. Tərif və nozologiya

Alkoqol Qəbulundan Qaynaqlanan Pozuntular (XBT-11: 6C40; DSM-5-TR: F10.20 Alcohol Use Disorder, AUD) — alkohol istifadəsinin kontrolu pozulması, alkoholun fiziki və ya psixoloji zərər yaratmasına baxmayaraq davam etdirilməsi ilə xarakterizə olunan pozuntular qrupudur. XBT-11-də alt-tiplər: zərərli istifadə paterni (6C40.1), alkohol asılılığı (6C40.2), intoksikasiya (6C40.3), kəsilmə sindromu (6C40.4), alkohol induksiyalı delirium, psixotik, əhval, təşviş pozuntuları.

2. Tarixçə

• Jellinek E.M. (1960) — «The Disease Concept of Alcoholism» — alkoholizm xəstəlik kimi.
• DSM-IV — «Abuse» və «Dependence» ayrı kateqoriyalar.
• DSM-5 (2013) — vahid «Alcohol Use Disorder» (yüngül, orta, ağır şiddət).
• XBT-11 — zərərli istifadə epizodu, zərərli istifadə paterni və asılılığın bir-birindən ayrılması.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 14–29% (NIAAA NESARC); illik 5–14%.
• Cins: kişilərdə 2–3 dəfə yüksək, lakin qadınlarda artmaqdadır.
• Mortalite: dünyada ildə 3 mln ölüm (WHO).
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, PTSP, BPD, başqa maddə istifadəsi, qaraciyər xəstəliyi, kardiovaskulyar.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik ~49% (95% Eİ 43–53) (Verhulst B. et al. Psychol Med 2015).
• Neyrobioloji — dopamin mükafat dövrü, GABA, glutamate, opioid sistemləri.
• Mühit — peer, stress, alkohol əlçatanlığı, mədəni norma.
• Genetik markerlər — ADH1B, ALDH2 (Asiya populyasiyasında qoruyucu).

5. Klinik təzahürlər

5.1 Asılılıq sindromu (DSM-5-TR meyarları, 11-dən ≥ 2)

• Daha çox/daha uzun istifadə;
• Azaltmaq cəhdləri uğursuz;
• Vaxtın çoxu maddə əldə etmək, istifadə, sağalmada;
• İstifadəyə tələbat (craving);
• İş/məktəb pozulması;
• Sosial-interpersonal problemə baxmayaraq davam;
• Vacib fəaliyyətlərdən imtina;
• Təhlükəli situasiyada istifadə;
• Fiziki/psixoloji problemə baxmayaraq davam;
• Tolerans;
• Kəsilmə sindromu.

5.2 İntoksikasiya

• Disinhibisiya, dizartria, ataksiya, nystagmus, koqnitiv pozulma.
• Ağır intoksikasiya — koma, respirator depressiya, hipoglikemiya, ölüm.

5.3 Kəsilmə (withdrawal)

• Yüngül: tremor, tər, taxikardiya, narahatlıq, ürəkbulanma (son içkidən 6–24 saat).
• Orta: hiperaktiv autonom, hallüsinasiyalar (alkohol halusinozu).
• Ağır: delirium tremens (DT) — 48–96 saat; şüur dəyişiklikləri, hallüsinasiyalar, autonom kriz; hospitalizasiya olunmuş pasiyentlərdə letallıq ~1–4% (Schuckit M.A. N Engl J Med 2014); müalicəsiz tarixi seriyalarda xeyli yüksək; tutmalar.

5.4 Komplikasiyalar

• Wernicke-Korsakoff (B1 çatışmazlığı), alkohol qaraciyər xəstəliyi, kardiyomiopatiya, polineyropatiya, FAS hamiləlikdə.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR — 11 meyardan ≥ 2 (yüngül 2–3, orta 4–5, ağır ≥ 6); XBT-11 — istifadə paterni (zərərli istifadə epizodu, zərərli istifadə paterni, asılılıq); «təhlükəli istifadə» 6C4x-ə deyil, QE10 koduna aiddir. XBT-11 müddət tələbi: zərərli istifadə paterni — epizodik istifadədə ən azı 12 ay, davamlı istifadədə ən azı 1 ay; asılılıq — ən azı 12 ay, davamlı (gündəlik və ya demək olar ki, gündəlik) istifadədə ən azı 3 ay.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• WHO AUDIT (Saunders 1993) — 10 maddəlik skrininq.
• NICE CG115 — alkohol pozuntularının diaqnozu və müalicəsi.
• SAMHSA TIP — beynəlxalq protokollar.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. AUDIT, AUDIT-C skrininqi birinci tibbi yardım səviyyəsində.
2. Klinik müsahibə — TLFB (Timeline Followback) istifadə paterni.
3. Laborator: GGT, AST/ALT, MCV, CDT (carbohydrate-deficient transferrin), tam qan.
4. Komorbidlik (MDD, narahatlıq, PTSP, somatik xəstəliklər).
5. Kəsilmə riski (CIWA-Ar).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• AUDIT, CIWA-Ar (kəsilmə şiddəti).
• GGT, MCV, CDT, transaminazlar.
• Tiamin səviyyəsi.
• EKG, ürək USG (kardiyomiopatiya).
• Komorbidlik skrininq.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE CG115 · SAMHSA TIP 49 · APA 2018)

1. Detoksifikasiya:
   • Yüngül (CIWA-Ar < 10) — ambulator;
   • Orta-ağır — hospitalizasiya;
   • Benzodiazepin (lorazepam, diazepam) — qızıl standart kəsilmə müalicəsi;
   • Tiamin 100–300 mq IV/IM × 3–5 gün (Wernicke profilaktikası — qlükozadan ƏVVƏL);
   • Hidratasiya, elektrolit korreksiyası.
2. Residiv əleyhinə farmakoterapiya:
   • Naltrekson (oral 50 mq və ya IM Vivitrol 380 mq aylıq) — birinci sıra; cravings azaldır.
   • Akamprosat (666 mq × 3 dəfə/gün) — birinci sıra; abstinensiyanın saxlanması.
   • Disulfiram — ikinci sıra; motivasiyalı pasiyentdə; aversiv reaksiya.
   • Topiramat, gabapentin — off-label.
3. Psixososial: Motivasion Müsahibə (MI), KDT, 12-Step facilitation (AA, NA), kontingens idarəetmə.
4. SAMHSA — birgə istifadə pozuntusu və psixiatrik komorbidlik (dual diagnosis).
5. Uzunmüddətli residiv profilaktikası.

8.2 Müalicə metodikaları

1. Motivasion Müsahibə (MI — Motivational Interviewing) — Miller (Miller W.R.), Rollnik (Rollnick S.) — Davranış dəyişikliyinə hazırlığın artırılması; «ambivalence»ə yönəlir.
2. Maddə istifadəsi üçün KDT — Tətikləyicilərin tanınması, cravings idarəsi, coping bacarıqları, residiv profilaktikası.
3. Naltrekson, Akamprosat, Disulfiram — Residiv əleyhinə farmakoterapiya.
4. 12 Addım Proqramının Dəstəyi (12-Step Facilitation — AA, NA) — Project MATCH RKİ — KDT və MI ilə müqayisəli effekt.
5. AUDIT, CIWA-Ar — Skrininq və kəsilmə şiddəti.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG115 (2011).
• APA Practice Guideline for the Pharmacological Treatment of Patients with Alcohol Use Disorder (2018).
• SAMHSA TIP 49 (2009).

9. Proqnoz

• Multimodal yanaşma ilə 40–50% uzunmüddətli remisya.
• Komorbid MDD, BPD, başqa maddə — pis proqnoz.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Alkoholizm xarakter zəifliyidir»

Sübut: Jellinek 1960; WHO — alkohol istifadəsi pozuntusu tibbi vəziyyətdir; irsilik 50–60%.

Mif 2: «Detoksifikasiya tək başına müalicədir»

Sübut: detoks ilk addımdır; residiv əleyhinə müdaxilə tələb olunur; tək detoks 90%+ residiv.

Mif 3: «Naltrekson alkoholu „qəbul edilməz“ edir»

Sübut: naltrekson maddəyə güclü istəyi (craving) və alkoholun mükafat effektini azaldır; disulfiramdan fərqlidir.

Mif 4: «Müalicə başlamazdan əvvəl pasiyent „rock bottom“a çatmalıdır»

Sübut: erkən müdaxilə daha effektivdir; «rock bottom» konsepsiyası sübuta əsaslanmır.

Mif 5: «Alkohol ən təhlükəsiz maddədir, müalicə tələb etmir»

Sübut: WHO — alkohol illik 2,6 mln ölümə səbəb olur (ÜST 2024, 2019 məlumatları); DT letallığı hospitalizasiya olunmuş pasiyentlərdə ~1–4% (Schuckit M.A. N Engl J Med 2014); müalicəsiz tarixi seriyalarda xeyli yüksək.

Mif 6: «Hamilə qadında „az alkohol təhlükəsizdir“»

Sübut: CDC, AAP — hamiləlikdə hər miqdar alkohol FAS riski yaradır; «təhlükəsiz» doza yoxdur.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C40 Disorders due to use of alcohol. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG115. Alcohol-use disorders: diagnosis, assessment and management. 2011.
4. APA. Practice Guideline for the Pharmacological Treatment of Patients with AUD. 2018.
5. SAMHSA. TIP 49: Incorporating Alcohol Pharmacotherapies Into Medical Practice. 2009.
6. Anton R.F. et al. COMBINE trial. JAMA 2006;295(17):2003–2017.
7. Project MATCH Research Group. Matching alcoholism treatments to client heterogeneity. J Stud Alcohol 1997;58(1):7–29.
8. Verhulst B., Neale M.C., Kendler K.S. The heritability of alcohol use disorders: a meta-analysis of twin and adoption studies. Psychol Med 2015;45(5):1061–1072.
9. Schuckit M.A. Recognition and management of withdrawal delirium (delirium tremens). N Engl J Med 2014;371(22):2109–2113.
10. Saunders J.B., Aasland O.G., Babor T.F. et al. Development of the Alcohol Use Disorders Identification Test (AUDIT). Addiction 1993;88(6):791–804.
11. Miller W.R., Rollnick S. Motivational Interviewing: Helping People Change. 3rd ed. New York: Guilford Press, 2013.