MÜQƏDDİMƏ
Oxucuya müraciət
Hörmətli həkim, klinik psixoloq, psixoterapevt, psixiatriya rezidenti və tələbə!
Bu kitab bir boşluqdan doğulub. İyirmi üç ildir pasiyent qəbul edirəm və bu illərin çoxunda eyni divara dirənmişəm: diaqnoz aydındır — amma onu təsdiqləyən meyarlar bir mənbədə, müayinə ardıcıllığı başqasında, müalicə sxemi üçüncüsündə, proqnoz isə heç yerdə. Hər pasiyent üçün bu yolu yenidən keçmək lazım gəlirdi.
Axtarış vəziyyəti yüngülləşdirmək əvəzinə ağırlaşdırdı. Birinci səhifədə köhnəlmiş təsnifat, dərman şirkətinin bukleti və heç bir sübutu olmayan «müəllif metodu» yan-yana dayanır. Hansının arxasında tədqiqat var, hansının yalnız marketinq — bunu ayırd etmək üçün ayrıca saatlar lazımdır. Kabinetdə isə o saatlar yoxdur: pasiyent qarşında oturub və cavabı indi gözləyir. Rezidentləri öyrədəndə bunu daha aydın gördüm — səhv qərar çox vaxt biliksizlikdən yox, ilk tapılan mənbəyə etibardan doğur.
Uzun müddət hazır həll axtardım. Tapmadım — və yazmalı oldum. Kitabın bütün quruluşu bir prinsipdən çıxır: bir pozuntu — bir səhifə. Meyarlar, differensial diaqnostika, müayinə, müalicə, proqnoz və ən yayılmış miflər bir yerdə, üç təsnifatın kodları ilə və hər iddianın arxasında adı çəkilən mənbə ilə. Bura yalnız sübutu yoxlanıla bilən məlumat düşür; qalanı isə mifə çevrildiyi üçün ayrıca bölmədə açıq adlandırılır.
Sizin əlinizdə «Klinik Psixiatriya: Diaqnostika və terapiya standartları» — Azərbaycan dilində ilk sistemli klinik psixiatriya istinad-vəsaitidir. O, başdan-sona oxunmaq üçün deyil, işlənmək üçün yazılıb: pasiyent qarşınızda oturub, sizin isə on dəqiqəniz var. Bütün fəsillər eyni cür qurulub — dəyişməyən ardıcıllıqla on bir bölmə — ki, axtardığınızı axtarmaq məcburiyyətində qalmayasınız.
Kitab XBT-11 üzərində qurulub. 2022-ci ildə qüvvəyə minən bu təsnifat yalnız kodları dəyişmədi: şəxsiyyət pozuntusuna baxışı, travma anlayışını və üzvi ilə funksional arasındakı köhnə sərhədi yenidən yazdı. Bununla belə, post-sovet klinik məktəbindən — Popov və Vid-in ənənəsindən — imtina etməmişəm. Beynəlxalq təlimat güclü olan yerdə ona istinad edilir; klassik məktəb daha dəqiq gördüyü yerdə bu da deyilir. Fərqlər ört-basdır edilmir, açıq adlandırılır.
Buradakı iki protokol mənim özümündür — uşaqlarda gecə enurezinin müalicəsi və psixogen depressiyada iki mərhələli strategiya. Onlar beynəlxalq təlimatların modifikasiyasıdır və sübut səviyyələri IV-dür: ekspertin klinik təcrübəsi, randomizə tədqiqat deyil. Bunu açıq yazıram ki, oxucu nəyə söykəndiyini bilsin. Yoxlayın, mübahisə edin, öz praktikanızda sınayın.
Bir xahişim var: bu kitabı son söz saymayın. Psixiatriya sürətlə dəyişir, buradakı mətn isə canlıdır. Səhv görsəniz, mənə yazın. Növbəti nəşr sizin qeydlərinizlə daha yaxşı olacaq.
MÜƏLLİF HAQQINDA
Bu kitabın müəllifi Kənan Rəhimov — həkim-psixiatr və psixoterapevtdir, klinik təcrübəsi 23 ildir (2003-cü ildən). Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetini 2001-ci ildə bitirmiş, eyni il Bakıdakı 2 saylı Klinik Psixiatriya Xəstəxanasında internaturanı keçmişdir. 2001–2003-cü illərdə Sankt-Peterburqdakı V.M. Bexterev adına Psixonevroloji Elmi-Tədqiqat İnstitutunda klinik ordinaturanı fərqlənmə diplomu ilə tamamlamışdır — Rusiya Federasiyasının Baş Psixoterapevti, dünya səviyyəli mütəxəssis professor B.D. Karvasarskinin rəhbərliyi altında nevrozların psixoterapiyası şöbəsində və Beynəlxalq Psixoanalitik Assosiasiyası (IPA) tərəfindən sertifikatlaşdırılmış postsovet məkanının ilk diplomlu psixoanalitiklərindən biri olan professor V.D. Vid-in rəhbərliyi altında psixozların psixoterapiyası şöbəsində. 23 illik klinik praktika ərzində depressiv pozuntularla 1000-dən çox pasiyent və uşaqlarda gecə enurezi diaqnozu ilə 1000-dən çox pasiyent müalicə olunmuşdur; yalnız 2025-ci ildə müəllifin klinik komandası 250-dən çox uşağı uğurla müalicə etmişdir. 2020-ci ildən RAGIMOFF Peşəkar Psixologiya Məktəbinin təsisçisi, 2021-ci ildən Sankt-Peterburqdakı Karvasarski adına İnstitutunun Azərbaycandakı səlahiyyətli nümayəndəsi və Klinik Psixologiya üzrə Əlavə Peşə Təhsili (DPO) proqramının rəhbəri, 2022-ci ildən Beynəlxalq Psixoterapiya Assosiasiyasının (IPAS) Ambasadorudur. Bu kitabda təqdim olunan iki müəllif klinik protokolu — uşaqlarda gecə enurezinin müalicəsi və psixogen depressiyanın iki mərhələli müalicə strategiyası — beynəlxalq sübuta əsaslanan təlimatların (NICE, APA, WFSBP) müəllifin uzunmüddətli klinik təcrübəsi və retrospektiv klinik müşahidələri əsasında modifikasiyasını əks etdirir. Bu modifikasiyalar standart beynəlxalq protokollarla müqayisədə daha qısa müddətdə daha yüksək klinik effektivliyə nail olmaq imkanı verir; sübut səviyyəsi IV (klinik ekspert təcrübəsi) qəbul edilməlidir. Müəllifin tövsiyələri klinik ekspertizadan və 23 illik fasiləsiz praktikadan irəli gəlir; oxucu özü öz klinik təcrübəsində bu yanaşmaları yoxlaya, dəyərləndirə və lazım gələrsə uyğunlaşdıra bilər.