BÖLMƏ 4

6A60–6A8Z · ƏHVAL POZUNTULARI

---

Bu bölmənin tərkibi

Konseptual yenilik (XBT-11)

XBT-11 əhval pozuntularının təsnifatına bir sıra prinsipial dəyişikliklər gətirmişdir:

Bipolyar pozuntu DSM-5 və XBT-11-də ayrı-ayrı, lakin yaxınlaşıb

DSM-5-TR-də bipolyar pozuntular ayrı bölmədə (depresivlərdən kənarda) yerləşir. XBT-11 isə "Mood Disorders" çətirinin altında bipolyar və depresivləri yenidən birləşdirib.

Bipolyar I və Bipolyar II – ayrılma davam edir

XBT-10-da bipolyar II ayrıca diaqnoz deyildi (yalnız F31.8 "digər bipolyar"). XBT-11 indi 6A61 Bipolyar II kodunu ayrı verir – DSM-5-TR ilə sinxronlaşma.

Qarışıq epizodun yenidən tərifi

DSM-IV-də "qarışıq epizod" alt-tipi var idi (eyni vaxtda mania + depresiya). DSM-5 bunu ləğv etdi və "qarışıq xüsusiyyətlər" specifiyer-ə çevirdi. XBT-11 isə 6A80 kateqoriyasında "mixed mood symptoms" kimi tanıyır – depresiv epizodda manik simptomlar 3+ olduqda və ya əksi.

Manik epizodun tərifi sərtləşdirildi

DSM-5 və XBT-11 indi manik epizod üçün artırılmış aktivlik və ya enerji tələb edir – təkcə yüksəlmiş əhval kifayət deyil. Bu DSM-IV-dən fərqdir və əhəmiyyətli klinik təsir göstərir – bəzi köhnə "manic" hesab olunan halları indi bipolyar diaqnozundan çıxarır.

Karuselli depresiv epizod meyarları yenilənib

XBT-11 depresiv epizod üçün affektiv, neyrovegetativ və koqnitiv simptomlar üzrə üç qrup ayırır; 5+ simptom ən azı 2 həftə ərzində tələb olunur (XBT-10 ilə eyni, lakin daha aydın strukturda).

Yas (matəm) istisnası saxlandı, lakin yumşaldıldı

XBT-11 yas reaksiyası 4 həftədən uzun davam etdikdə depressiv epizod diaqnozunu icazə verir, xüsusilə tipik depresiv simptomlar varsa (suisidal idea, dərin günah, psixotik simptomlar, psixomotor ləngləmə). DSM-5-TR-də 2 həftəlik istisna var idi və o ləğv edildi (artıq yas kontekstində depressiya tanına bilər).

Premenstrual disforik pozuntu (PMDD)

XBT-11-də – GA34.41 (ginekologi bölmədə), DSM-5-TR-də – depresiv pozuntular bölməsində 625.4. Bu kitabda Bölmə 19-da (perinatal/reproduktiv) müzakirə olunur.

Disruptiv əhval-disregulyasiya pozuntusu (DMDD)

DSM-5-TR-də uşaqlar üçün ayrı kateqoriya (296.99). XBT-11-də 6C90 "Oppozisiya pozuntusu xroniki qıcıqlanmalı" alt-tipi kimi (Bölmə 14-də – pozucu davranış pozuntularında müzakirə edilir).

\newpage

6A60 DEPRESSIV POZUNTULAR

---

Tərif və nozologiya

Depresiv epizod – ən azı 2 həftə davam edən dövrdə depressiv əhval və/və ya anhedoniya dominant olur, yanaşı somatik və koqnitiv simptomlar müşayiət edir. Əhəmiyyətli funksional pozulma yaradır.

Tək epizod depressiv pozuntu (6A70): ömürdə yalnız bir depresiv epizod

Təkrarlanan depressiv pozuntu (6A71): ən azı iki depresiv epizod, hər biri ən azı 2 həftə, aralarında bir neçə ay simptomsuz interval

XBT-11 və DSM-5-TR-də depresiv epizodun simptom kateqoriyaları:

A. Affektiv simptomlar:

• Depresiv əhval (kədər, ümidsizlik, "boşluq")
• Anhedoniya – maraqsızlıq və ya həzz almaq qabiliyyətinin azalması

B. Koqnitiv-davranış simptomları:

• Konsentrasiya çətinliyi
• Aşağı özünə hörmət
• Həddən artıq və ya uyğunsuz günah hissi
• Ümidsizlik
• Suisidal idea, plan və ya niyyət

C. Neyrovegetativ simptomlar:

• Yuxu pozuntusu (insomniya və ya hipersomniya)
• İştahanın və ya çəkinin əhəmiyyətli dəyişikliyi
• Psixomotor agitasiya və ya ləngləmə
• Yorğunluq, enerji çatışmazlığı

Diaqnostik tələb: 5 və daha çox simptom (anhedoniya və/və ya depresiv əhval mütləq daxil olmaqla) ən azı 2 həftə ərzində demək olar ki, hər gün, gün ərzində ən azından çox vaxtda.

Etiologiya

Depresiv pozuntu multifaktorial xarakterlidir.

Genetik amillər

• İrsiyyət göstəricisi 35-40% (orta səviyyə; şizofreniyadan az, lakin əhəmiyyətli)
• Birinci dərəcəli qohumda risk: ümumi populyasiyadan 2-3 dəfə yüksək
• Polygenic xarakter – yüzlərlə kiçik təsirli variant
• Spesifik genlər: 5-HTTLPR (serotonin transporter), BDNF, COMT, FKBP5

Neyrobioloji mexanizmlər

Monoamin hipotezi (klassik):

• Serotonin (5-HT), noradrenalin və dopamin azlığı
• Bütün antidepressantların təsir mexanizminin əsası

HPA oxu disregulyasiyası:

• Hipotalamus-hipofiz-adrenal oxun hiperaktivliyi
• Yüksək kortizol səviyyəsi
• Deksametazon supressiya testində qeyri-supressiya

Neyroinflammatuar nəzəriyyə:

• Provospaltel sitokinlərin (IL-6, TNF-alpha, CRP) artımı
• Mikroqliya aktivasiyası
• "Sickness behavior" konsepti

Neyroplastiklik və BDNF:

• BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor) azlığı
• Hippokampus volume azalması (uzun depresiyada)
• Antidepressantlar BDNF-i artırır

Beyin strukturu:

• Hippokampus volume azalması (xüsusilə uzun davamlı depresiyada)
• Anterior singulat korteks anomaliyası
• Amigdala hiperaktivliyi (mənfi stimullara)
• Default mode network disregulyasiyası (rumninasiya)

Psixososial amillər

• Erkən travma – uşaqlıqda zorakılıq, abuza, neglekt (3-4 dəfə risk)
• Aktual stress – itki, münasibət problemi, iş itkisi
• Sosial dəstəyin azlığı
• Şəxsiyyət xüsusiyyətləri – neyrotizm, perfeksionizm
• Koqnitiv zəiflik – Beckin koqnitiv triadası: özünə, dünyaya, gələcəyə dair mənfi inanclar
• "Öyrənilmiş köməksizlik" (Seligman)

Tibbi və mühit amilləri

• Cismani xəstəliklər: ürək-damar, diabet, xərçəng, xroniki ağrı, hipotireoz, MS, Parkinson, Cushing
• Dərmanlar: kortikosteroidlər, beta-blokatorlar (bəzi), interferon-alpha, retinoidlər (izotretinoin), rezerpin
• Maddə istifadəsi
• Mövsüm təsiri – mövsümi affektiv pozuntu (Seasonal Affective Disorder, SAD) – qışda
• Vitamin D, B12 çatışmazlığı
• Doğuşdan sonrakı dövr (Bölmə 19-a bax)

Epidemiologiya

Yayılma

• Ömürlük yayılma: 15-20% (qadınlar) / 8-12% (kişilər)
• 12 aylıq yayılma: 6-7%
• Anlıq yayılma: ~3-4%
• Azərbaycan: rəsmi statistikada 1-2% (real göstərici daha yüksək; aşkarlama az, ailə həkimləri tərəfindən nadir tanınır)
• Globally: 350+ million pasiyent (ÜST, 2023)
• DALY üzrə dünyanın 2-ci ən böyük yükü (ÜST 2030 proqnozu – 1-ci)

Cins və yaş

• Cins: qadın:kişi 2:1 (yeniyetmədən sonra)
• Yaş: ən geniş yayılma 18-44 yaş arasında
• Erkən başlanğıc (12-18 yaş) – daha pis proqnoz
• Yaşlı yaşda depresiya – ayrı klinik xüsusiyyətlər (somatik şikayətlər dominant, koqnitiv pozuntular)

Komorbidlik

• Təşviş pozuntuları: 60-80% (yüksəkdir)
• Maddə istifadəsi pozuntuları: 25-30%
• OKP: 10-15%
• PTSP: 30-50% (travma yaşamış pasiyentlərdə)
• Şəxsiyyət pozuntuları: 30-50%
• Cismani xəstəliklər: ürək-damar (3-4x risk), diabet (2x), xərçəng yaşıl pasiyentlərdə depresiya 25%

Mortalite və suisid

• Suisid risk: ömürlük 5-7% (dərin depresivlərdə 15%-ə qədər)
• Hər il dünyada 700,000+ suisid – təxminən yarısı depresiv pasiyentlərdə
• Cardiovascular mortalite – depresiv pasiyentlərdə yüksək
• Yaşam müddəti – ümumi populyasiyadan 5-7 il aşağı

Klinik mənzərə

Klassik depressiv epizod

Affektiv:

• Depresiv əhval – kədər, ümidsizlik, "boşluq", "donmuş"
• Anhedoniya – əvvəllər həzz verən fəaliyyətlərdə maraqsızlıq
• Affekt yastılığı və ya emosional "ağırlıq"

Koqnitiv:

• Konsentrasiya pozuntusu, qərar qəbul etmə çətinliyi
• Yaddaş zəifliyi ("psevdodemensiya")
• Mənfi avto-konsept – özünü dəyərsiz hesab etmək
• Günah və aşağı özünə hörmət
• Ümidsizlik gələcək haqqında
• Suisidal idea – passiv ("yaşamaq istəmirəm") və ya aktiv ("intihar etmək istəyirəm")

Neyrovegetativ:

• Yuxu: insomniya (xüsusilə erkən oyanma) – tipik və ya hipersomniya
• İştah: azalma və çəki itkisi və ya artma
• Yorğunluq, enerji çatışmazlığı ("bütün gün yataqdayam")
• Psixomotor: ləngləmə (yavaş hərəkət, yavaş nitq) və ya agitasiya
• Diurnal variasiya – səhər saatlarında daha pis

Somatik:

• Baş ağrıları, ümumi ağrılar
• Kardiovaskulyar şikayətlər (xüsusilə yaşlı pasiyentlərdə)
• Mədə-bağırsaq simptomları
• Libido azalması
• Menstrual sikl pozuntuları

Şiddət dərəcələri

Yüngül (XBT-11: 6A70.0 / 6A71.0):

• 5 simptom (minimum tələb)
• Funksional pozulma yumşaq
• Müstəqil yaşamağa davam edir, lakin çətinliklə

Orta (XBT-11: 6A70.1 / 6A71.1):

• 5+ simptom, daha çox şiddətli
• Sosial və peşə fəaliyyətində əhəmiyyətli pozulma

Ağır (XBT-11: 6A70.2 / 6A71.2):

• Bir çox simptom dərin şiddətdə
• Pasiyent gündəlik fəaliyyətə davam edə bilmir
• Suisidal idea/davranış mümkün

Ağır psixotik xüsusiyyətlərlə (XBT-11: 6A70.3 / 6A71.3):

• Yuxarıdakılar + sayıqlama (əhvala uyğun: günah, yox olmaq, dünyanın sonu və ya əhvala zidd) və/və ya halusinasiyalar (eşitmə)

Spesifikatorlar / xüsusiyyətlər (6A80 koduyla)

Melanxolik xüsusiyyətlər:

• Mütləq anhedoniya
• Səhər saatlarında pisləşmə (diurnal variasiya)
• Erkən səhər oyanması (>2 saat erkən)
• Psixomotor ləngləmə və ya agitasiya əhəmiyyətli
• Əhəmiyyətli iştahsızlıq və çəki itkisi
• Həddən artıq və ya uyğunsuz günah

Atipik xüsusiyyətlər:

• Reaktivlik saxlanılır – pozitiv hadisələr əhvalı qısa müddətə yaxşılaşdırır
• Hipersomniya (10+ saat)
• Hiperfagiya, çəki artımı
• "Leaden paralysis" – əzaların ağırlığı
• Kişilərarası rədd həssaslığı – bütün həyat boyu

Mövsümi (mövsümi affektiv pozuntu, SAD):

• Tipik – qışda başlayan, yazda keçən
• Qütb regionlarında və qaranlıq mövsümlərdə daha tez-tez
• Hipersomniya, hiperfagiya (xüsusilə karbohidratlar), çəki artımı

Postpartum (doğuşdan sonrakı):

• 4 həftə (XBT-11) / 4 həftə (DSM-5-TR) ərzində doğuşdan sonra
• 10-15% qadında baş verir (Bölmə 19-a bax)

Qarışıq xüsusiyyətlər:

• Depresiv epizod kontekstində 3+ manik simptom (qarışıq, bipolyar deyil)

Psixotik xüsusiyyətlər:

• Sayıqlama və/və ya halusinasiyalar
• Mood-uyğun (uyğun): günah, yox olmaq, ölüm
• Mood-uyğun olmayan: persekutiv, münasibət, qrandioz

Katatonik xüsusiyyətlər (Bölmə 3-ə bax)

Yaşa görə xüsusiyyətlər

Uşaqlıq depresiyası:

• Çox vaxt qıcıqlanma əhval kimi
• Somatik şikayətlər (qarın ağrısı, baş ağrısı)
• Akademik nailiyyət düşməsi
• Sosial təcrid

Yeniyetmə depresiyası:

• Qıcıqlanma, hirslilik dominant ola bilər
• Risk davranış (maddə istifadəsi)
• Suisid riski yüksəkdir
• Akademik problemlər

Yaşlı yaşda depresiya:

• Somatik şikayətlər dominant ("maskalı" depressiya)
• Koqnitiv pozuntular ön planda ("psevdodemensiya")
• Kardiovaskulyar simptomlar
• Suisid riski yüksək (xüsusilə yaşlı kişilər)
• "Vaskulyar depressiya" – ürək-damar xəstəlikləri ilə əlaqəli

Atipik təqdimat tipləri (məxfi formalar)

"Maskalı" depresiya:

• Somatik şikayətlər dominant
• Pasiyent əhval pisləşməsini inkar edir
• Ailə həkiminə tez-tez gəlir, psixiatrik diaqnoz qaçırılır
• Azərbaycan klinik praktikasında çox yayılmış – stigmasız təqdimat

Disforik depresiya:

• Qıcıqlanma, qəzəb dominant
• Affekt labilliyi
• Kişilərdə tipik

"Anesteziya psixika dolorosa" (klassik termin):

• Subyektiv emosiyanın "yox olması" hissi
• "Heç bir şey hiss etmirəm"
• Anhedoniyanın ekstremal forması

Diaqnoz

XBT-11 diaqnostik tələbləri (6A70, 6A71)

A. Tək depresiv epizod (6A70):

Əsas simptomlar (ən azı 1):

• Depresiv əhval
• Anhedoniya

Əlavə simptomlar (ümumi 5+ tələb edilir):

• Konsentrasiya çətinliyi
• Aşağı özünə hörmət
• Həddən artıq günah
• Ümidsizlik
• Suisidal idea/davranış
• Yuxu pozuntusu
• İştah/çəki dəyişikliyi
• Psixomotor agitasiya/ləngləmə
• Yorğunluq, enerji çatışmazlığı

Müddət: ən azı 2 həftə, demək olar ki hər gün, gün ərzində çox vaxt

Funksional pozulma: sosial, peşə və ya digər vacib sahədə əhəmiyyətli

Manik və ya hipomanik epizod tarixçəsi YOX (varsa, bipolyar diaqnozu)

B. Təkrarlanan depresiv pozuntu (6A71):

Tək epizod meyarlarına əlavə olaraq:

• Ən azı 2 epizod, hər biri ən azı 2 həftə
• Aralarında bir neçə ay simptomsuz dövr (≥2 ay tipik)

XBT-10 (F32, F33) ilə müqayisə

XBT-10 simptomları aydın 3 əsas və 7 əlavə kateqoriyaya ayırır. Strukturu nisbi oxşardır, lakin XBT-11 daha aydın.

XBT-10 alt-tipləri:

• F32.0/F33.0 Yüngül
• F32.1/F33.1 Orta
• F32.2/F33.2 Ağır psixotik xüsusiyyət olmadan
• F32.3/F33.3 Ağır psixotik xüsusiyyətlərlə
• F33.4 Hazırda remissiyada

DSM-5-TR (296.2x, 296.3x) ilə müqayisə

DSM-5-TR meyarları demək olar ki eyni XBT-11-ə.

DSM-5-TR əsas dəyişikliklər:

• Yas istisnası ləğv edildi (DSM-IV-də 2 ay yas dövründə depresiv epizod diaqnozu qoyulmurdu)
• Spesifikatorlar genişləndirildi
• Şiddət, gediş, remissiya statusu kvalifikatorları

Diaqnoz qoyma alqoritmi

- PHQ-9 – birincil yardımda və klinikada (5-9 yüngül, 10-14 orta, 15-19 orta-ağır, 20-27 ağır)

- HAM-D (Hamilton Depression Rating Scale) – qızıl standart, 17 və ya 21 göstərici

- MADRS (Montgomery-Åsberg) – tədqiqat və klinika

- BDI-II (Beck Depression Inventory)

- C-SSRS (Columbia Suicide Severity Rating Scale)

- MDQ (Mood Disorder Questionnaire) – manik/hipomanik epizodu istisna etmək

- Təşviş (GAD-7), maddə istifadəsi (AUDIT, DUDIT), travma (PCL-5)

- Tireoid funksiyası (TSH)

- Vitamin B12, folat, vitamin D

- Tam qan, qaraciyər, böyrək

- HIV, sifilis (klinik şübhədə)

- Toksikoloji skrening (gənclərdə)

1. Klinik müsahibə – simptomlar, başlanğıc, gediş, funksional təsir
2. Standartlaşdırılmış skrinning və qiymətləndirmə:
3. Suisid riski qiymətləndirməsi (mütləq):
4. Bipolyar tarama:
5. Komorbidlik qiymətləndirməsi:
6. Tibbi müayinə (üzvi səbəblərin istisnası):

Differensial diaqnostika

Müayinə üsulları

Şkalalar və alətlər

Skrinning (birincil yardım):

• PHQ-2 – iki sual; pozitivsə → PHQ-9
• PHQ-9 – 9 göstərici, 0-27 bal
• EPDS – Edinburqun Doğuşdan Sonrakı Depressiya Şkalası (peripartum)
• GDS-15 – Geriatric Depression Scale

Klinik şiddət:

• HAM-D – 17 və ya 21 göstərici, klinisistin qiymətləndirməsi
• MADRS – 10 göstərici
• BDI-II – 21 göstərici, pasiyent self-report

Suisid:

• C-SSRS – Columbia Suicide Severity Rating Scale
• Beck Hopelessness Scale

Bipolyar tarama:

• MDQ – Mood Disorder Questionnaire
• HCL-32 – Hypomania Checklist

Laborator müayinələr

Birinci xətt (mütləq):

• Tireoid funksiyası (TSH, T4) – hipotireoz tez-tez depresiv prezentasiya
• Tam qan analizi – anemia
• Qaraciyər və böyrək funksiyaları – baseline antidepressant üçün
• Qan qlükozası, HbA1c – metabolik sindrom
• Vitamin B12, folat – çatışmazlıq depresiv simptomlar yarada bilər
• Vitamin D (xüsusilə qışda)
• Toksikoloji skrening – gənclərdə

Seçici (klinik şübhədə):

• HIV, sifilis seroloji
• ANA, lupus markerləri
• Kortizol (Cushing şübhəsi)
• Beyin MRT – yaşlı, atipik təqdim
• EKG – baseline (xüsusilə TSA və ya yüksək doza SİUSİ-dan əvvəl)

Müalicə

Əsas tövsiyə bələdçiləri

Birinci xətt avtoritet bələdçilər:

• NICE NG222 (2022): Depression in adults: treatment and management
• Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi: Depressiyanın diaqnostika və müalicəsi üzrə Klinik Protokol (Bakı)
• APA Practice Guideline for the Treatment of Patients with Major Depressive Disorder (2010 + 2023 update)
• CANMAT 2016 Guidelines for the Treatment of MDD (Kennedy et al., Can J Psychiatry)
• WFSBP Guidelines for Biological Treatment of Unipolar Depressive Disorders (2013, 2015)
• BAP (British Association for Psychopharmacology) 2015

NICE NG222 (2022) – kompleks yanaşma

NICE-in 2022 yenilənməsi əhəmiyyətli dəyişikliklər gətirdi:

1. Pasiyentlə birgə qərar:

• Müxtəlif terapiyalar arasında pasiyent seçiminə hörmət
• "Mütəxəssis seçimi" yerinə "informasiyalandırılmış pasiyent seçimi"

2. Yumşaq depresiyada antidepressantlardan başlamaq tövsiyə olunmur:

• Birinci xətt: psixoloji terapiya, fiziki məşq, dəstək qrupları
• Antidepressantlar yalnız orta-ağır depresiyada birinci xətt

3. Müalicə pillələri (stepped care):

Farmakoterapiya

Birinci xətt antidepressantlar

SİUSİ (SSRI) – ən geniş istifadə edilən birinci xətt:

SNİUSİ (SNRI):

Atipik / digər:

TSA (Tritsiklik antidepressantlar):

TSA-larda diqqət:

• Toksiki dozada ölümcül (overdose) – suisidal pasiyentdə diqqət
• Antikolinerjik: ağız quruluğu, konstipasiya, idrar saxlanması
• Kardiotoksik: QTc uzanması, ortostatik hipotenziya
• Çəki artımı, sedasiya
• Yaşlılarda – yıxılma, deliriya riski

MAOİ:

• Klassik (irreversible): fenelzin, tranilcipromin, izokarboksazid
• Reversible (RIMA): moklobemid
• Tiramin pəhrizi – klassik MAOI ilə (hipertenzif krız)
• Atipik və rezistent depresiyada
• Çox qarşılıqlı təsirlər

Antidepressant seçimi

AR Klinik Protokolu və beynəlxalq tövsiyələrə görə, seçim faktorları:

- Təşviş → SİUSİ, SNRI

- Ağrı → duloksetin, amitriptilin

- İnsomniya → mirtazapin, trazodon

- Hiperinsomniya, hiperfagiya → bupropion, fluoksetin

- Cinsi yan təsirə həssaslıq → bupropion, mirtazapin, vortioksetin

- OKP komorbidi → klomipramin, fluoksetin

• Yan təsir profili və pasiyent tolerans
• Komorbidlik:
• Əvvəlki cavab – pasiyentin və ailə üzvünün
• Əlçatanlıq və qiymət (Azərbaycan kontekstində – sertralin, esitalopram, fluoksetin geniş əlçatandır)
• Hamiləlik və laktasiya – sertralin, esitalopram, fluoksetin (Bölmə 19-a bax)

Doza və titrasiya

Ümumi prinsiplər:

• Aşağı dozadan başla (yaşlılarda yarı doza)
• 2 həftədə bir dozanı qiymətləndir, lazım olarsa artır
• Tam effekt 4-8 həftə sonra (ilk təsir 1-2 həftədə)
• Adekvat trial: 6-8 həftə adekvat dozada
• Cavab yoxsa: dozanı artır → preparatı dəyiş → augmentasiya

Cavab dərəcələri:

• Cavab (response): simptomların 50% azalması (HAM-D və ya MADRS-də)
• Remissiya: HAM-D ≤7 və ya MADRS ≤10
• Bərpa (recovery): 6+ ay simptomsuz

Müalicə-rezistent depresiya (TRD)

Tərif: ən azı iki müxtəlif sinif antidepressantın adekvat dozada və müddətdə (6-8 həftə hər biri) cavabsız istifadəsi.

Strategiyalar:

1. Augmentasiya (əlavə):

• Atipik antipsixotik: kvetiapin (150-300 mq), aripiprazol (2,5-15 mq), olanzapin, brekspipiprazol (FDA təsdiqli MDD əlavə)
• Litium (600-1200 mq, qan səviyyəsi 0,6-1,0 mEq/L) – klassik augmentasiya
• T3 (liotironin) 25-50 mkg/gün – tireoid hormon augmentasiyası
• Bupropion (SİUSİ ilə kombinasiya)
• Mirtazapin (SİUSİ + mirtazapin – "kalifornia roketi")

2. Sinif dəyişikliyi:

• SİUSİ → SNRI
• SİUSİ → mirtazapin
• SNRI → TSA
• Hər hansı → MAOİ (washout dövrü mütləq)

3. Yeni neyrosaikulyator alternativlər:

4. EKT (elektrokonvulsiv terapiya):

Göstərişlər (NICE TA59):

• Ağır depresiya, dərhal cavab tələb olunur
• Suisidal risk yüksəkdir
• Müalicə-rezistent depresiya
• Psixotik depresiya
• Pasiyent yemək/maye qəbulundan imtina edir
• Hamiləlikdə (təhlükəsiz alternativ)

Effektivlik: ən effektiv depresiya müalicəsi – cavab nisbəti 70-90% TRD-də.

Protokol:

• Bilateral və ya unilateral
• 6-12 sessiya
• Həftədə 2-3 dəfə
• Maintenance EKT residiv profilaktikasında

5. rTMS (təkrarlanan transkranial maqnit stimulyasiyası):

• FDA təsdiqli TRD-də (2008)
• Sol DLPFC üzərində
• 4-6 həftə, gündəlik
• Effektivlik orta (cavab 30-50%)
• Yan təsir minimal

Davam edən və saxlanma müalicəsi

Müddətlər:

Saxlanma müalicəsi göstərişləri (residiv riskinin yüksək olması):

• 3+ keçmiş depresiv epizod
• 2 epizod + ailə tarixi və ya residual simptomlar və ya ağır epizod
• Erkən başlanğıc
• Komorbid xronik xəstəliklər

Antidepressant kəsmə:

• Tədricən, 4-8 həftə üzrə (xüsusilə paroksetin, venlafaksin – stop sindromu kəskin)
• "Antidepressant discontinuation syndrome" simptomları: başgicəllənmə, qrip-bənzər, sensori (elektrik şoku hissi), GI, təşviş

Psixoterapiya

Sübuta əsaslanan terapiyalar:

Koqnitiv-davranış terapiyası (KDT / CBT)

• Sübutluluq A depresiyada
• NICE-də birinci xətt psixoterapiya
• 12-20 sessiya
• Beck modeli – avtomatik mənfi düşüncələrlə iş
• Davranış aktivasiyası (Behavioral Activation) – kompponent və ya müstəqil

İnterpersonal terapiya (İPT / IPT)

• Sübutluluq A
• 12-16 sessiya
• 4 sahə: itki, rol keçidləri, münasibət münaqişələri, interpersonal defisitlər
• Klerman və Weissman tərəfindən

Davranış aktivasiyası (Behavioral Activation, BA)

• Sübutluluq A
• KDT-yə effektivlikdə bərabər
• Daha sadə və qısa
• Pleasant Activities Scheduling

Psixodinamik psixoterapiya

• Sübutluluq B
• Qısa-müddətli (16-20 sessiya) – Malan, Davanloo, Strupp
• Uzun-müddətli – ağır xroniki depresiya, şəxsiyyət komorbidi

Mindfulness əsaslı koqnitiv terapiya (MBCT)

• Sübutluluq A residiv profilaktikasında
• 8 həftəlik qrup proqramı
• Təkrarlanan depresiyada residiv 40-50% azaldır

Müşaviə (counselling)

• Yumşaq depresiyada
• NICE NG222-də xüsusi yer

Sosial və davranış müdaxilələri

• Fiziki məşq – sübutluluq A, yumşaq-orta depresiyada effektivlik antidepressantlara yaxın
• Light terapiyası – mövsümi affektiv pozuntuda birinci xətt; non-mövsümi depresiyada da yardımçı
• Sleep hijenası
• Sosial dəstək qrupları
• Self-help materialları, dijital KDT

AR Klinik Protokolu (Səhiyyə Nazirliyi) – yerli tövsiyələr

Azərbaycan Respublikasının rəsmi protokolu:

Diaqnostik və müalicə təşkili:

• İlkin səhiyyə (ailə həkimi) – yumşaq və orta depresiya
• İxtisaslaşdırılmış – ağır, psixotik, müalicə-rezistent

Birinci sıra dərmanlar (AR əlçatanlığı):

• Sertralin, esitalopram, fluoksetin – geniş əlçatan
• Amitriptilin – klassik, lakin yaşlılarda diqqət
• Mirtazapin – yuxu və iştah problemlərində

Yerli problem nokta: Azərbaycanda ECT məhdud əlçatandır (yalnız Bakı PSM və bir neçə klinikada); rTMS də məhduddur. Esketamin əlçatan deyil.

Spesifik populyasiyalar

Hamilələr:

• Sertralin, esitalopram – ən təhlükəsizlər
• Paroksetin əks göstəriş (ürək anomaliyaları riski)
• EKT – təhlükəsiz alternativ ağır hallarda
• (Bölmə 19-a tam müzakirə)

Laktasiya dövründə:

• Sertralin, paroksetin – ana südünə minimal keçid

Uşaq və yeniyetmələr:

• Fluoksetin – FDA təsdiqli (8+ yaş)
• Esitalopram – FDA təsdiqli (12+ yaş)
• KDT və İPT-A birinci xətt
• Suisid riskinin monitorinqi (xüsusilə ilk 3-4 həftə)
• "Black box warning" – yeniyetmədə antidepressant başlama suisidal idea artıra bilər (lakin tam suisid azalır müalicə ilə)

Yaşlılar:

• Aşağı dozadan başla, yavaş artır ("start low, go slow")
• Sertralin, esitalopram tipik birinci seçim
• Antikolinerjikdən qaçın (TSA, paroksetin)
• Hipona t r i e m i a riski SİUSİ ilə (xüsusilə yaşlı qadınlar)
• Yıxılma riski

Komorbidliklərin müalicəsi

Təşviş + depresiya: SİUSİ və ya SNRI birgə müalicə edir; KDT də

Maddə istifadəsi: İnteqrasiya olunmuş ikili diaqnoz; bəzi hallarda bupropion komorbid siqaret asılılığı üçün üstün

Xronik ağrı: Duloksetin, amitriptilin, mirtazapin – analjezik təsirli antidepressantlar

Ürək-damar xəstəliyi: Sertralin – kardial ən təhlükəsiz; bupropion ehtiyatla (AT artımı); SADHART tədqiqatı sertralinin post-MI təhlükəsizliyini təsdiqlədi

Demensiya: Antidepressantlar effektivliyi məhduddur; KDT təklif et

Proqnoz

Akut epizodun gedişi

• 50-60% pasiyent ilk antidepressanta cavab verir (4-8 həftədə)
• 30-40% remissiya əldə edir
• STAR\*D tədqiqatı (NIMH 2006): 4 ardıcıl müalicə pillə sonrası kümulativ remissiya 67%
• Adekvat trial 6-8 həftə kritik vacib

Residiv riski

• Bir epizoddan sonra: 50% residiv 5 il ərzində
• İki epizoddan sonra: 70% residiv
• Üç+ epizoddan sonra: 90% residiv
• Saxlanma müalicəsi residiv riskini yarıya endirir

Xroniki gediş

• 20% pasiyentdə depresiya xroniki olur (2+ il davamlı)
• "Double depression" – distimiya zəminində depresiv epizod

Yaxşı proqnoz prediktorları

• Kəskin başlanğıc
• Spesifik tetikləyici stress
• Yaxşı premorbid funksionallıq
• Yaxşı ailə dəstəyi
• Erkən və adekvat müalicə
• Komorbid pozuntu yoxluğu

Pis proqnoz prediktorları

• Erkən başlanğıc (uşaqlıq, yeniyetmə)
• Xronik gediş
• Ağır şiddət, psixotik xüsusiyyətlər
• Komorbid təşviş, maddə istifadəsi, şəxsiyyət pozuntusu
• Travma anamnezi
• Müalicədən imtina, adhesiya problemi
• Suisidal davranış tarixi

Mortalite

• Suisid: ömürlük risk 5-7%, dərin depresivlərdə 15%-ə qədər
• All-cause mortalite ümumi populyasiyadan yüksək
• Yaşam müddəti 5-7 il aşağı

Mənbələr

Beynəlxalq:

1. American Psychiatric Association. DSM-5-TR. APA Publishing, 2022.
2. World Health Organization. ICD-11 CDDR. Geneva, 2024.
3. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Depression in adults: treatment and management (NG222). London, 2022.
4. American Psychiatric Association. Practice Guideline for the Treatment of Patients With Major Depressive Disorder (3rd ed). APA Publishing, 2010, 2023 update.
5. Kennedy SH, et al. CANMAT 2016 Clinical Guidelines for the Management of Adults with Major Depressive Disorder. Can J Psychiatry, 2016; 61(9): 540-560.
6. Bauer M, et al. World Federation of Societies of Biological Psychiatry (WFSBP) Guidelines for Biological Treatment of Unipolar Depressive Disorders. World J Biol Psychiatry, 2013-2015.
7. Cleare A, et al. Evidence-based guidelines for treating depressive disorders with antidepressants: A revision of the 2008 British Association for Psychopharmacology guidelines. J Psychopharmacol, 2015.
8. Cipriani A, et al. Comparative efficacy and acceptability of 21 antidepressant drugs for the acute treatment of adults with major depressive disorder. Lancet, 2018.
9. Rush AJ, et al. Acute and longer-term outcomes in depressed outpatients requiring one or several treatment steps: a STAR\D report.* Am J Psychiatry, 2006.
10. Kupfer DJ, Frank E, Phillips ML. Major depressive disorder: new clinical, neurobiological, and treatment perspectives. Lancet, 2012.
11. Daly EJ, et al. Efficacy of esketamine nasal spray in treatment-resistant depression. JAMA Psychiatry, 2018.
12. Beck AT, Rush AJ, Shaw BF, Emery G. Cognitive Therapy of Depression. Guilford, 1979 (klassik).
13. Klerman GL, Weissman MM. Interpersonal Psychotherapy of Depression. Basic Books, 1984 (klassik).

Yerli (Azərbaycan):

1. Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi. Depressiyanın Diaqnostika və Müalicəsi üzrə Klinik Protokol. Bakı.
2. "Psixiatriya yardımı haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu (12.06.2001).

Post-sovet:

\newpage

1. Tiqanov A.S. (red.). Psixiatriya üzrə rəhbərlik. (Руководство по психиатрии) 2 cilddə. Moskva: Tibb, 1999.
2. Smulevich A.B. Ümumi tibbdə depressiyalar. (Депрессии в общей медицине) Moskva: Tibbi İnformasiya Agentliyi, 2007.
3. Popov Yu.V., Vid V.D. Müasir klinik psixiatriya. (Современная клиническая психиатрия) – Sankt-Peterburq: Reç, 2006. 2-ci nəşr.
4. Mosolov S.N. Müasir antidepressantların klinik tətbiqi. (Клиническое применение современных антидепрессантов) Sankt-Peterburq, 1995.

6A70 BİPOLYAR I POZUNTU

---

Tərif və nozologiya

Bipolyar I pozuntu – ən azı bir manik epizod ilə xarakterizə olunan əhval pozuntusudur. Depresiv epizodlar tipik olur, lakin diaqnoz üçün tələb olunmur (manik epizod kifayətdir).

Manik epizod (XBT-11/DSM-5-TR):

1. Qrandiozluq, yüksəlmiş özünə hörmət

2. Yuxu ehtiyacının azalması

3. Sürətli, basınclı nitq

4. Düşüncə uçuşu, sürətli düşüncə

5. Distraktivlik

6. Məqsədli aktivliyin artması və ya psixomotor agitasiya

7. Riskli davranış (artıq xərc, cinsi, biznes)

• Ən azı 1 həftə davam edir (və ya hospitallaşdırma tələb edir)
• Yüksəlmiş, ekspansiv və ya qıcıqlı əhval
• Artırılmış aktivlik və ya enerji (vacib yenilik – DSM-5/XBT-11)
• 3+ simptom (qıcıqlı əhvalda 4+):

Hipomanik epizod:

• Ən azı 4 gün davam edir
• Eyni simptom siyahısı, lakin əhəmiyyətli funksional pozulma və ya hospitallaşdırma yoxdur, psixotik simptom yoxdur
• Bipolyar I-də hipomanik epizodlar tipik (lakin tələb deyil)

Mixed epizod / qarışıq xüsusiyyətlər:

• Manik epizod kontekstində 3+ depresiv simptom (yaxud əksi)
• DSM-5-də ayrı kateqoriya yox – spesifikator olaraq qeyd olunur

Etiologiya

Genetik amillər

• İrsiyyət göstəricisi 60-85% – ən yüksək psixiatrik pozuntular sırasında
• Birinci dərəcəli qohumlarda risk 8-10 dəfə yüksək
• Eyni yumurtalı ikizlərdə konkordans 40-70%
• Polygenic risk – ANK3, CACNA1C, ODZ4
• Şizofreniya ilə genetik üst-üstə düşmə əhəmiyyətli

Neyrobioloji mexanizmlər

• Neyrotransmitter disregulyasiyası: dopamin (mania), serotonin və noradrenalin
• İkincil messenger sistemləri: PKC, GSK-3, inositol monofosfataza – litium və valproatın hədəfləri
• HPA oxu disregulyasiyası
• İnflammatuar markerlər depresiv və manik epizodlarda
• Mitokondrial disfunksiya
• Beyin volume: prefrontal və temporal sahələrin azalması

Mühit amilləri

• Stress, travma
• Yuxu pozuntusu – manik epizod tetikleyə bilər
• Maddə istifadəsi (xüsusilə kannabis, kokain)
• Antidepressant induksiyalı switch (manik epizod)
• Mövsüm təsiri (yaz/yaz – manik; payız/qış – depresiv)

Epidemiologiya

Yayılma

• Bipolyar I ömürlük yayılma: 1% (qlobal)
• Bipolyar spektr (I + II + cyclothymia): 2-4%
• Azərbaycan: rəsmi statistikada aşağı (~0,3-0,5%) – aşkarlama az

Cins və yaş

• Cins: kişi:qadın 1:1 (depresiyadan fərqli)
• Başlanğıc yaşı: ortalama 20-25 yaş; pik 18-30
• Erkən başlanğıc (yeniyetmə) – daha pis proqnoz
• Manik diaqnoz qoyma orta yaşı: 25-30, lakin əksər pasiyentlərdə 6-10 il diaqnostik gecikmə mövcuddur (depresiv epizod kimi yanlış diaqnoz)

Komorbidlik

• Təşviş pozuntuları: 50-70%
• Maddə istifadəsi pozuntuları: 40-60% (ümumi populyasiyadan 6-7 dəfə yüksək)
• DDHP: 20-25%
• Şəxsiyyət pozuntuları: 30%
• Cismani: ürək-damar (3x risk), metabolik sindrom, tireoid pozuntuları

Mortalite

• Suisid: ömürlük risk 15-20% – psixiatrik pozuntular arasında ən yüksək
• Yaşam müddəti – ümumi populyasiyadan 9-13 il aşağı

Klinik mənzərə

Manik epizod

Yüngül manik (mania):

- Maliyyə: artıq xərc, kreditlər, biznes "layihələri"

- Cinsi: hiperseksuallıq, partnyor sayının artması

- Sürücülük – sürət, qəzalar

- Maddə istifadəsi

• Yüksəlmiş, ekspansiv əhval və ya qıcıqlanma
• Artırılmış enerji, aktivlik, motor nizamsızlığı
• Yuxu ehtiyacının azalması ("3-4 saat yatıram, lakin enerjim daha çoxdur")
• Hızlı, basınclı nitq – kəsilmir, fasilə yoxdur
• Düşüncə uçuşu, sürətli düşüncə, ideya yağışı
• Distraktivlik
• Qrandiozluq – özünün böyük qabiliyyətləri, gücü, "missiyası"
• Riskli davranış:
• İnsight zəif və ya yox – pasiyent xəstə olduğunu qəbul etmir

Ağır manik (maniak vəziyyət):

- Qrandioz sayıqlama – Allah, peyğəmbər, milyarder

- Persekutiv sayıqlama (ikinci dərəcəli)

- Eşitmə halusinasiyalar (qrandioz)

• Davranış idarəolunmaz, ekstremal agitasiya
• Kontuzya, oryentasiya pozuntusu
• Mövcuddur psixotik simptomlar (50% ağır maniyada):
• Kataton xüsusiyyətlər mümkündür

Bipolyar depresiv epizod

Bipolyar I-də depresiv epizodlar tipik unipolyar depresiyadan bir qədər fərqlənir:

Tipik xüsusiyyətlər:

• Atipik xüsusiyyətlər daha tez-tez – hipersomniya, hiperfagiya, "leaden paralysis"
• Psixomotor ləngləmə dominant
• Erkən başlanğıc
• Aile tarixçəsi bipolyar
• Postpartum başlanğıc
• Antidepressant induksiyalı switch anamnez
• Qarışıq xüsusiyyətlər tez-tez

Əhəmiyyətli kliniki nüans: Bipolyar depresiv epizodu unipolyar (təkqütblü) depresiyadan diferensiasiya müalicə qərarı üçün vacibdir – antidepressant monoterapiya bipolyar depresiyada effektiv deyil və mania switch-i tetikləyə bilər.

Mixed (qarışıq) epizodlar

Qarışıq xüsusiyyətlər (mixed features):

• Manik epizod + 3 depresiv simptom (depresiv əhval, anhedoniya, psixomotor ləngləmə, yorğunluq, dəyərsizlik, suisidal idea)
• Yaxud depresiv epizod + 3 manik simptom (yüksəlmiş əhval, qrandiozluq, sürətli nitq, ideya uçuşu, məqsədli aktivlik artması, riskli davranış)

Klinik təzahür:

• Disforiya, hirsli yüksəlmə, qarışıqlıq
• Suisidal risk çox yüksəkdir
• Müalicə daha çətin

Sürətli sikl (rapid cycling)

• 4+ epizod 12 ay ərzində
• Ultra-rapid: günlər
• Ultra-ultra-rapid: saatlar
• Pis proqnoz, daha çətin müalicə
• Qadınlarda dominant, antidepressant istifadəsi ilə əlaqəli

Funksional təsir

• Akademik və peşə fəaliyyəti pozulur
• Münasibətlər – evlilik, dostluq risk altındadır
• Maliyyə – manik epizoddan sonra tez-tez ağır borclar
• Sosial nəticələr – inappropriate davranış, hüquqi problemlər

Diaqnoz

XBT-11 əsas tələblər (6A60)

Bipolyar I diaqnozu üçün:

• Ömürdə ən azı bir manik və ya qarışıq epizod
• Depresiv epizodlar tələb deyil

XBT-10 ilə müqayisə

XBT-10 F31 daha az dəqiq idi – Bipolyar II ayrıca yox idi.

DSM-5-TR ilə müqayisə

Demək olar identik. Əsas fərq:

• DSM-5-TR-də manik epizod meyarı artırılmış aktivlik və ya enerji mütləqdir (DSM-IV-də yox idi)
• Hipomanik epizod ən azı 4 gün (DSM-IV-də 4+ gün)

Diaqnoz qoyma alqoritmi

- MDQ (Mood Disorder Questionnaire) – 13 sual

- HCL-32 (Hypomania Checklist)

- YMRS (Young Mania Rating Scale) – 11 göstərici

- MADRS depresiv epizodda

1. Klinik müsahibə – simptomlar, gediş, anamnez
2. Manik/hipomanik tarama:
3. Kollateral məlumat – aile üzvlərindən (pasiyent insight zəif)
4. Şiddət qiymətləndirməsi:
5. Komorbid pozuntu skrining: maddə istifadəsi, təşviş, OKP
6. Cismani və laborator – tireoid, B12, toksikoloji

Differensial diaqnostika

Müayinə üsulları

Şkalalar

• YMRS (Young Mania Rating Scale) – qızıl standart manik epizod şiddəti
• MADRS – bipolyar depresiv epizodda
• MDQ – tarama
• CGI-BP – ümumi klinik təəssürat (bipolar versiya)

Tibbi müayinələr

Birinci xətt:

• Tireoid funksiyası (TSH, T4)
• Tam qan, qaraciyər, böyrək
• Qan qlükozası, lipid profili
• Toksikoloji skrening (sidik)
• HIV, sifilis (klinik şübhədə)
• Hamiləlik testi (qadınlarda – litium başlanması öncəsi)
• EKG – baseline (litium, antipsixotik üçün)

Spesifik:

• Beyin MRT – ilk epizod, atipik təqdim
• EEQ – tutmalar şübhəsi
• Ana-NMDA-R antikorları – atipik psixotik təqdimdə

Müalicə

Bipolyar pozuntu müalicəsi 3 fazada baxılır:

1. Akut mania müalicəsi
2. Akut bipolyar depresiya müalicəsi
3. Saxlanma müalicəsi – residiv profilaktikası

Əsas tövsiyə bələdçiləri

Birinci xətt avtoritet bələdçilər:

• CANMAT/ISBD 2018 Guidelines + 2021 Update (Yatham et al.) – iyerarxik sıralama ilə (ən müasir)
• NICE CG185 (2014, 2020 review): Bipolar disorder: assessment and management
• APA Practice Guideline for Treatment of Patients With Bipolar Disorder (2002, update)
• WFSBP Guidelines for Biological Treatment of Bipolar Disorders (2009-2018)
• BAP Guidelines for Bipolar Disorder (2016)
• RANZCP 2020 Mood Disorder Guidelines

Akut manik epizodun müalicəsi

CANMAT/ISBD 2018 iyerarxik sıralama – BİRİNCİ XƏTT

Monoterapiya (sıra ilə üstünlüyə görə):

Kombinasiya (üstün cavab nisbəti, ~20% yüksək):

• Litium + atipik antipsixotik (kvetiapin, aripiprazol, risperidon)
• Divalproeks + atipik antipsixotik

İkinci xətt

• Olanzapin
• Karbamazepin
• EKT
• Litium + divalproeks
• Ziprasidon
• Haloperidol (təcili agitasiyada)

Üçüncü xətt

• Klorpromazin, Flupentiksol, Klozapin, Tamoksifen

Akut agitasiyada təcili sedasiya (CANMAT 2018)

Birinci xətt:

• Aripiprazol IM 9,75 mq
• Olanzapin IM 10 mq (lorazepamla 1+ saat fasilə)
• Lorazepam IM 2 mq
• Loksapin inhalat 10 mq

İkinci xətt:

• Asenapin sublinqual
• Haloperidol IM ± lorazepam IM
• Ziprasidon IM

Antidepressant DAYANDIRILMASI

Manik epizod yarananda antidepressantlar dərhal dayandırılır (CANMAT 2018) – mania kəskinləşdirə bilər.

Akut bipolyar I depresiv epizodun müalicəsi

CANMAT/ISBD 2018 iyerarxik sıralama – BİRİNCİ XƏTT

> VACİB QEYD — Lamotrijin haqqında. CANMAT/ISBD 2018-ə əsasən, lamotrijin akut bipolyar I depresiv epizodda effektiv deyil — randomizə nəzarətli sınaqlarda monoterapiya kimi plasebodan üstünlüyü göstərilməmişdir. Lamotrijinin sübuta əsaslanan istifadəsi yalnız depresiv epizodların profilaktikasıdır (saxlanma fazası — bax 8.4). Akut depresiv epizodda lamotrijin birinci xətt sayılmır.

İkinci xətt

• Divalproeks
• Lamotrijin (yalnız adyuvant kimi, monoterapiya kimi yox; tədricən titrasiya — Stevens-Johnson sindromu riski)
• SİUSİ və ya bupropion mood stabilizatoru ilə kombinasiyada (yalnız!)
• EKT
• Cariprazin
• Olanzapin-fluoksetin kombinasiyası

Antidepressantlardan istifadə qaydaları (CANMAT 2018)

Bipolyar I depresivdə:

• Antidepressant monoterapiya əks göstərişdir
• Yalnız mood stabilizatoru ilə birgə
• SİUSİ və bupropion üstündür (TSA, SNRI-ə nisbətən mania switch riski az)
• Mixed xüsusiyyətlər varsa antidepressantlardan qaçınılmalı

Saxlanma müalicəsi (residiv profilaktikası)

Bipolyar pozuntu xroniki, residivverən xəstəlikdir – uzun-müddətli müalicə tələb olunur.

CANMAT/ISBD 2018 iyerarxik sıralama – BİRİNCİ XƏTT MONOTERAPİYA

Birinci xətt KOMBİNASİYALAR

• Kvetiapin + litium və ya divalproeks
• Aripiprazol + litium və ya divalproeks

İkinci xətt monoterapiya

• Olanzapin
• Risperidon LAI (uzun təsirli inyeksiya)
• Karbamazepin
• Paliperidon

Üçüncü xətt

• Klozapin
• EKT (maintenance)
• Litium + lamotrijin
• Aripiprazol + lamotrijin

Litium – detallı qeydlər

Litium hələ də qızıl standart bipolyar pozuntuda – ölüm riskini, suisid riskini, residiv riskini azaldır (CANMAT 2018, sübutluluq A).

Doza və monitoring:

- Akut mania: 0,8-1,2 mEq/L

- Saxlanma: 0,6-1,0 mEq/L (yaşlılarda 0,4-0,8)

• Başlanğıc: 300 mq 2 dəfə gündə
• Hədəf qan səviyyəsi:
• Toksiklik səviyyəsi: >1,5 mEq/L (1,5-2,0 yüngül; 2,0-2,5 orta; >2,5 ağır)
• Qan səviyyəsi yoxlama: son dozadan 12 saat sonra

Pre-treatment qiymətləndirmə (mütləq):

• Tireoid funksiyası (TSH, T4)
• Böyrək funksiyası (kreatinin, GFR)
• EKG
• Qan təzyiqi
• Hamiləlik testi (qadınlarda)
• Tam qan, qan qlükozası

Monitoring (saxlanma):

• Litium səviyyəsi – hər 3-6 ay
• TSH – hər 6-12 ay
• Böyrək – hər 6-12 ay
• Çəki, AT – mütəmadi

Yan təsirlər:

- Tireoid disfunksiyası (xüsusilə qadınlarda)

- Renal disfunksiya (xroniki interstisial nefrit, nefrogen diabetes insipidus)

- Çəki artımı

- Tremor (yaşlılarda kəskin)

- Akne, psoriasis kəskinləşməsi

• Erkən: tremor (yumşaq), nausea, polidipsiya, poliuria, çəki artımı
• Xroniki:

Toksiklik əlamətləri:

• Yüngül (1,5-2,0): tremor, ataksiya, nausea, qusma, ishal
• Orta (2,0-2,5): kəskin tremor, dezoryentasiya, mioklonus
• Ağır (>2,5): tutmalar, koma, ürək aritmiyaları, ölüm riski

Toksikliyin müalicəsi:

• Dərhal dayandırma
• Hidratasiya (IV)
• Hemodialyaz (>3,5 mEq/L və ya simptomatik >2,5)

Qarşılıqlı təsirlər (vacib):

• Diuretiklər (tiazid) – litium səviyyəsini artırır
• NSAİD – litium səviyyəsini artırır
• ACE inhibitorları – litium səviyyəsini artırır
• Dehidratasiya, sodium azlıq – toksiklik riski

Hamiləlikdə:

• Birinci trimestrdə Ebstein anomaliyası riski (klassik düşüncədən az)
• Risk-fayda dəyərləndirilməsi mütləq

Divalproeks (valproat) – detallı qeydlər

Doza:

• Akut mania: 750-2000 mq/gün, sürətli titrasiya
• Hədəf qan səviyyəsi: 50-125 mkg/mL

Pre-treatment:

• Tam qan, qaraciyər funksiyası
• Hamiləlik testi (qadınlarda)

Yan təsirlər:

• GI – nausea, qusma, ishal
• Hepatotoksisite – nadir, lakin ağır
• Pankreatit – nadir, lakin ağır
• Tremor
• Çəki artımı, metabolik sindrom
• Saç tökülməsi
• Trombositopeniya, leykopeniya
• Hiperammonemiya

Hamiləlik:

• Reproduktiv yaşda qadınlarda istifadəsi MƏHDUDLAŞDIRILIB (NICE 2018, FDA)
• Neyral boru defekti riski 5-10%, koqnitiv pozuntular, autizm
• Yalnız müstəsna hallarda və effektiv kontraseptiv ilə

Lamotrijin – detallı qeydlər

Doza titrasiyası MÜTLƏQ YAVAŞ (Stevens-Johnson sindromu riski):

• 1-2 həftə: 25 mq/gün
• 3-4 həftə: 50 mq/gün
• 5-ci həftə: 100 mq/gün
• 6-cı həftə: 200 mq/gün

Effektivlik:

• Bipolyar depresiv epizodda zəif (akut)
• Bipolyar depresiv epizod profilaktikasında effektiv (saxlanma)

Yan təsirlər:

• Stevens-Johnson sindromu (0,3% – ölümcül ola bilər)
• Başgicəllənmə, baş ağrısı
• Diplopia, ataksiya

Diqqət: Valproat ilə birgə istifadə – lamotrijin səviyyəsini iki dəfə artırır → doza yarıya endirilməlidir

Atipik antipsixotiklər bipolyar pozuntuda

Bütün atipik antipsixotiklərin yan təsir profili Bölmə 2.1.8.5-də verilmişdir. Bipolyar kontekstində spesifik qeydlər:

EKT bipolyar pozuntuda

Göstərişlər:

• Müalicə-rezistent mania
• Müalicə-rezistent bipolyar depresiya
• Suisidal risk yüksəkdir, sürətli cavab tələb olunur
• Hamiləlik (təhlükəsiz alternativ)
• Katatonik xüsusiyyətlər

Psixoterapiya

Sübutluluq A – farmakoterapiya ilə paralel:

• KDT bipolyar pozuntu üçün (CBT-BD) – residiv əlamətlərini tanıma, davranış aktivasiyası
• İPT və sosial ritm terapiyası (IPSRT) – Frank və Kupfer; sirkadian ritmi sabitləşdirir
• Aile fokuslu terapiya (FFT) – ifadəli emosiyanı azaldır
• Psikoeducation – sübutluluq A; pasiyent və aile
• Davranış müdaxilələri – yuxu hijenası, fiziki məşq

Yeni və müalicə-rezistent strategiyalar

• Klozapin – müalicə-rezistent mania, ardıcıl epizodlar
• ECT maintenance – residiv-rəsindəki bipolyar
• Ketamin/Esketamin – bipolyar depresiyada tədqiqat mərhələsi (mania switch riski qiymətləndirilir)
• Tamoksifen – PKC inhibitoru; mania-da
• rTMS, tDCS – bipolyar depresiyada

Spesifik populyasiyalar

Hamiləlik:

• Litium – Ebstein anomaliyası riski (1-ci trimestr); risk-fayda
• Valproat əks göstəriş
• Lamotrijin – nisbi təhlükəsiz
• Atipik antipsixotik (xüsusilə kvetiapin, olanzapin) – mövcud məlumatlar yaxşı
• EKT – təhlükəsiz alternativ
• (Bölmə 19-a bax)

Yaşlılar:

• Litium – aşağı doza, hədəf 0,4-0,8 mEq/L
• Renal və koqnitiv monitoring kəskin
• Atipik antipsixotik (xüsusilə kvetiapin) yaxşı tolerasiya

Uşaq və yeniyetmələr:

• Birinci xətt: lithium, kvetiapin, risperidon, aripiprazol (FDA təsdiqli)
• Lurasidon – bipolyar I depresiv epizodda təsdiqli
• KDT, FFT, IPSRT
• Antidepressant məhdud istifadə + mood stabilizatoru

Komorbid maddə istifadəsi

• Çox tez-tez bipolyarda (40-60%)
• İnteqrasiya olunmuş ikili diaqnoz müalicəsi
• Litium + valproat geri çəkilmə kontekstində problemli
• Lamotrijin alkogol kəsmə dövründə
• Klozapin əlavə fayda komorbid maddə istifadəsində

AR konteksti

Azərbaycanda bipolyar pozuntu üzrə spesifik yerli klinik protokol nəşr edilməyib, lakin əhval pozuntularının ümumi protokolu çərçivəsində müzakirə edilir:

• Litium – əlçatandır
• Valproat (depakin xrono) – əlçatandır
• Lamotrijin – əlçatandır
• Atipik antipsixotiklər – kvetiapin, olanzapin, risperidon, aripiprazol əlçatan
• Lurasidon, asenapin, cariprazin – əlçatan deyil və ya məhduddur
• ECT – yalnız Bakı PSM və bir neçə klinikada

Proqnoz

Akut epizod

• Manik epizod adekvat müalicə ilə 4-8 həftədə remissiya
• Bipolyar depresiv epizod – orta 4-6 ay, müalicəsiz daha uzun
• Qarışıq epizod – ən pis proqnoz, müalicəyə davamlı

Uzunmüddətli gediş

• 90% pasiyentdə residiv ömür boyu
• Hər il ortalama 0,4-0,7 epizod
• Hər epizod arası vaxt qısalır (kindling fenomeni)
• Erkən başlanğıc + sürətli sikl + maddə istifadəsi = pis proqnoz

Funksional bərpa

• Simptom remissiyası ≠ funksional remissiya
• 30-50% pasiyent ömrü boyu funksional pozulma yaşayır (xüsusilə koqnitiv simptomlar)
• Erkən və adekvat müalicə funksional çıxışı yaxşılaşdırır

Mortalite

• Suisid: ömürlük risk 15-20% – psixiatrik pozuntular arasında ən yüksək
• Depresiv və qarışıq epizodlarda risk pikdir
• Litium suisid riskini azaldır (sübutluluq A)
• Cardiovascular mortalite yüksəkdir – metabolik sindrom, çəki artımı

Mənbələr

Beynəlxalq:

1. American Psychiatric Association. DSM-5-TR. APA Publishing, 2022.
2. World Health Organization. ICD-11 CDDR. Geneva, 2024.
3. Yatham LN, Kennedy SH, Parikh SV, et al. Canadian Network for Mood and Anxiety Treatments (CANMAT) and International Society for Bipolar Disorders (ISBD) 2018 guidelines for the management of patients with bipolar disorder. Bipolar Disord. 2018;20(2):97-170.
4. Yatham LN, et al. 2021 update. Bipolar Disord, 2021.
5. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Bipolar disorder: assessment and management (CG185). London, 2014/2020.
6. Grunze H, et al. World Federation of Societies of Biological Psychiatry (WFSBP) guidelines for the biological treatment of bipolar disorders. World J Biol Psychiatry, 2009-2018.
7. Goodwin GM, et al. Evidence-based guidelines for treating bipolar disorder: revised third edition recommendations from the British Association for Psychopharmacology. J Psychopharmacol, 2016.
8. Malhi GS, et al. Royal Australian and New Zealand College of Psychiatrists clinical practice guidelines for mood disorders. Aust N Z J Psychiatry, 2021.
9. Geddes JR, Miklowitz DJ. Treatment of bipolar disorder. Lancet, 2013.
10. Vieta E, et al. Bipolar disorders. Nat Rev Dis Primers, 2018.
11. Cipriani A, et al. Lithium in the prevention of suicide in mood disorders: updated systematic review and meta-analysis. BMJ, 2013.

Yerli (Azərbaycan):

1. Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi. Depressiyanın Diaqnostika və Müalicəsi üzrə Klinik Protokol. Bakı (bipolyar epizodları daxil olmaqla əhval pozuntularını əhatə edir).
2. "Psixiatriya yardımı haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu (12.06.2001).

Post-sovet:

1. Mosolov S.N. Bipolyar affektiv pozuntu. (Биполярное аффективное расстройство) Moskva: Sosial-siyasi fikir, 2008.
2. Tiqanov A.S. (red.). Psixiatriya üzrə rəhbərlik. (Руководство по психиатрии) Moskva: Tibb, 1999.
3. Popov Yu.V., Vid V.D. Müasir klinik psixiatriya. (Современная клиническая психиатрия) – Sankt-Peterburq: Reç, 2006. 2-ci nəşr.

\newpage

6A71 BİPOLYAR II POZUNTU

---

Tərif və nozologiya

Bipolyar II pozuntu – ən azı bir hipomanik epizod və ən azı bir depresiv epizod ilə xarakterizə olunur, manik epizod tarixçəsi yoxdur.

Klinik fərqlər Bipolyar I-dən:

• Manik epizod yox – yalnız hipomanik
• Depresiv epizodlar tələbdir (Bipolyar I-də yox)
• Depresiv epizodlar daha çox vaxt xəstəliyin gedişində
• Hipomanik epizodlar tez-tez aşkar olunmur – pasiyent "yaxşı vaxtlar" hesab edir
• Diaqnostik gecikmə 10-15 il orta hesabla

Etiologiya

• Bipolyar I-yə bənzər (genetika, neyrobiologiya)
• Genetik üst-üstə düşmə Bipolyar I, MDD, şizofreniya ilə
• Cins: qadınlarda dominant (1,5-2x)

Epidemiologiya

• Yayılma: 0,5-1%
• Cins: qadın:kişi 1,5-2:1
• Yaş: orta başlanğıc 20-25 yaş, lakin diaqnoz adətən 30+
• Komorbidlik: təşviş 60%, maddə istifadəsi 30%, BPD 30%
• Suisid: ömürlük risk 10-15% – Bipolyar I-yə yaxın

Klinik mənzərə

Hipomanik epizod

• 4 gün+ davam edir
• Yüksəlmiş və ya qıcıqlı əhval + artırılmış aktivlik/enerji
• 3+ simptom (4+ qıcıqlıda)
• Funksional pozulma əhəmiyyətli deyil və ya pozitiv
• Hospitallaşdırma yox, psixotik simptom yox

Bipolyar II depresiv epizodu

• Bipolyar I-yə bənzər
• Atipik xüsusiyyətlər tez-tez: hipersomniya, hiperfagiya, "leaden paralysis"
• Mixed xüsusiyyətlər tez-tez

Klinik gedişin xüsusiyyətləri

• Depresiv vaxt: hipomanik vaxt ≈ 35:1 (Judd 2003)
• Qadınlarda perimenopozada kəskinləşmə
• Sürətli sikl Bipolyar II-də daha tez-tez

Diaqnoz

XBT-11 əsas tələblər (6A61):

A. Ən azı bir hipomanik epizod

B. Ən azı bir depresiv epizod

C. Manik və ya qarışıq epizod tarixçəsi YOX

Differensial diaqnostika

Müayinə üsulları

Bipolyar I ilə eyni (Bölmə 4.2.7).

Müalicə

CANMAT/ISBD 2018 tövsiyələri Bipolyar II üçün

Akut hipomanik epizod:

• Sıx monitoring, mood stabilizatoru optimizasiyası
• Spesifik akut müalicə tədqiqatı məhdud
• Litium, valproat, atipik antipsixotik

Akut depresiv epizod – BİRİNCİ XƏTT:

• Kvetiapin monoterapiya – Bipolyar II depresivdə sübutluluğu ən güclü olan
• Litium monoterapiya
• Lamotrijin monoterapiya — Bipolyar II-də fərqli olaraq, akut depresivdə də sübuta malik (CANMAT/ISBD 2018 — Bipolyar II Section)
• Sertralin monoterapiya (digər SİUSİ-lərə nisbətən – nadir hadisədir – Bipolyar II-də monoterapiya tövsiyə oluna bilər, lakin diqqət)

> Vacib fərq: Bipolyar I akut depresivdə lamotrijin birinci xətt deyil (yuxarıdakı 8.3 bölməsinə bax). Bipolyar II depresivdə isə fərqli sübutluluq profili nəticəsində lamotrijin birinci xətt seçimləri sırasındadır.

Saxlanma:

• Kvetiapin – birinci xətt
• Litium – birinci xətt
• Lamotrijin – birinci xətt
• Antidepressant + mood stabilizatoru – əgər antidepressant cavab vermişdirsə

Antidepressantların istifadəsi

• Bipolyar II-də antidepressantlar daha az risklidir Bipolyar I ilə müqayisədə (mania switch nadir)
• "Pure depression" kontekstində (qarışıq xüsusiyyət yoxdur) – CANMAT ikinci xətt
• Yenə də mood stabilizatoru ilə kombinasiya tövsiyə olunur
• SİUSİ və bupropion üstündür

Psixoterapiya

Bipolyar I ilə eyni (KDT-BD, IPSRT, FFT, psixoeducation).

Proqnoz

• Bipolyar I-dən bir qədər yumşaq, lakin "yumşaq deyil"
• Funksional pozulma əhəmiyyətli – depresiv vaxtın çoxluğu səbəbindən
• Suisid riski yüksək (10-15%)
• Erkən diaqnoz çox vacibdir – tipik 10-15 il gecikmə var

Mənbələr

1. APA. DSM-5-TR. 2022.
2. WHO. ICD-11 CDDR. 2024.
3. Yatham LN, et al. CANMAT/ISBD 2018 guidelines. Bipolar Disord, 2018.
4. Judd LL, et al. The long-term natural history of the weekly symptomatic status of bipolar II disorder. Arch Gen Psychiatry, 2003.
5. Vieta E, et al. Bipolar II disorder: arguments for a separate entity. Mov Disord, 2003.

\newpage

6A72 SİKLOTİMİK POZUNTU

---

Tərif və nozologiya

Siklotimik pozuntu – 2 il+ davam edən xroniki əhval qeyri-sabitliyi ilə xarakterizə olunur; subtreshold hipomanik və subtreshold depresiv simptomlar dövrlərlə dəyişir, lakin tam epizod meyarları (mania, hipomania və ya MDE) qarşılanmır.

Etiologiya

• Bipolyar pozuntu spektrinin yumşaq forması
• Genetik: ailədə bipolyar I/II
• Şəxsiyyət xüsusiyyətləri ilə örtüşmə (BPD, narsisistik)

Epidemiologiya

• Yayılma: 0,4-1%
• Cins: kişi:qadın 1:1
• Başlanğıc: yeniyetmə-erkən yetkinlik

Klinik mənzərə

• 2+ il davam edən xroniki əhval qeyri-sabitliyi
• Subtreshold hipomanik dövrlər: yüksəlmiş enerji, riskli davranış (lakin tam meyar yox)
• Subtreshold depresiv dövrlər: kədər, anhedoniya (lakin tam meyar yox)
• Funksional pozulma əhəmiyyətli ola bilər
• Münasibətlərdə qeyri-sabitlik tipik

Diaqnoz

XBT-11 əsas tələblər (6A62):

A. Çoxsaylı subtreshold hipomanik və subtreshold depresiv simptom dövrləri 2+ il davamı (uşaqlarda 1+ il)

B. Bu dövrlər ümumi vaxtın yarısından çoxunda mövcud olmalıdır

C. 2+ aydan uzun simptomsuz interval olmamalı

D. Tam manik, hipomanik və ya depresiv epizod meyarları HEÇ VAXT qarşılanmamalıdır

E. Funksional pozulma və ya əhəmiyyətli distress

Differensial diaqnostika

Müayinə üsulları

• Klinik müsahibə
• Mood diary 1-2 ay
• Ailə anamnezi

Müalicə

Tövsiyələr (CANMAT 2018)

• Klinik tədqiqat məhduddur
• Mood stabilizatoru: litium, valproat, lamotrijin – birinci xətt
• Atipik antipsixotik: kvetiapin – sübutluluğa malikdir
• Antidepressant ehtiyatla (mania switch potensialı)

Psixoterapiya

• KDT
• İPSRT (sirkadian ritm)
• Psikoeducation

Proqnoz

• 15-50% pasiyent Bipolyar I və ya II-yə inkişaf edir
• Davamlı, lakin yumşaq forma adətən
• Funksional təsir əhəmiyyətli ola bilər

Mənbələr

1. APA. DSM-5-TR. 2022.
2. WHO. ICD-11 CDDR. 2024.
3. Van Meter AR, et al. Cyclothymic disorder: a critical review. Clin Psychol Rev, 2012.
4. Perugi G, et al. Cyclothymia reloaded: A reappraisal of the most misconceived affective disorder. J Affect Disord, 2015.

\newpage

6A62 DİSTİMİK POZUNTU

---

Tərif və nozologiya

Distimik pozuntu (xroniki depresiv pozuntu) – 2 il+ davam edən depresiv əhval, lakin tam depresiv epizod meyarları əksər vaxt qarşılanmır. DSM-5-də "Persistent Depressive Disorder" kimi yenidən təsnif olunmuşdur (distimiya + xroniki MDD birgə).

"Double depression": Distimiya zəminində MDD epizodu.

Etiologiya

• Genetik komponent MDD ilə örtüşür
• Travmatik uşaqlıq – güclü əlaqə
• Şəxsiyyət xüsusiyyətləri – neyrotizm, depresiv şəxsiyyət

Epidemiologiya

• Yayılma: 1,5-3% ömürlük
• Qadın:kişi 2:1
• Başlanğıc: uşaqlıq, yeniyetmə (erkən başlanğıc) və ya yetkin (gec başlanğıc)

Klinik mənzərə

• Davamlı kədərli əhval 2+ il
• Yumşaq somatik və koqnitiv simptomlar
• Funksional adaptasiya saxlanılır, lakin mövcud "fon"
• Pasiyent tez-tez "həmişə belə olmuşam" deyir
• Anhedoniya, ümidsizlik, aşağı özünə hörmət

Diaqnoz

XBT-11 əsas tələblər (6A72):

A. Davamlı depresiv əhval və ya anhedoniya 2+ il (uşaqlarda 1+ il), demək olar hər gün

B. Aşağıdakı simptomlardan 2+:

C. Heç vaxt tam depresiv epizod meyarları qarşılanmayıb (ilk 2 il ərzində)

D. Manik, hipomanik epizod yox

E. 2+ aydan uzun simptomsuz interval yox

• Yuxu pozuntusu
• Yorğunluq
• Aşağı özünə hörmət
• Konsentrasiya çətinliyi
• Ümidsizlik
• İştah pozuntusu

Differensial diaqnostika

Müayinə üsulları

MDD ilə eyni (PHQ-9, HAM-D, və s.).

Müalicə

• Antidepressantlar – effektiv (SİUSİ, SNRI)
• Psixoterapiya – KDT, İPT (CBASP – Cognitive Behavioral Analysis System of Psychotherapy – xroniki depresiya üçün xüsusi)
• Kombinasiya – farmakoterapiya + KDT/CBASP – ən effektiv

Proqnoz

• 75% pasiyent həyat boyu MDD epizodu yaşayır (double depression)
• Xroniki, lakin müalicə cavabı yaxşıdır
• Erkən başlanğıc + uşaqlıq travması = pis proqnoz

Mənbələr

1. APA. DSM-5-TR. 2022.
2. WHO. ICD-11 CDDR. 2024.
3. Cuijpers P, et al. Psychotherapy versus pharmacotherapy for adults with chronic depression: meta-analysis. J Clin Psychiatry, 2010.
4. McCullough JP. Treatment for Chronic Depression: Cognitive Behavioral Analysis System of Psychotherapy (CBASP). Guilford, 2003.

\newpage

6A73 QARIŞIQ DEPRESSİV VƏ TƏŞVİŞ POZUNTUSU

---

Tərif və nozologiya

Mixed depresiv və təşviş pozuntusu – həm depresiv, həm təşviş simptomları eyni vaxtda mövcud, lakin heç biri ayrıca tam diaqnoz meyarlarını qarşılamır.

XBT-11-də müstəqil kateqoriya (DSM-5-TR-də deyil – yalnız spesifikator).

Etiologiya

• Depresiya və təşviş üçün ortaq amillər
• "İkili neyrotrans miter disregulyasiyası" – serotonin, noradrenalin

Epidemiologiya

• Yayılma: 5-10% birincil yardımda
• Tipik kontekst: ailə həkimi, somatik klinika
• Komorbid xronik tibbi xəstəliklərlə tez-tez

Klinik mənzərə

• Depresiv simptomlar (kədər, anhedoniya)
• Təşviş simptomları (narahatlıq, somatik)
• Funksional pozulma əhəmiyyətli
• "Maskalı" təqdimat tez-tez (somatik şikayətlər)

Diaqnoz

XBT-11 əsas tələblər (6A73):

A. Depresiv simptomlar və təşviş simptomları eyni vaxtda

B. Heç biri tam diaqnoz meyarlarını qarşılamır

C. Funksional pozulma və ya əhəmiyyətli distress

Differensial diaqnostika

Müayinə üsulları

• PHQ-9 + GAD-7 birgə skrining
• Komorbid pozuntu istisnası

Müalicə

• SİUSİ – həm depresiv, həm təşviş simptomlarını idarə edir
• SNRI (venlafaksin, duloksetin) – effektiv
• KDT – həm depresiv, həm təşvişi əhatə edir
• Ümumiyyətlə depresiya müalicəsi tövsiyələrinə yaxındır

Proqnoz

• Yumşaq və orta forma adətən
• Müalicə cavabı yaxşıdır
• Xronikləşmə mümkündür təşviş pozuntusu kimi

Mənbələr

1. APA. DSM-5-TR. 2022.
2. WHO. ICD-11 CDDR. 2024.
3. Möller HJ, et al. Mixed anxiety-depression: a clinically relevant condition? Eur Psychiatry, 2016.

\newpage

6A8Z ƏHVAL POZUNTULARININ SİMPTOM TƏZAHÜRLƏRİ

---

Konsepsiya

Bu müstəqil diaqnoz deyil – əhval pozuntusu (depresiv, bipolyar) diaqnozu qoyulduqda klinik təqdimatın xüsusiyyətlərini dəqiqləşdirən kvalifikator sistemidir.

Əsas spesifikatorlar

6A80.0 Mövcud depresiv epizodda – əhəmiyyətli təşviş simptomları ilə

• Aktiv depresiv epizod kontekstində 2+ təşviş simptomu
• Daha pis proqnoz, suisid riski yüksək

6A80.1 Mövcud depresiv epizodda – melanxolik xüsusiyyətlərlə

• Bütün simptomlar əhval reaksiyasının olmaması
• Səhər saatlarında pisləşmə
• Erkən səhər oyanışı (>2 saat)
• Ağır psixomotor agitasiya/ləngləmə
• Ağır iştahsızlıq və çəki itkisi
• Ağır günah

6A80.2 Mövcud depresiv epizodda – atipik xüsusiyyətlərlə

• Reaktiv əhval saxlanılır
• Hipersomniya
• Hiperfagiya, çəki artımı
• "Leaden paralysis"
• İnterpersonal həssaslıq

6A80.3 Mövcud psixotik xüsusiyyətlərlə

• Sayıqlama və/və ya halusinasiyalar
• Mood-uyğun: günah, yoxluq, ölüm, qrandiozluq
• Mood-uyğun olmayan: persekutiv

6A80.4 Mixed xüsusiyyətlərlə

• Mövcud depresiv epizodda 3+ manik simptom (yaxud əksi)

6A80.5 Peripartum başlanğıc

• 4 həftə ərzində doğuşdan əvvəl və ya sonra
• (Bölmə 19-a tam müzakirə)

6A80.6 Mövsümi pattern

• Tipik – qışda başlayır, yazda keçir
• Müalicə: light terapiyası, SİUSİ (bupropion XL FDA təsdiqli)

6A80.7 Sürətli sikl (rapid cycling) – Bipolyar I/II

• 4+ epizod 12 ay ərzində
• Pis proqnoz

Digər vacib spesifikatorlar:

• Katatonik xüsusiyyətlər (Bölmə 3-ə bax)
• Tam remissiya / qismən remissiya
• Şiddət dərəcəsi (yüngül, orta, ağır)

Klinik tətbiq

Bu spesifikatorlar müalicə qərarlarını birbaşa təsir edir:

• Melanxolik depresiya: TSA və EKT-yə daha yaxşı cavab
• Atipik depresiya: MAOİ klassik üstün; SİUSİ effektiv
• Psixotik depresiya: antidepressant + antipsixotik kombinasiyası və ya EKT
• Mixed xüsusiyyətlər: mood stabilizatoru/antipsixotik; antidepressantdan qaçınma
• Peripartum: spesifik laktasiya/hamiləlik təhlükəsizliyi
• Mövsümi: light terapiyası birinci xətt
• Rapid cycling: lithium/lamotrijin; antidepressantdan qaçınma

Mənbələr

1. APA. DSM-5-TR. 2022.
2. WHO. ICD-11 CDDR. 2024.
3. Yatham LN, et al. CANMAT/ISBD 2018 guidelines. Bipolar Disord, 2018.
4. NICE NG222. Depression in adults. 2022.