BÖLMƏ 20

6E40 · DİGƏR XƏSTƏLİKLƏRƏ TƏSİR EDƏN PSİXOLOJİ VƏ DAVRANIŞ AMİLLƏRİ

Tərif

Bu kateqoriya – tibbi/cismani xəstəliyin (ürək-damar, onkoloji, endokrin, immunoloji) gedişinə, başlanmasına, ağırlaşmasına psixoloji və davranış amillərin klinik əhəmiyyətli təsirini əhatə edir.

Qeyd: Bu Bölmə 11-dən (Bədənsəl disstres pozuntusu) fərqlidir:

• Bölmə 11: somatik simptomlar psixi mexanizmdən yaranır
• Bölmə 20: real tibbi xəstəlik mövcuddur, psixoloji amil onun gedişini dəyişir

Mexanizmlər

Psixi faktorların tibbi xəstəliyə təsiri

Davranış yolu:

• Siqaret, alkohol, oturaq həyat tərzi – kardiovaskulyar risk
• Müalicəyə uyumsuzluq – diabet, hipertensiya nəzarətsiz
• Tibbi qulluqdan gecikdirmə

Neyroimmunoloji yol:

• Xroniki stress → HPA oxu disregulyasiyası → kortizol artımı → immunosupressiya
• Depressiya → proinflamatuar sitokinlər (IL-6, TNF-α) → ateroskleroz, xərçəng residivi
• Anksiyete → vegetativ sinir sistemi aktivasiyası → aritmiya, MI riski

Neyroendokrin yol:

• Stress → katekolaminlər → vazospazm, hipertensiya
• Depressiya → insulin müqaviməti

Epidemiologiya

• Ürək-damar xəstəlikləri: depressiyanın MI riskini 2-3x artırması; miokard infarktından sonrakı depressiya 20%
• Diabet: depressiya diabetin gedişini pisləşdirir; diabet depressiya riskini 2x artırır
• Xərçəng: stress xərçəng sürətini birbaşa artırmaz, lakin immunosupressiya yolu ilə residiv riskini artıra bilər
• Bronxial astma: emosional stress atak tetikləyir
• İBH (Kron, kolitis): stress alevlənməni tetikləyir

Klinik nümunələr

Ürək-damar + Psixiatri

miokard infarktından sonrakı depressiya:

• MI yaşayan pasiyentlərin 15-25%-i klinik depressiya inkişaf etdirir
• Depressiya miokard infarktından sonrakı ölüm riskini 2-4x artırır
• CREATE trial: sertralin miokard infarktından sonrakı depressiyanı effektiv müalicə edir; kardiovaskulyar güvənli
• SSAD: SİUSİ (sertralin, esitalopram) – birinci xətt

Tip D şəxsiyyəti (distressed):

• Mənfi affektivlik + sosial inhibisiya birlikdə
• Kardiovaskulyar proqnozu pisləşdirir

Diabet + Psixiatri

• Depressiya → insulin müqaviməti artır
• Qan şəkəri nəzarətsiz → depressiya simptomlarını pisləşdirir
• "Diabet tükənmişliyi" – xroniki idarə yükündən tükənmişlik
• Müalicə: SİUSİ (metabolik neytrallıq); duloksetin (diabetik neyropati + depressiya)

Xərçəng + Psixiatri

• Uyğunlaşma pozuntusu ən geniş yayılmış (diaqnozdakı ilk reaksiya)
• MDD: onkoloji pasiyentlərin 20-30%-i
• PHQ-4 – skrining
• Müalicə: KDT (meaning-centered psychotherapy), SİUSİ; desensibilizasiya
• Palliativ kontekst: mövcud depressiyanı müalicə etmək → həyat keyfiyyəti yaxşılaşır

Xroniki Ağrı + Psixiatri

• Depresiya xroniki ağrını gücləndirir (ağrı qapısı – "pain gate" modulasiyası)
• Xroniki ağrı depressiyanı tetikləyir – ikifazlı əlaqə
• Biopsixososial ağrı modeli – müalicə psixoloji komponent olmadan tam deyil
• Duloksetin – həm depressiya, həm neyropatik ağrı üçün (SNİUSİ)
• KDT ağrı – Acceptance and Commitment Therapy (ACT) + aktivlik artırma

Astma + Psixiatri

• Emosional stress → bronxospazm tetikləyir
• Panik ataka astma ilə qarışır (ağışıq diqqətrıçməsi)
• Hiperventilasiya sindromu – differensiasiya
• Müalicə: KDT (nəfəs texnikası, relaksasiya), SİUSİ

Diaqnoz

XBT-11 (6E40):

A. Tibbi/cismani xəstəlik mövcuddur

B. Psixoloji/davranış amili:

• Xəstəliyin başlanmasına, ağırlaşmasına kömək edir
• Müalicəyə uyumsuzluq yaradır
• Sağlamlıq riskini artıran davranışları dəstəkləyir

C. Bu psixoloji amil klinik olaraq əhəmiyyətlidir

Müalicə

Biopsixososial yanaşma

İnteqrativ model:

• Internist + psixiatr + psixoloq + fizioterapevt birgə müalicə
• Somatik müalicə ilə yanaşı psixiatrik müdaxilə

Psixoloji müdaxilələr

Xəstəliyə uyğunlaşma (adjustment) KDT:

• "Xəstəliyin mənası" – illness narrative
• Həyat keyfiyyəti məqsədləri
• Ölüm qorxusunun idarəsi (onkoloji)

Sağlamlıq davranışına müdaxilə:

• Siqareti dayandırma
• Fiziki aktivlik artırma
• Müalicəyə uyum artırma

Stres idarəsi:

• Mindfulness-based stress reduction (MBSR) – Kabat-Zinn; xroniki xəstəlikdə effektiv
• Biofeedback

Farmakoterapiya

• Tibbi xəstəliyin müalicəsi ilə interaksiya – dərman seçimindəki əsas məsələ
• Sertralin, esitalopram – kardiovaskulyar cəhətdən güvənli SİUSİ
• Duloksetin – xroniki ağrı + depressiya
• Valproat, karbamazepin: CYP450 etkileşimi – onkoloji kimyaterapiya ilə ehtiyat

Azərbaycan konteksti

• Psixosomatik tibb – AR-da az inkişaf etmiş sahə
• Internist + psixiatr koordinasiyası nadir
• Xəstənin "psixi söhbətindən" imtina etməsi (damğa)
• Kardioloji xidmətdə depressiya skrininqi tövsiyə olunur

Proqnoz

• Psixoloji müdaxilə tibbi xəstəliyin proqnozunu yaxşılaşdırır
• miokard infarktından sonrakı depressiya müalicəsi → ölüm riskini azaldır
• Xroniki ağrıda KDT → funksionallığı artırır
• Onkoloji KDT → həyat keyfiyyəti yaxşılaşır

Mənbələr

1. APA. DSM-5-TR. 2022.
2. WHO. ICD-11 CDDR. 2024.
3. Lichtman JH, et al. Depression as a risk factor for poor prognosis among patients with acute coronary syndrome. Circulation, 2014.
4. Frasure-Smith N, et al. Depression following myocardial infarction. JAMA, 1993.
5. Katon WJ. Epidemiology and treatment of depression in patients with chronic medical illness. Dialogues Clin Neurosci, 2011.
6. Kabat-Zinn J. Full Catastrophe Living. Delacorte, 1990.
7. Engel GL. The need for a new medical model: A challenge for biomedicine. Science, 1977 (klassik).