BÖLMƏ 6

6B20–6B2Z · OBSESSİV-KOMPULSİV VƏ ƏLAQƏLİ POZUNTULAR

---

Bu bölmənin tərkibi

Konseptual yenilik (XBT-11)

Yeni müstəqil qruplaşdırma

XBT-10-da bu pozuntular müxtəlif bölmələrdə dağılmışdı:

• OKP → F42 (neyrotik, stress, somatoform)
• Hipoxondriya → F45.2 (somatoform)
• Trixotillomaniya → F63.3 (impuls-nəzarət pozuntuları)

XBT-11 onları bir qrupda birləşdirdi – ümumi neyrobioloji əsas: orbitofrontal korteks-stratum dövrəsinin disregulyasiyası.

Olfaktor referans pozuntusu – yeni

XBT-11 əlavə etdi – öz bədəninin "pis qoxuladığı" haqda davamlı məşğulluq; OKP ilə oxşar mexanizm.

Yığma pozuntusu – müstəqil diaqnoz

XBT-10-da yığma OKP simptomlarından biri hesab olunurdu. XBT-11 onu müstəqil diaqnoz etdi (DSM-5 ilə uyğunlaşma) – spesifik neyrobioloji profil, müalicə xüsusiyyətləri.

İnsight spesifikatoru

XBT-11 OKP, BDP, hipoxondriya üçün insight (özünü qiymətləndirmə) spesifikatoru əlavə etdi:

• Yaxşı / normal insight
• Zəif insight
• İnsight yox / delusion-bənzər inanclar

Bu müalicə planlaşdırmasına birbaşa təsir edir.

\newpage

6B20 OBSESSİV-KOMPULSİV POZUNTU (OKP)

---

Tərif və nozologiya

OKP – obsessiyalar (istənilməz, intruziv düşüncələr, obrazlar, impulslar) və/ya kompulsiyalar (obsessiyaların yarattığı distressdən azaldılması üçün məcburi hərəkətlər) ilə xarakterizə olunan xroniki psixiatrik pozuntudur.

Obsessiya (tərif):

• Intruziv, qeyri-iradi düşüncə, obraz və ya impuls
• Pasiyent bunları öz ağlının məhsulu kimi qəbul edir (şizofreniyadan fərqli)
• Eqo-distonik – pasiyentin dəyərlər sisteminə zidd
• Davamlı distress, narahatlıq, sıxıntı yaradır
• Pasiyent bunları neytrallaşdırmağa çalışır (kompulsiya, qaçınma, nəzərə almama)

Kompulsiya (tərif):

• Obsessiyaya cavab olaraq və ya ciddi qaydalarla icra olunan təkrarlayan davranış (yumaq, yoxlamaq, say) və ya mental fəaliyyət (dualar, saymaq, əvəzləmə sözlər)
• Distressin azaldılması məqsədi ilə
• Realistik əlaqə yox, yaxud həddən artıq proporsionalsız
• Pasiyent tipik olaraq kompulsiyanın qeyri-rasional olduğunu bilir (lakin insight dəyişkən ola bilər)

Vaxt tələbi:

• XBT-11/DSM-5-TR: 1 saatdan çox gündə (ağır hallarda saatların böyük hissəsi)
• Funksional pozulma əhəmiyyətli

Etiologiya

Genetik amillər

• İrsiyyət göstəricisi 40-65% (eyni yumurtalı ikizlərdə konkordans 65%)
• Birinci dərəcəli qohumda risk 5-10 dəfə yüksək
• Erkən başlanan OKP (yeniyetmə) – genetik komponent daha güclü
• PANDAS/PANS – pediatrik autoimmunn neyroloji sindrom (strep infeksiyası sonrası)

Neyrobioloji mexanizmlər

Orbitofrontal korteks (OFC) – stratum – talamus dövrəsi:

• Hipermetabolizm bu dövrədə (PET tədqiqatları)
• "Error monitoring" sisteminin aşırı aktivasiyası
• "Məhv etmə siqnalı" → normal həyatda sönür; OKP-də sönmür

Serotonin hipotezi:

• OKP-nin farmakoterapiyasının əsası (SİUSİ, klomipramin)
• Serotonin transporter genləri (SLC6A4)

Glutamat sistemi:

• Qortikostriatal dövrədə
• Yeni müalicə hədəfi (N-asetilsistein, memantim)

Koqnitiv modellər

Salkovskis modeli:

• İntruziv düşüncə hamıda var (normal fenomen)
• OKP-də pasiyent intruziv düşüncəni "mənalı" hesab edir
• "Fikri düşünmək = etmək" inanc (thought-action fusion)
• "Mən bunun qarşısını almalıyam" məsuliyyət inanc

Rahman/Freeston modeli:

• Qeyri-müəyyənliyi dözümsüzlük
• Yüksəklənmiş məsuliyyət hissi
• Düşüncə nəzarətinin mümkünlüyünə inam

Epidemiologiya

- Kişilərdə: 6-15 yaş (pik)

- Qadınlarda: 20-29 yaş (pik)

- Bimodal paylama – uşaqlıq + gənc yetkinlik

• Ömürlük yayılma: 2-3% (bütün dünyada nisbətən sabit)
• 12 aylıq yayılma: 1-2%
• Azərbaycan: epidemioloji məlumat məhduddur; geniş yayılma ehtimal edilir, aşkarlama az
• Cins: kişi:qadın 1:1 (uşaqlıqda kişilər bir qədər dominant)
• Başlanğıc yaşı:
• Diaqnostik gecikmə: orta 7-10 il (stigma, gizlilik)

Komorbidlik

• Major depressiv pozuntu: 40-60% (ikincili; OKP-nin nəticəsi)
• Təşviş pozuntuları: 50%
• DDHP: 20-30% (uşaqlıq başlanğıclı)
• Tourette sindromu: 10-15% OKP pasiyentlərindən; Tourettelilərin 50-60%-də OKP
• Yemə pozuntuları: 15-20%
• Şəxsiyyət pozuntuları (obsessiv-kompulsiv, anankas): 30%

Klinik mənzərə

Obsessiya tematikası

OKP obsessiyaları tematik klasterlərə ayrılır:

Kontaminasiya obsessiyaları (ən geniş yayılmış, ~50%):

• Mikroblar, çirkab, toksinlər, kimyəvi maddələr
• "Öz əlindən şəstəliyin yayılması"
• Xəstəxana, tualet, qapı toqquşları
• Başqalarından "günahın keçməsi"

Zərər/qəza obsessiyaları (şübhə və yoxlama):

• "Qazı söndürməmişəm" – evdən çıxdıqda
• "Qapını kilidləməmişəm"
• "Kimisə zədələyə biləcəyəm"
• "Elektrik cihazları işə salınıb"

Simmetirya/düzənlik obsessiyaları:

• Əşyaların mükəmməl düzülüşü
• "Sağlam" hiss gəlmənə qədər düzəltmə
• Saymaq, eyni cərgəyə düzmək

Yasaq düşüncələr (eqo-distonik ən çox):

• Aqressiv – yaxınlarına zərər vermə impulsları (öldürmə, zərər vermə – yalnız düşüncə)
• Cinsi – tabular (insest, uşaq, eyni cins) – pasiyent bunlardan dəhşətə gəlir
• Dini – Allaha qarşı küfr, günah, murdar
• "Thought-action fusion" – bu fikirləri düşünmək = etmək inancı

Somatik obsessiyalar:

• Xəstəlik olması qorxusu (hipoxondrik OKP) – hipoxondriyadan fərgqlənməsi vacib
• Simmetrik bədən sensasiyaları

"Just right" obsessiyaları (tamamlanmamış hissi):

• Hər şeyin mükəmməl hiss verməsi lazımdır
• Tamamlanmama narahatlığı

Kompulsiya növləri

Yuma/təmizlik kompulsiyaları:

• Əl yuma – onlarca dəfə, hər dəfə ritual
• Hamam – saatlarla
• Nesnelerin silinib təmizlənməsi
• "Kontaminasiya zənciri" – maddənin zəncir boyunca yayılması

Yoxlama kompulsiyaları:

• Qaz, qapı, elektrik – ayrılmadan əvvəl onlarca yoxlama
• Yenidən qayıtma
• Kənardan telefon zəngi

Düzəltmə/simmetriya kompulsiyaları:

• Əşyaları mükəmməl düzmək
• Yazıları silmək, yenidən yazmaq

Mental kompulsiyalar (xüsusi əhəmiyyətli):

• Dua, formul, söz silsiləsi
• Saymaq
• "Mükəmməl" düşüncə əldə etmə
• Mənfi düşüncəni "mənfi" nəticəsi olmayan düşüncə ilə əvəzləmə

Pasiyent şərtlənmişdir: kompulsiya → müvəqqəti relief → obsessiya qayıdır → güclənmiş kompulsiya (reinforcement dövrü)

Xüsusi klinik formalar

"Saf obsessiyalar" (pure O):

• Kompulsiya görünən davranış formasında deyil
• Yalnız mental kompulsiyalar (dua, saymaq)
• Tez-tez aşkar olunmur

OKP-PANDAS:

• Uşaqlarda β-hemolitik Streptococcus infeksiyasından sonra
• Kəskin başlanğıc (gün-günün içində)
• OKP + tikdə artma
• Steroid/plazmaferez müalicəsinə cavab

Doğuşdan sonrakı OKP:

• Doğuşdan sonra (körpəyə zərər vermə obsessiyaları)
• Tez-tez intruziv, uşağa zərər vermə düşüncələri
• Pasiyent dəhşətə gəlir – bunları istəmir
• Müalicə ilə yaxşı cavab verir

Ticli OKP:

• OKP + Tourette sindromu
• "Just right" obsessiyalar dominant

Diaqnoz

XBT-11 əsas tələblər (6B20)

A. Obsessiyalar, kompulsiyalar, yaxud hər ikisi:

Obsessiyalar:

• Intruziv, qeyri-iradi, eqo-distonik düşüncə, obraz, impuls
• Pasiyent bunları öz ağlının məhsulu kimi qəbul edir

Kompulsiyalar:

• Obsessiyalara cavab olaraq və ya ciddi qaydalarla icra olunan davranış/mental fəaliyyət
• Obsessiyadan yaranan distressin azaldılması məqsədi ilə

B. Obsessiyalar/kompulsiyalar çox vaxt alır (günlük 1+ saat) və ya əhəmiyyətli funksional pozulma yaradır

C. Simptomlar maddə, üzvi xəstəlik, başqa psixi pozuntu ilə tam izah olunmur

Insight spesifikatoru:

• 6B20.0 İnsight var
• 6B20.1 Insight zəif
• 6B20.2 İnsight yox / delusion-bənzər inanclar

XBT-10 (F42) ilə müqayisə

Mahiyyət eynidir, lakin XBT-11 insight spesifikatoru əlavə etdi.

DSM-5-TR (300.3) ilə müqayisə

Demək olar identik. DSM-5-TR spesifikatorlar:

• With good/fair insight
• With poor insight
• With absent insight / delusional beliefs
• Tic-related (Tourette komorbiditəsi)

Diaqnoz qoyma alqoritmi

- Y-BOCS (Yale-Brown Obsessive Compulsive Scale) – qızıl standart

- 0-7: subklinik

- 8-15: yüngül

- 16-23: orta

- 24-31: ağır

- 32-40: çox ağır

- OCI-R (OCD Inventory – Revised) – skrining

- Depresiya (PHQ-9)

- Tikdə pozuntular

- DDHP

- Yemə pozuntuları

- Tireoid funksiyası

- Anti-streptokokal antikorlar (uşaqlıqda, kəskin başlanğıcda)

1. Klinik müsahibə – obsessiya temaları, kompulsiyalar, insight, vaxt, funksional
2. Standartlaşdırılmış qiymətləndirmə:
3. Komorbidlik qiymətləndirməsi:
4. Tibbi istisnalar:

Differensial diaqnostika

Müayinə üsulları

Şkalalar

Klinik şiddət (qızıl standart):

• Y-BOCS (Yale-Brown Obsessive Compulsive Scale) – klinisistin idarə etdiyi, 10 göstərici, 0-40 bal
• Y-BOCS-II (2nd edition, 2010) – yenilənmiş
• CY-BOCS – Uşaq versiyası

Skrining (pasiyent self-report):

• OCI-R (OCD Inventory-Revised, Foa) – 18 göstərici, 6 subskala
• PI-WSUR (Padua Inventory) – worry/impulse subskalaları

Insight:

• BABS (Brown Assessment of Beliefs Scale)

Tibbi müayinələr

Routine (ilk qiymətləndirmədə):

• Tam qan analizi
• Tireoid funksiyası
• Qaraciyər funksiyası (klomipramin, yüksək doz SİUSİ üçün)
• EKG (klomipramin başlanmasında)

Selektiv:

• Anti-streptokokal antikorlar (PANDAS şübhəsi – uşaq, kəskin başlanğıc)
• Beyin MRT (atipik, neyroloji simptomlar, PANDAS)

Müalicə

OKP müalicəsi farmakoterapiya və psixoterapiya (ERP) kombinasiyasıdır. Ayrı-ayrılıqda da effektlidir, lakin kombinasiya ən effektiv.

Əsas tövsiyə bələdçiləri

Birinci xətt avtoritet bələdçilər:

• NICE CG31 (2005, 2023 review): Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder: treatment
• Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi: OKP-nin diaqnostika və müalicəsi üzrə Klinik Protokol (Bakı, 2015)
• APA Practice Guideline for OCD (2007)
• WFSBP Guidelines for OCD (2008, 2017 update)
• CANMAT OCD Guidelines (2014)
• IOCDF Treatment Guidelines (2021)

Psixoterapiya: Ekspozisiya və Reaksiya Önlənməsi (ERP)

ERP (Exposure and Response Prevention) – OKP psixoterapiyasının QIZIL STANDARTI:

• Sübutluluq A – ən effektiv psixoloji müdaxilə OKP-də
• Foa, Kozak (1986) klassik protokol

Mexanizm:

1. Pasiyent intentional olaraq obsessiya triggering situasiyaya məruz qalır
2. Kompulsiyanı icra etmir (response prevention)
3. Təşviş öz-özünə azalır (habituation/inhibitory learning)
4. Pasiyent öyrənir ki: a) narahatlıq keçir; b) "fəlakət" baş vermir

Protokol:

• Qorxu iyerarxiyası tərtib (0-100 SUDS şkalasında)
• Aşağıdan yuxarı pillə-pillə başlamaq
• Hər sessiyada habituation baş verənə qədər ekspozisiya
• Between-session "homework" – özünə ERP
• 12-20 sessiya intensiv (həftədə 1-2 dəfə)
• İntensiv format (5 günlük proqram) ağır hallarda

ERP nümunələri:

• Kontaminasiya OKP: çirkli saydığı şeyə toxunmaq + əl yumamaq
• Yoxlama OKP: evdən çıxmaq + qayıtmamaq
• Simmetriya: əşyaları qəsdən "yanlış" düzəltmək + düzəltməmək
• Mental: obsessiv düşüncəni "nəzərə almadan" tərk etmək

Klassik KDT komponentləri əlavə:

• Koqnitiv restrukturizasiya – inanc dəyişikliyi
• Metakoqnitiv müdaxilə

Farmakoterapiya

Birinci xətt: SİUSİ (yüksək dozada)

Vacib fərq: OKP-də antidepressant doza depresiyadan 2 dəfə yüksəkdir – OKP serotonin tənzimlənməsinin digər patofizioloji mexanizmi tələb edir.

Titrasiya prinsipi:

• Aşağıdan başla, 4-6 həftədə bir artır
• Tam effekt 8-12 həftə (depresiyadan ləng)
• Adekvat trial: 12 həftə adekvat dozada

Birinci xətt: Klomipramin

Klomipramin – bütün SİUSİ-lərə effektivlik baxımından üstün (meta-analiz), lakin yan təsir profili daha pis:

• Doza: 75-225 mq/gün (yavaş titrasiya)
• Yan təsirlər: antikolinerjik, kardial (QTc), çəki artımı, cinsi disfunksiya, tutma riski
• NICE CG31: SİUSİ-yə cavab vermədikdə birinci seçim

Müalicə-rezistent OKP strategiyaları

İkinci xətt:

- Risperidon 0,5-4 mq/gün – sübutluluq A

- Aripiprazol 5-20 mq/gün – sübutluluq A

- Kvetiapin 50-200 mq/gün – sübutluluq B

- Haloperidol (tikdə komorbidlik) – sübutluluq A

• Atipik antipsixotik augmentasiyası (SİUSİ + ):
• Klomipramin + SİUSİ kombinasiyası – qarşılıqlı təsirlərə diqqətlə

Üçüncü xətt (tədqiqat mərhələsi):

• N-asetilsistein (NAC) – glutamat modulasiyası
• Memantin – NMDA modulasiyası
• Ketamin/Esketamin IV – sürətli, lakin qısa müddətli effekt
• Transkranial maqnit stimulyasiyası (rTMS) – FDA təsdiqli OKP-də (2018) – dərin TMS

Neyrocərrahi (ağır rezistent hallarda):

• DBS (Deep Brain Stimulation) – antero-kapsula/anterior striatum
• Gamma-knife radiosurgery – ablativ
• Yalnız son seçim, etik komissiya

Davam edən və saxlanma müalicəsi

• Minimum 1-2 il remissiyadan sonra
• ERP "booster sessions" residiv riskini azaldır
• Tədricən dərman kəsmə (3-6 ay)
• Ağır/xroniki hallarda ömürlük müalicə

AR Klinik Protokolu (2015) – yerli tövsiyələr

Azərbaycan Respublikasının rəsmi protokolu "OKP-nin diaqnostika və müalicəsi" (Səhiyyə Nazirliyi, 2015):

Birinci sıra dərmanlar (AR əlçatanlığı):

• Fluvoksamin, sertralin – geniş əlçatan
• Klomipramin – əlçatan
• Augmentasiya üçün risperidon, aripiprazol – əlçatan

Yerli problem nokta:

• ERP ixtisaslaşmış psixoterapevtlər az – Azərbaycanda KDT məhduddur
• Pasiyentlər sırf farmakoterapiya ilə müalicə alırlar → residiv riski
• Diaqnostik gecikmə geniş: pasiyentlər dini qaynaqlara, ailə həkiminə müraciət edir

Proqnoz

Müalicə cavabı

• 60-70% SİUSİ-yə klinik cavab (Y-BOCS ≥35% azalma)
• ERP: 70-80% pasiyent əhəmiyyətli yaxşılaşır
• Kombinasiya (ERP + SİUSİ): ≥80% yaxşılaşma

Gediş

• OKP tipik xroniki pozuntudur
• Tam remissiya nadir (20-30%)
• Dalğavari gediş stresslə kəskinləşmə
• Komorbid MDD = pis proqnoz
• Postpartum, PANDAS formaları – daha yaxşı proqnoz

Mortalite

• Suisid riski əhəmiyyətli deyil (şizofreniya, bipolər kimi yox)
• Lakin ağır OKP yaşam keyfiyyəti əhəmiyyətli azaldır

Mənbələr

Beynəlxalq:

1. American Psychiatric Association. DSM-5-TR. APA Publishing, 2022.
2. World Health Organization. ICD-11 CDDR. Geneva, 2024.
3. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder (CG31). London, 2005/2023.
4. American Psychiatric Association. Practice Guideline for OCD. 2007.
5. Bandelow B, et al. WFSBP guidelines for OCD. World J Biol Psychiatry, 2008.
6. Katzman MA, et al. CANMAT OCD guidelines. BMC Psychiatry, 2014.
7. Foa EB, Kozak MJ. Emotional processing of fear: exposure to corrective information. Psychol Bull, 1986.
8. Foa EB, et al. A comparison of exposure and ritual prevention to fluvoxamine and their combination for OCD. Am J Psychiatry, 2005.
9. Skapinakis P, et al. Pharmacological and psychotherapeutic interventions for management of OCD: a systematic review and network meta-analysis. Lancet Psychiatry, 2016.
10. Simpson HB, et al. A randomized, controlled trial of CBT vs SRI for OCD. Am J Psychiatry, 2008.

Yerli (Azərbaycan):

1. Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi. Obsessiv-Kompulsiv Pozuntunun Diaqnostika və Müalicəsi üzrə Klinik Protokol. Bakı, 2015.
2. "Psixiatriya yardımı haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu (12.06.2001).

Post-sovet:

1. Tiqanov A.S. (red.). Psixiatriya üzrə rəhbərlik. (Руководство по психиатрии) Moskva: Tibb, 1999.
2. Popov Yu.V., Vid V.D. Müasir klinik psixiatriya. (Современная клиническая психиатрия) – Sankt-Peterburq: Reç, 2006. 2-ci nəşr.

\newpage

6B21 BƏDƏN DİSMORFİK POZUNTUSU

---

Tərif və nozologiya

Bədən dismorfik pozuntusu – bir və ya bir neçə zəif nəzərə çarpan və ya başqalarına görünməz bədən qüsurundan davamlı məşğulluq, pasiyent bunu çirkin, anormal, qüsurlu hesab edir. Bu məşğulluq əhəmiyyətli distress yaradır.

Tipik fokus bölgələri:

• Üz (burun, dəri, qırışlar, tükçülər)
• Saç (tökülmə, simmetriya)
• Dəri (akne, ləkə, rəng)
• Göz, qaş
• Diş, çənə
• Cinsiyyət orqanları
• Əl, ayaq
• Daha çox çoxsaylı fokus

Əsas xüsusiyyətlər:

• Qüsur ya çox yumşaqdır, ya da başqaları görmir
• Pasiyentin distressinə proporsional deyil
• Güzgüyə baxma davranışı – tez-tez, dəqiq müayinə (compulsive checking)
• Sosial qaçınma – "qüsur görünsün" qorxusu

Etiologiya

• OKP ilə ortaq neyrobioloji mexanizmlər
• Estetik media ekspozisiyası
• Erkən estetik tenqid
• Şəxsiyyət xüsusiyyətləri (neyrotizm, perfeksionizm)

Epidemiologiya

• Yayılma: 1-2% ümumi populyasiyada; plastik cərrahiyyəyə müraciətdə 5-15%
• Cins: qadın:kişi 1:1
• Başlanğıc: 15-30 yaş (pik)
• "Muscle dysmorphia" – kişilərdə spesifik forma (kichik görünmək qorxusu)
• Diaqnostik gecikmə çox uzun – pasiyentlər psixiatra deyil, estetik cərrahlara gedir

Klinik mənzərə

Əsas əlamətlər

- Güzgüyə çoxsaylı baxma

- Müqayisə etmə (başqaları ilə)

- "Kamuflyaj" davranışları (makiyaj, saç, geyim)

- Qüsurun örtülməsi

- Dərinin sıxılması, tük çıxarılması

• Davamlı "qüsur" haqqında düşüncə (saatlar)
• Compulsive behaviors:
• Sosial qaçınma – "qüsur görülər" qorxusu
• Plastik cərrahiyyə tələbi – arzu nəticəyə gəlmir; yeni qüsur tapır

"Muscle Dysmorphia" (Bigoreksiya)

• Kişilərdə dominant
• Bədənin "yetərsiz böyük/iri" olmaması qorxusu
• Həddən artıq idman, steroid istifadəsi
• OKP ilə çox oxşar mexanizm

Suisid riski

• OKP ilə müqayisədə suisid riski əhəmiyyətli yüksəkdir – ömürlük 25-30% suisidal idea
• Ağır BDP → hospitalizasiya

Diaqnoz

XBT-11 əsas tələblər (6B21):

A. Bir və ya bir neçə zəif nəzərə çarpan və ya başqalarına görünməz bədən qüsurundan davamlı məşğulluq

B. Kompulsiv davranışlar (güzgüyə baxma, müqayisə, kamuflyaj)

C. Əhəmiyyətli distress və ya funksional pozulma

D. Yemə pozuntusu ilə tam izah olunmur (anoreksiyada bədən obrazı pozuntusu fərqlidir)

Insight spesifikatoru (OKP kimi – 3 səviyyə)

Differensial diaqnostika

Müalicə

Birinci xətt: SİUSİ + Ekspozisiya/KDT (ERP/KDT)

Farmakoterapiya:

• SİUSİ yüksək doza (OKP kimi: fluoksetin 60-80 mq, sertralin 150-200 mq)
• NICE CG31: SİUSİ birinci xətt
• Effekt: 60-70%

Psixoterapiya:

• ERP + koqnitiv komponentlər – güzgüyə baxma, müqayisə kompulsiyalarına ekspozisiya
• Beyin görüntü distorsiyalarına koqnitiv iş

Plastik cərrahiyyədən qaçınma:

• Cərrahiyyə BDP-ni müalicə etmir – yeni qüsur tapılır
• NICE CG31 – plastik cərrahlara psixiatrik qiymətləndirmə referansı tövsiyəsi

Proqnoz

• Xroniki, lakin müalicə ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma
• Suisid riski aktiv monitorinq tələb edir

Mənbələr

1. APA. DSM-5-TR. 2022.
2. WHO. ICD-11 CDDR. 2024.
3. NICE CG31. 2005/2023.
4. Phillips KA. The Broken Mirror: Understanding and Treating Body Dysmorphic Disorder. Oxford UP, 2005.
5. Veale D, et al. Body dysmorphic disorder. BMJ, 2016.

\newpage

6B22 OLFAKTİV REFERANS POZUNTUSU

---

Tərif

Olfaktiv referans pozuntusu – öz bədənindən güclü, xoşagəlməz qoxu yaydığına dair davamlı məşğulluq; başqalarının bu qoxunu hiss etdiyinə inanmaq; bu inanc üzərindən klinik distress və funksional pozulma.

XBT-11 yenilik: XBT-10-da diaqnoz kateqoriyası yox idi. XBT-11 ilk dəfə müstəqil diaqnoz olaraq daxil etdi.

Epidemiologiya

• Nadir, lakin klinik əhəmiyyətli
• Yaponiyada "jikoshu-kyofu" – klassik tanım
• Kişilərdə bir qədər dominant

Klinik mənzərə

• Anus, cinsiyyət, ağız, ter bezlərindən "pis qoxu" inancı
• Kompulsiv davranışlar: çimənmə, parfüm, ağız yaxalanması, diş həkimi
• Sosial qaçınma – "başqaları sezir"
• Maraq yoxlama – başqalarının mimika/davranışını oxumaq
• Insight dəyişkən (zəif insight tipik)

Müalicə

• SİUSİ (OKP kimi) – birinci xətt
• KDT/ERP – sosial ekspozisiya, kompulsiyaların azaldılması
• Zəif insight formalarında atipik antipsixotik augmentasiyası

Mənbələr

1. WHO. ICD-11 CDDR. 2024.
2. Feusner JD, et al. Olfactory reference syndrome. Psychosomatics, 2010.

\newpage

6B23 HİPOXONDRİYA

---

Tərif və nozologiya

Hipoxondriya – ciddi xəstəliyə yoluxduğu haqqında davamlı məşğulluq; tibbi qiymətləndirmə xəstəliyi istisna etdikdə belə inanc davam edir.

XBT-11 qeydi: XBT-11-də hipoxondriya OKP ilə əlaqəli pozuntular qrupundadır (orbitokortikal dövrə ilə əlaqəsi). DSM-5-TR-də isə iki kateqoriyaya bölünmüşdür:

• IAD (Illness Anxiety Disorder) – ciddi simptom yoxdur, ancaq məşğulluq var → DSM-5-TR somatik bölmədə deyil, narahatlıq/istehsal bölməsindədir
• Somatic Symptom Disorder – somatik simptomlar + xəstəlik narahatlığı → DSM-5-TR somatik bölmə

Etiologiya

• OKP ilə ortaq neyrobioloji mexanizmlər
• Uşaqlıqda xəstəlik təcrübəsi
• Ailədə xəstəlik modeli
• "Health anxiety sensitivity"

Epidemiologiya

• Yayılma: 1-5%; ümumi tibb praktikasında 3-8%
• Cins: kişi:qadın 1:1
• Yaş: hər yaşda; gənc yetkinlik tez-tez

Klinik mənzərə

Əsas əlamətlər

• Ciddi xəstəliyin olması qorxusu (xərçəng, ürək, AIDS)
• Normal bədən sensasiyalarını xəstəlik əlaməti kimi şərh etmə
• Kompulsiv tibbi yardım axtarışı: çoxsaylı həkim, testlər, müayinələr
• Reassurance-seeking: "normal olduğunu söylə"
• Tibbi məlumatların axtarışı (internet, tibb kitabları)
• Bədəni yoxlamaq – limf düyünləri, dəri ləkələri

İki klinik forma

Care-seeking tip (tibb axtaran):

• Çoxsaylı tibbi müraciət
• Reassurance axtarışı
• Müvəqqəti rahatlıq → yeni qorxu

Care-avoidant tip (tibb qaçan):

• "Xəstəliyi təsdiqlənər" qorxusundan tibbdən qaçınma
• Riskli, ağır xəstəliklər keçirilir

Diaqnoz

XBT-11 əsas tələblər (6B23):

A. Ciddi xəstəliyə yoluxduğu haqqında davamlı məşğulluq

B. Tibbi qiymətləndirmə xəstəliyi istisna etdikdə məşğulluq davam edir

C. Kompulsiv davranışlar (yoxlama, tibb axtarışı)

D. Bir neçə ay

E. Funksional pozulma

Insight spesifikatoru (OKP kimi)

Differensial diaqnostika

Müalicə

• KDT – birinci xətt (sübutluluq A): ekspozisiya (tibb axtarışından qaçınma), reassurance-seeking azaltma
• SİUSİ – efektivdir
• Əməkdaşlıq tibbi yardımla – ailəyə, həkimlərə psixoeducation

Proqnoz

• Xroniki, dalğavari
• KDT + SİUSİ ilə 60-70% cavab
• Uzunmüddətli müalicə tez-tez tələb olunur

Mənbələr

1. APA. DSM-5-TR. 2022.
2. WHO. ICD-11 CDDR. 2024.
3. Abramowitz JS, Braddock AE. Hypochondriasis: conceptualization, treatment, and relationship to OCD. Psychol Clin North Am, 2008.

\newpage

6B24 YIĞMA POZUNTUSU

---

Tərif və nozologiya

Yığma pozuntusu – dəyərsiz və ya lazımsız hesab edilən əşyaları atmaqda davamlı çətinlik, yaşayış yerinin həddən artıq qarışması nəticəsintdə funksional pozulma.

XBT-11 yenilik: XBT-10-da yığma OKP simptomlarından biri idi. XBT-11 onu müstəqil diaqnoz etdi – ayrı neyrobioloji profil (OKP ilə fərqli), ayrı müalicə taktikası.

Yığmanın xüsusiyyəti:

• Pasiyent əşyalar praktik dəyərindən asılı olmayaraq atmağa müqavimət göstərir
• Güclü emosional bağlılıq əşyalara
• "Gündəmə gələcək, lazım olacaq" düşüncəsi
• Əşyalar evin yaşayış həcmini örtür (döşəmə, stol, çarpayı, mətbəx)

Etiologiya

• OKP ilə müqayisədə fərqli neyrobioloji profil
• Ventromedial prefrontal korteks – qərar qəbulu zəifliyi
• İnsula aktivasiyası (əşya itirəndə)
• Genetik: ailədə yığma
• Travma, itki anamnezi

Epidemiologiya

• Yayılma: 2-6%
• Cins: kişi:qadın 1:1
• Yaş: başlanğıc gənc, lakin diaqnoz adətən 40+ yaşda
• Yaşla şiddətlənir

Klinik mənzərə

Əsas əlamətlər

- Mətbəxdə bişirəm olmaz

- Çarpayıda yatmaq olmaz (əşyalar üstündə)

- Tualet istifadəsiz

- Otaq keçidləri bağlıdır

• Atma çətinliyi – əşya atıldıqda kəskin distress
• Həddən artıq yığma – almaq, toplamaq (pulsuz materiallar, marketdən artıq almaq)
• Yaşayış məkanının işləvsizliyi:
• Sosial qaçınma – "ev belə olduğunu görürlər"
• Gigiyena problemləri – həşərat, heyvan

Xüsusi formalar

"Animal hoarding":

• Ev heyvanlarının həddən artıq yığılması
• Baxım şəraitinin pisliyi
• Tibbi, hüquqi problemlər

"Digital hoarding":

• Fayllar, emaillar, şəkillər
• Silmək bilməmək

Insight problemi

• Yığma pasiyentlərinin insight-ı zəifdir
• "Hər şey yaxşıdır, mən qiymətli şeyləri saxlayıram"
• Bu ERP terapiyasını çətinləşdirir

Diaqnoz

XBT-11 əsas tələblər (6B24):

A. Dəyərindən asılı olmayaraq əşyaları atmaqda çətinlik

B. Yaşayış məkanının həddən artıq qarışması

C. Əhəmiyyətli funksional pozulma (ya evdə, ya sosial, ya peşə)

D. OKP, demensiya, nevroloji pozuntu ilə tam izah olunmur

Differensial diaqnostika

Müalicə

KDT – spesifik yığma protokolu

Standart OKP-ERP-dən fərqlidir:

• Motivasional müsahibə (insight zəif pasiyentlər üçün)
• Atma çətinliyinin koqnitiv iş
• Praktik bacarıq: "əşyaları keçirmək" sürəti
• Ev vizitləri (in-situ müdaxilə)

Format: 26-28 sessiya (standart KDT-dən uzun)

Farmakoterapiya

• SİUSİ – OKP-yə nisbətən daha az effektiv; sübutluluq B
• Paroxetin, venlafaksin – bəzi müsbət tədqiqatlar

Sosial müdaxilə

• Ailə müdaxiləsi
• Sosial hizmetlər (ağır hallarda)
• "Professional organizer" dəstəyi

Proqnoz

• Standart OKP-dən daha az müalicə-effektiv
• Zəif insight → terapiyaya qatılım az
• Xroniki, yaşla şiddətlənir

Mənbələr

1. APA. DSM-5-TR. 2022.
2. WHO. ICD-11 CDDR. 2024.
3. Steketee G, Frost RO. Compulsive Hoarding and Acquiring. Oxford UP, 2007.
4. Pertusa A, et al. Refining the diagnostic boundaries of compulsive hoarding. Clin Psychol Rev, 2010.

\newpage

6B25 BƏDƏNƏ YÖNƏLİK REPETİTİV DAVRANIŞ POZUNTULARI

---

Tərif

Bu kateqoriya iki əsas pozuntu əhatə edir:

Trixotillomaniya (Saç Dartma Pozuntusu)

Davamlı, təkrarlayan saç dartılması nəticəsində saç itkisi; bu davranışı azaltmaq cəhdlərinə baxmayaraq.

Əsas əlamətlər:

• Saç dartılması – baş, qaş, kirpik, qol, qasıq
• Mənfəzlər, kel sahələr nəticəsində
• Dartmadan əvvəl gərginlik artımı
• Dartmadan sonra rahatlama (güclü reinforcement)
• Dartmaya müqavimət cəhdləri – uğursuz
• Xəcalət, gizlilik – düşənlər örtülür, ifadəçilik azalır

Epidemiologiya:

• Yayılma: 1-2%
• Cins: qadın:kişi 10:1 (klinik nümunə)
• Başlanğıc: yeniyetmə (12-13 yaş pik)

Ekskoriasiya (Dəri Şırtlama Pozuntusu)

Davamlı, təkrarlayan dərinin şırtlanması nəticəsində dəri lezyonları; bu davranışı azaltmaq cəhdlərinə baxmayaraq.

Əsas əlamətlər:

• Barmaqlarla, tırnaqla, alətle dərini şırtlamaq, qaşımaq
• Heçdən görünməz qabarcıqlar, qaşınan yerləri şırtlamaq
• Yaralar, ciciklər nəticəsində
• Gizlilik, xəcalət
• Dəri qulluğundan qaçınma (yara görünər)
• Saatlarca mümkündür

Epidemiologiya:

• Yayılma: 1-4%
• Cins: qadın dominant (75%)
• Başlanğıc: geniş yaş diapazonu

Etiologiya

Ortaq mexanizmlər (hər ikisi):

• OKP ilə oxşar dövrə (orbitokortikal-stratum)
• Güclü operant şərtlənmə: dartma/şırtlama → rahatlama → reinforcement
• Stress, emosional disregulyasiya tetikləyir
• "Body-focused" – bədən sensasiyalarına diqqət

Klinik mənzərə

Avtomatik vs Fokuslaşmış tip

Avtomatik tip:

• Pasiyent tez-tez şüursuz olaraq dartır/şırtlayır
• TV izlərkən, kitab oxuyarkən

Fokuslaşmış tip:

• Qəsdli, gərginliyi azaltmaq üçün
• Spesifik ritual, situasiya tetikləyir

Psixoloji mexanizm

• Sensory reward: bəzi pasiyentlər xoş fiziki sensasiya haqqında bildirir
• Emosional relief: dartmadan sonra rahatlama
• "Mükəmməllik" axtarışı: bütün "qüsurların" təmizlənməsi hissi

Tibbi nəticələr

• Trixotillomaniya: dəri zədəsi, folikulit, kel sahələr; bəzən trixobezoar (yenilən saç – mədə/bağırsaqda topaqlaşma – tibbi emergency)
• Ekskoriasiya: infeksiya, ciciklər, disfiguration

Diaqnoz

XBT-11 əsas tələblər (6B25.0 – Trixotillomaniya):

A. Davamlı, təkrarlayan saç dartılması saç itkisinə gətirib çıxarır

B. Dartmağı azaltmaq cəhdləri var, uğursuz

C. Əhəmiyyətli distress və ya funksional pozulma

D. Tibbi vəziyyət, başqa psixi pozuntu ilə tam izah olunmur

XBT-11 əsas tələblər (6B25.1 – Ekskoriasiya):

A. Davamlı dəri şırtlanması dəri lezyonlarına gətirib çıxarır

B. Azaltmaq cəhdləri var

C. Funksional pozulma

Differensial diaqnostika

Müalicə

Birinci xətt: Vərdiş Dəyiştirmə Təlimi (HRT)

HRT – BFRB üçün qızıl standart:

1. Özünü dərk etmə – tetikləyiciləri tanımaq

2. Stimulus nəzarəti – tetikləyicilərə maneçilik

3. Alternativ davranış (competing response) – dartmaq yerinə əl yumşaltmaq, əl tutmaq

4. Sosial dəstək

• Sübutluluq A
• Azevedo protokolu:

Dəstəkləyici:

• ACT (Acceptance and Commitment Therapy) – BFRB üçün effektiv
• Mindfulness əsaslı müdaxilə
• CBIT (Comprehensive Behavioral Intervention for Tics) – komponent kimi

Farmakoterapiya

Trixotillomaniya:

• N-Asetilsistein (NAC) – 600-2400 mq/gün, sübutluluq B; glutamat modulasiyası
• SİUSİ – sübutluluq C (HRT-dən zəif)
• Klomipramin – bəzi sübutluluq
• Olanzapin – sübutluluq B

Ekskoriasiya:

• NAC – həmçinin
• SİUSİ – məhdud sübutluluq
• Akut krizlərdə: benzodiazepin qısamüddətli

Proqnoz

• HRT ilə 60-70% yaxşılaşma
• Farmakoterapiya tək zəif
• Stresslə residiv
• Xroniki gediş tipik

Mənbələr

1. APA. DSM-5-TR. 2022.
2. WHO. ICD-11 CDDR. 2024.
3. Grant JE, Stein DJ, et al. Trichotillomania, Skin Picking, and Other Body-Focused Repetitive Behaviors. APPI, 2012.
4. Woods DW, et al. Habit Reversal Training for Tics. Oxford UP, 2008.
5. Grant JE, et al. N-acetylcysteine, a glutamate modulator, in the treatment of trichotillomania. Arch Gen Psychiatry, 2009.