BÖLMƏ 18

7A00–7B2Z · YUXU-OYAQLIQ POZUNTULARI

---

Bu bölmənin tərkibi

Konseptual yenilik (XBT-11)

XBT-11 yuxu-oyaqlıq pozuntularını müstəqil fəsil kimi ayırdı (Fəsil 7). Bu, müasir somnologiyanın yetkinliyini və yuxu pozuntularının özəl klinik intizam kimi tanınmasını əks etdirir.

Müstəqil fəsil statusu

XBT-10-da yuxu pozuntuları iki müxtəlif yerdə idi:

• F51 (qeyri-üzvi) — psixiatrik bölmədə
• G47 (üzvi) — neyrologik bölmədə

XBT-11 onları vahid fəsildə birləşdirdi və psixiatriya/neyrologiyanın hər ikisi üçün ümumi referans yaratdı.

İnsomniyanın yenidən təsnifi

İnsomniya artıq sadəcə "qeyri-üzvi" və ya "ikincili" deyil:

• Xroniki insomniya pozuntusu (3+ ay) — müstəqil diaqnoz
• Qısa müddətli insomniya pozuntusu (3 aya qədər)
• "Birincili" və "ikincili" insomniya ayırması aradan qaldırıldı — komorbid olduqda hər iki diaqnoz qoyula bilər

Sirkadian pozuntuların genişləndirilməsi

Müasir gec yatma sindromu, növbə işi pozuntusu və qeyri-24-saatlıq ritm pozuntusu kimi sosial-əhəmiyyətli halların təfərrüatlı təsnifi.

DSM-5-TR ilə uyğunlaşma

XBT-11 və DSM-5-TR-də yuxu pozuntularının təsnifi praktiki olaraq paralel — bu, beynəlxalq elmi nəşrlər və klinik təlimatların işlənməsini asanlaşdırır.

---

İNSOMNİYA POZUNTULARI

Tərif (XBT-11: 7A00)

İnsomniya pozuntusu — kifayət qədər yuxu fürsəti olduqda belə yuxuya getmə, yuxuda qalma və ya erkən oyanma çətinliyi ilə xarakterizə olunan vəziyyət. Bu çətinliklər funksional pozulma və ya disstresə səbəb olur.

Növləri:

• 7A00.0 Xroniki insomniya pozuntusu — ən azı 3 ay, həftədə ≥3 dəfə
• 7A00.1 Qısa müddətli insomniya pozuntusu — 3 aya qədər
• 7A0Y Digər müəyyən
• 7A0Z Dəqiqləşdirilməmiş

Etiologiya

İnsomniya multifaktorial pozuntudur. 3-P modeli (Spielman, 1987) ən geniş istifadə olunan etioloji çərçivədir:

• Predisposing (meyillilik) faktorlar: ailə anamnezi, neyrobioloji həssaslıq, yüksək kortizol, hyperarousal trait
• Precipitating (provokasiya) faktorlar: akut stressor, somatik xəstəlik, dərman dəyişikliyi, çevrə dəyişikliyi
• Perpetuating (saxlayan) faktorlar: yatağa erkən girmə, gündüz yatma, kofein, ekran istifadəsi, yatağa qarşı kondisionirlənmiş təşviş, yuxu haqqında disfunksional düşüncələr

Epidemiologiya

• Yayılma: yetkin populyasiyada 30% (insomniya simptomları), 10% (klinik insomniya pozuntusu kriterlərinə cavab verir)
• Cinsi nisbət: Q:K = 1,4:1
• Yaş: yaşla artır (>65 yaşda 50%-ə qədər)
• Komorbidlik: depressiya (40%), təşviş pozuntuları (30%), xroniki ağrı (50%), maddə istifadəsi

Klinik mənzərə

Gecə simptomları:

• Yuxuya getmə latensiyası >30 dəq
• Gecə oyanmaları, yenidən yuxuya getmə çətinliyi
• Erkən oyanma (planlaşdırılan vaxtdan ən azı 30 dəq əvvəl)
• Yuxunun yetersiz hiss edilməsi

Gündüz simptomları:

• Yorğunluq, enerji itkisi
• Konsentrasiya pozulması, yaddaş problemleri
• Əhval-ruhiyyə dəyişiklikləri (irritabillik, depressivlik)
• Motivasiya itkisi
• Sosial və peşə fəaliyyətinin pozulması
• "Yuxu üçün qorxu" — yatağa girmə təşvişi

Diaqnoz

XBT-11 meyarları (7A00):

• Yuxuya getmə, yuxuda qalma və ya erkən oyanma çətinliyi
• Kifayət qədər yuxu fürsəti və münasib şərait olmasına baxmayaraq
• Yuxu pozuntusu nəticəsində gündüz simptomları
• Müddət: xroniki ≥3 ay, həftədə ≥3 gecə

Diaqnostik alətlər:

• PSQI (Pittsburgh Sleep Quality Index) — yuxu keyfiyyəti, ümumi göstərici
• ISI (Insomnia Severity Index) — insomniyanın şiddət ölçüsü, 0–28 bal
• Yuxu gündəliyi (sleep diary) — 2 həftə minimum
• Aktiqrafiya — qol-saatlıq cihaz, obyektiv yuxu-oyaqlıq monitorinqi
• Polisomnoqrafiya (PSG) — rutinə aid deyil; yalnız yuxu apnoesi, narkolepsiya, REM davranış pozuntusu şübhəsində

Differensial diaqnoz

Müayinə üsulları

Mütləq:

• Klinik müsahibə + yuxu gündəliyi (2 həftə)
• ISI və ya PSQI
• Tibbi anamnez (somatik xəstəliklər, dərmanlar, maddə istifadəsi)
• Mental status qiymətləndirməsi (depressiya, təşviş skrininqi)

Tələbə görə:

• Polisomnoqrafiya — apnoe, narkolepsiya, REM davranış şübhəsi
• Aktiqrafiya — sirkadian pozuntu şübhəsi
• Tibbi laboratoriya — qalxanvari, dəmir (RLS), kortizol səviyyəsi

Müalicə

Birinci xətt: KDT-İ (insomniya üçün kognitiv-davranış terapiyası)

KDT-İ — bütün beynəlxalq təlimatlarda (NICE, ESRS, AASM) birinci xətt müalicə kimi tövsiyə olunur. Sübutluluq səviyyəsi: A.

Komponentləri:

• Stimul nəzarəti — yataq yalnız yuxu və cinsi həyat üçün; oyaq olarsa yataqdan çıxmaq
• Yuxu məhdudlaşdırması — yataqda keçirilən vaxtın azaldılması (məs. 6 saata) yuxu effektivliyini artırmaq üçün
• Yuxu gigiyenası — kofein, alkohol, ekran, otaq mühiti
• Relaxasiya texnikaları — progressiv əzələ relaksasiyası, mindfulness
• Kognitiv yenidən-yazma — yuxu haqqında disfunksional düşüncələrin işlənməsi
• Paradoksal niyyət — "yatmamağa çalışmaq" texnikası

Effektivlik: 70–80% remissiya, effekt uzunmüddətlidir (fərqli olaraq farmakoterapiyadan).

Format: 6–8 seans, fərdi və ya qrup şəklində; rəqəmsal KDT-İ (digital CBT-I) də effektiv (Espie et al., 2019).

Farmakoterapiya — yardımçı və qısamüddətli

Farmakoterapiya birinci xətt deyil — yalnız KDT-İ effektsiz olduqda və ya əlçatmaz olduqda, və ya akut situasiyalarda.

Birinci sıra:

• Z-dərmanları (zolpidem, zopiklon, zaleplon) — qısamüddətli istifadə (≤4 həftə); asılılıq və tolerantlıq riski
• Düşük dozada doksepin (3–6 mq) — H1 antaqonist, asılılıq yox
• Melatonin (2 mq) — ≥55 yaş və ya pediatrik populyasiyada; sirkadian dəstək

İkinci sıra:

• Trazodon (25–100 mq) — antidepressant, lakin off-label insomniya üçün
• Mirtazapin (7,5–15 mq) — komorbid depressiya varsa
• Suvoreksant, lemboreksant — yeni nəsil oreksin antaqonistləri (Avropada və ABŞ-da əlçatandır)

Qaçınılmalı:

• Benzodiazepinlər uzunmüddətli istifadə — asılılıq, koqnitiv pozulma, yıxılma riski (yaşlılarda)
• Antihistaminlər (difenhidramin) — koqnitiv yan təsirlər
• Antipsixotiklər (kvetiapin off-label) — metabolik yan təsirlər; yalnız xüsusi göstərişdə

Yuxu gigiyenası — bütün pasiyentlər üçün

• Eyni yatma və oyanma vaxtı (həftəsonu da)
• Yataq otağı: sərin, qaranlıq, sakit
• Ekran istifadəsi yatmazdan 1 saat əvvəl dayandırılır
• Kofein günün 2-ci yarısında qadağan
• Alkohol — qısamüddətli sedativ effekt, lakin yuxu strukturu pozur
• Yataq yalnız yuxu və cinsi həyat üçün
• Gündüz yatma (>30 dəq) qadağan
• Daimi fiziki aktivlik (yatmazdan 3 saat əvvəl deyil)

Proqnoz

• KDT-İ ilə 70–80% stabil remissiya
• Yalnız farmakoterapiya — qısamüddətli effekt, dayandırıldıqda residiv
• Müalicə olunmayan xroniki insomniya — depressiya, təşviş, ürək-damar xəstəlikləri, koqnitiv enmə, qəza riski

---

HİPERSOMNİYA POZUNTULARI

Tərif (XBT-11: 7A20)

Hipersomniya — kifayət qədər və ya artıq yuxu olmasına baxmayaraq, gündüz həddindən artıq yuxululuq və ya gündüz yuxulu epizodlar. Funksional pozulma vacibdir.

Növləri:

• 7A20 Narkolepsiya
• 7A21 İdiopatik hipersomnia
• 7A22 Kleine-Levin sindromu (epizodik hipersomnia)
• 7A23 Tibbi vəziyyətə bağlı hipersomnia
• 7A24 Maddə-induksiya olunmuş hipersomnia
• 7A25 Yetersiz yuxu sindromu (davranışa bağlı)

Narkolepsiya — əsas klinik vahid

Etiologiya: Tip 1 narkolepsiya — hipotalamusda oreksin (hipokretin) istehsal edən neyronların itkisi (autoimmun mexanizm); HLA-DQB1*06:02 əlaqəsi.

Klinik mənzərə (Tip 1):

• Gündüz həddindən artıq yuxululuq — qarşısıalınmaz yuxu epizodları
• Katapleksiya — emosional triggerdə (gülüş, sürpriz) qəfil əzələ tonusunun itkisi (qismən və ya tam)
• Hipnaqoqik/hipnopompik halusinasiyalar — yuxuya gedərkən və ya oyanarkən
• Yuxu paralizi — oyanış zamanı 1-2 dəq hərəkət edə bilməmək
• Yuxunun parçalanması — gecə tez-tez oyanma

Tip 2 narkolepsiya — katapleksiya yox, oreksin səviyyəsi normaldır.

Diaqnoz:

• Polisomnoqrafiya + MSLT (Multiple Sleep Latency Test) — qısa yuxu latensiyası, ≥2 SOREMP
• Likvor oreksin səviyyəsi — Tip 1-də <110 pq/ml

Müalicə:

• Modafinil/armodafinil — birinci xətt, yuxululuq üçün
• Solriamfetol, pitolisant — yeni dərmanlar
• Natriy oksibat — gecə katapleksiya və yuxu konsolidasiyası üçün
• Antidepressantlar (venlafaksin, klomipramin) — katapleksiya üçün
• Yatış rejimi: planlı qısa yuxu epizodları (15–20 dəq, gündə 2–3 dəfə)

İdiopatik hipersomnia

• Davam edən gündüz yuxululuq + uzun yuxu (>11 saat)
• Sübh oyanışı çox çətindir ("sleep drunkenness")
• Polisomnoqrafiyada katapleksiya, SOREMP yox
• Müalicə: modafinil, klarithromisin, pitolisant

Klein-Levin sindromu

Çox nadir; epizodik (hər epizod 2–10 gün); yuxululuq + hiperfagia + kognitiv-davranış pozuntu. Yeniyetmə oğlanlarda. Müalicə: litium profilaktika.

---

SİRKADİAN-YUXU-OYAQLIQ RİTM POZUNTULARI

Tərif (XBT-11: 7A40)

Pasientin daxili bioloji saatı ilə xarici (sosial, peşə, ailə) tələblər arasındakı uyğunsuzluq. Yuxunun özü normal struktura malikdir, lakin "yanlış" vaxtda baş verir.

Növləri:

Müalicə

• Aydın işıq terapiyası — səhər (gec faza) və ya axşam (erkən faza)
• Melatonin — düzgün vaxtda (faza qabağı sürüşmə üçün axşam, fazadan sonra səhər)
• Sirkadian gigiyena — fiksə yatma vaxtı, ekran qaranlığı, fiziki aktivlik
• Xronoterapiya — yatma vaxtının tədricən dəyişdirilməsi

---

YUXU-BAĞLI TƏNƏFFÜS POZUNTULARI

Obstruktiv yuxu apnoesi (OSA) — əsas klinik vahid

Tərif: Yuxu zamanı yuxarı havayollarının təkrarlanan obstruksiyası nəticəsində apnoe (≥10 san) və hipopnoe epizodları.

Klinik mənzərə:

• Xorultu (pasient özü tez-tez bilmir; partnyor müşahidə edir)
• Müşahidə edilən apnoe epizodları
• Boğulma ilə oyanma
• Gündüz həddindən artıq yuxululuq
• Səhər başağrı
• Kognitiv pozulma, depressiya
• Qan təzyiqi yüksəlməsi, atriyal fibrilasiya

Risk faktorları: kişi cinsi, yaş 40+, BMI yüksək, boğaz strukturları (geniş boyun), ailə anamnezi, alkohol, sedatik dərmanlar.

Uşaqlarda OSA:

• Adenoid və ya tonsillar hipertrofiya — ən geniş səbəb
• Gecə enurezi ilə əlaqə — uşaq OSA-sının ən vacib psixiatrik praktiki məsələsidir
• Gündüz hiperaktivlik (DDHP ilə qarışdırıla bilər)
• Səhər iştahsızlıq, baş ağrı

Diaqnoz:

• Polisomnoqrafiya (PSG) — qızıl standart; AHI (apnoe-hipopnoe indeksi) hesablanır
• AHI ≥5/saat + simptomlar — yüngül OSA
• AHI 15–30 — orta
• AHI ≥30 — ağır
• Ev poliqrafiyası — komplikasiyasız hallarda

Müalicə:

• CPAP (Continuous Positive Airway Pressure) — birinci xətt; orta və ağır OSA-da məcburi
• BiPAP — CPAP toleransı zəif olduqda
• Çəki itkisi (10% azalma → 26% AHI azalma)
• Pozisional terapiya — yan qaytan yatma
• Oral cihaz — yüngül OSA-da
• Cərrahi — tonsillektomiya/adenoidektomiya (uşaqlarda); yetkinlərdə UPPP (uvulopalatofaringoplastika), maxillomandibular irəliləyiş

Psixiatrik komorbidlik: OSA depressiya, koqnitiv pozulmalar və "müalicəyə müqavimət göstərən depressiya" ilə əlaqəlidir. Müalicəyə cavab verməyən depressiyada OSA skrininqi (STOP-BANG anketi) tövsiyə olunur.

Mərkəzi yuxu apnoesi

XBT-11: 7A61. Nəfəs alma cəhdləri yox; mərkəzi tənəffüs idarəetməsinin pozulması. Səbəblər: ürək çatışmazlığı, opioidlər, beyin sapı zədələnmələri.

---

HƏRƏKƏT-BAĞLI YUXU POZUNTULARI

Bacaqsız ayaq sindromu (RLS)

Klinik mənzərə: ayaqlarda narahat hisslər (yandırıcı, qaşınma, "qarınca getmə"), istəyilməz hərəkət ehtiyacı; istirahət zamanı və axşam pisləşir, hərəkətlə yüngülləşir.

Etiologiya: dəmir defisiti (ferritin <50 ng/ml), dopamin disregulyasiyası, ailə anamnezi, hamiləlik, böyrək xəstəliyi.

Müalicə:

• Dəmir əlavəsi ferritin <50 olduqda
• Dopamin agonistləri (pramipeksol, ropinirol) — birinci xətt
• Alfa-2-delta liqandlar (qabapentin, prequbalin) — alternativ
• Triggerlərdən qaçınma — kofein, alkohol, sedatik antidepressantlar

Periodik əndamlı hərəkət pozuntusu (PLMD)

Yuxu zamanı təkrarlanan ayaq hərəkətləri (PSG-də müşahidə olunur). RLS ilə tez-tez komorbiddir.

---

PARASOMNİK POZUNTULAR

Tərif

Parasomniyalar — yuxu zamanı anormal davranışlar, hisslər və ya hərəkətlər. NREM və REM parasomniyalarına bölünür.

NREM parasomniyalar (XBT-11: 7B00–7B03)

Yuxunun ilk üçdə birində (dərin NREM) baş verir. Pasient natamam oyanmış vəziyyətdədir, hadisəni xatırlamır.

Növləri:

• 7B00 Sərxoş oyanma (confusional arousal) — qarışıq oyanış, xatırlamır
• 7B01 Yuxulu yerimə (somnambulism) — yatağı tərk etmə, ev içində gəzmə
• 7B02 Yuxu dəhşətləri (sleep terror) — yüksək səslə qışqırma, intens emosional reaksiya
• 7B03 Yuxu-bağlı qida pozuntusu — yuxu zamanı qida qəbulu

Uşaqlarda yayılmıdır (3–8 yaş), adətən özü-özünə həll olur.

Müalicə: stress, yetersiz yuxu, qızdırma triggerlərini həll etmək; təhlükəsizlik tədbirləri (qapı kilidləri, pencerlər); ağır hallarda qısamüddətli klonazepam.

REM parasomniyalar (XBT-11: 7B20–7B22)

REM yuxusunun pozulması ilə əlaqəli (gecənin ikinci yarısı).

Növləri:

7B20 REM yuxu davranış pozuntusu (RBD)

• REM-də normal əzələ tonsuzluğu (atoniya) yoxdur
• Yuxudakı sahnələri "yaşamaq" — hərəkət, danışıq, döyüş
• PRODROMAL əlamət — α-sinukleinopatiyalar (Parkinson xəstəliyi, Lewy cisimcikli demensiya, çox sistemli atrofiya); 50–80% pasiyent 10–15 il ərzində bu xəstəliklərdən birini inkişaf etdirir
• Yaşlılarda; kişilərdə dominant
• Müalicə: klonazepam (0,5–2 mq) və ya melatonin (3–12 mq) — birinci xətt

7B21 Təkrarlanan izolə yuxu paralizi — oyanış zamanı 1-2 dəq hərəkət edə bilməmək, qorxulu halusinasiyalarla

7B22 Qabusnamə pozuntusu — təkrarlanan, yadda qalan qabuslar; PTSP, depressiya ilə əlaqəlidir

---

Yuxu pozuntuları və psixiatrik pozuntular: ikitərəfli əlaqə

Yuxu pozuntuları və psixi pozuntular arasında mübadilə əlaqəsi vardır:

Praktik tövsiyələr:

1. Hər yeni psixiatrik diaqnozda yuxu skrininqi (ISI, PSQI)
2. Müalicəyə müqavimət göstərən depressiyada — OSA skrininqi (STOP-BANG)
3. RBD diaqnozu qoyulduqda — neyroloq müşahidəsi (parkinsonizm proqnozu)
4. DDHP şübhəsində — yuxu pozuntusunu istisna etmək

---

Müalicə təlimatlarının xülasəsi

---

Bölmə 18 üçün mənbələr

1. WHO. ICD-11 Clinical Descriptions and Diagnostic Guidelines for Mental, Behavioural and Neurodevelopmental Disorders. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. American Academy of Sleep Medicine (AASM). International Classification of Sleep Disorders, 3rd ed (ICSD-3). 2014; ICSD-3-TR. 2023.
4. Riemann D, et al. European guideline for the diagnosis and treatment of insomnia. J Sleep Res. 2017;26(6):675-700.
5. Qaseem A, et al. Management of Chronic Insomnia Disorder in Adults: A Clinical Practice Guideline From the American College of Physicians. Ann Intern Med. 2016;165(2):125-133.
6. Espie CA, et al. Effect of digital cognitive behavioral therapy for insomnia on health, psychological well-being, and sleep-related quality of life. JAMA Psychiatry. 2019;76(1):21-30.
7. Scammell TE. Narcolepsy. N Engl J Med. 2015;373(27):2654-2662.
8. Sateia MJ, et al. Clinical Practice Guideline for the Pharmacologic Treatment of Chronic Insomnia in Adults: An American Academy of Sleep Medicine Clinical Practice Guideline. J Clin Sleep Med. 2017;13(2):307-349.
9. Kapur VK, et al. Clinical practice guideline for diagnostic testing for adult obstructive sleep apnea: AASM clinical practice guideline. J Clin Sleep Med. 2017;13(3):479-504.
10. Schenck CH, Mahowald MW. REM sleep behavior disorder: clinical, developmental, and neuroscience perspectives 16 years after its formal identification in SLEEP. Sleep. 2002;25(2):120-138.
11. Postuma RB, et al. Risk and predictors of dementia and parkinsonism in idiopathic REM sleep behavior disorder: a multicentre study. Brain. 2019;142(3):744-759.
12. Trotti LM. Idiopathic Hypersomnia. Sleep Med Clin. 2017;12(3):331-344.
13. Aurora RN, et al. The treatment of restless legs syndrome and periodic limb movement disorder in adults. Sleep. 2012;35(8):1039-1062.