BÖLMƏ 22

6E60–6E6Z · İKİNCİLİ PSİXİ VƏ DAVRANIŞ SİNDROMLARI

Tərif və paradiqma dəyişikliyi

İkincili psixi sindromlar – birbaşa tibbi/neyroloji xəstəliyin (struktur, funksional, biokimyəvi) beyin funksiyasına təsiri nəticəsində yaranan psixi simptomlar; birincili psixi pozuntunun özündən deyil.

Fərqləndirici prinsip:

• Birincili psixoz (şizofreniya): spesifik üzvi etioloji tapıntı yox
• İkincili psixoz (6E6Y): tibbi tapıntı (şiş, epilepsiya, autoimmun, tiroid) psixotik simptomlara birbaşa etioloji kimi göstərilə bilir

XBT-11 paradiqma dəyişikliyi:

• XBT-10: "Üzvi" vs "funksional" ayrımı
• XBT-11: Bu ayrım ləğv edildi – bütün psixi pozuntuların biyoloji əsası var; "üzvi" kateqoriyası kliniki yox, etioloji əhəmiyyət daşıyır

Klinik formalar

İkincili Psixoz (6E61)

Tez-tez etioloji xəstəliklər:

• Temporal lob epilepsiyası (TLE) – ən geniş yayılmış
• Beyin şişləri (frontal, temporal)
• Sistematik lupus eritematozus (SLE)
• Antifosfolipid sindromu
• Herpes ensefalliti
• Anti-NMDA reseptor ensefalliti
• Huntington xəstəliyi
• HIV ensefalopatiyası

Klinik ipucları → birincili psixozdan fərqli:

• Kəskin başlanğıc (gün-həftələr; şizofreniya aylar-illər)
• Yaş: <12 ya >45 ilk psixoz
• Neyroloji simptomlar birlikdə (başağrısı, tutmalar, ataksiya)
• Şüur bulanıqlığı mövcuddur
• Tibbi testlər: vizual halusinasiyalar (şizofreniyadakından fərqli – vizual dominant)
• Ailə şizofreniya tarixi yox

İkincili Depressiya (6E62)

Etioloji xəstəliklər:

• Hipotiroidizm – ən geniş yayılmış; TSH baxa
• Parkinson xəstəliyi (dopamin azlığı → depressiya)
• Cushing sindromu (kortizol artımı)
• Adrenal çatışmazlıq
• MS (multiple skleroz)
• Stroke (insult)
• Vitamin B12/D çatışmazlığı

İkincili Manik/Hipomanik Sindrom (6E63)

Etioloji:

• Steroid müalicəsi (iatrogen mania)
• Hipotiroidizm (bəzən)
• Narkotik maddələr (kokain, amfetamin)
• Beyin şişi (orbitofrontal, sağ hemisfer)
• Epilepsiya (postictal mania)

İkincili Anksiyete Sindromu (6E64)

Etioloji:

• Hipotiroidizm/Hipertiroidizm – anksiyete bənzər simptomlar
• Feoxromositoma – katekolamin artımı, panik bənzər epizodlar
• Hipoglisemiya – diabet pasiyentlərda panik atak bənzər
• Paratirioid xəstəlikləri (kalsium)
• KOAH, ürək çatışmazlığı – nəfəs darlığı + anksiyete

İkincili Şəxsiyyət Dəyişikliyi (6E65)

Etioloji:

• Frontotemporal demensiya (davranış dəyişikliyi)
• Beyin şişi (frontal)
• Baş beyin travması (TBI)
• Epilepsiya (temporal lob)

Epidemiologiya

Dəqiq məlumat yoxdur – tez-tez birincili psixi pozuntu kimi yanlış diaqnoz alır. Psixiatrik klinikalarda ikincili psixi sindromlar 5-15% olduğu hesab edilir.

Diaqnostik yanaşma

"Üzvi beyin sindromu" üçün skrining ipucları

Həmişə üzvi etiolojiyi düşündürən əlamətlər:

• İlk epizod yaşı atipik (<12 ya >45 yaş)
• Kəskin başlanğıc (saatlar-günlər)
• Şüur dəyişikliyi birlikdə
• Vizual halusinasiyalar dominant
• Neyroloji simptomlar: başağrısı, tutmalar, ataksiya, qiymətləndirmə pozuntusu
• Ateş, infeksiyon simptomlar
• Tibb anamnezindəki yeni dərman (iatrogen)
• Ailə psixiatrik tarixi yox

Müayinə protokolu

Mütləq (hər atipik psixiatrik pasiyentdə):

• Tam qan analizi
• Elektrolitlər, qlükoza
• Qaraciyər, böyrək funksiyaları
• TSH (tiroid)
• B12, folat
• Skrining: HIV, sifilis (VDRL)
• İdrar analizi + kultura

Neyroloji əlamətlər varsa:

• EEQ (epilepsiya, ensefalopatiya)
• MRT beyin (şiş, insult, atrofiya, ağ maddə dəyişikliyi)
• Likvortəhlili (meningit, ensefalliti, autoimmun)

Xüsusi hallarda:

• Anti-NMDAR antikorları (gənc qadın + psixoz + neyroloji)
• ANA, anti-dsDNA (SLE şübhəsi)
• Kortizol, ACTH (Cushing)
• Kalsium, PTH (hiperkalsiemi)
• Feoxromositoma marker (metanefrin)

Anti-NMDA Reseptor Ensefalliti – Xüsusi Diqqət

Aktual problem: Tez-tez ilk psixiatrik simptomlarla başlayır → şizofreniya diaqnozu alır.

Klinik profil:

• Gənc qadın (15-35 yaş)
• Psixiatrik simptomlar (psixoz, əhval, davranış) → neyroloji (tutmalar, avtonomik)
• Yumurtalıq teratomu əlaqəli (50%)
• Anti-NMDAR antikorları CSF/qanda müsbət

Müalicə: immunoterapi (steroid, IVIG, plazmaferez), şiş reseksiyası – psixiatrik dərman deyil birinci xətt.

Müalicə prinsipləri

Əsas prinsip: Etiolojiyi müalicə et

İkincili psixiatrik simptomlar üzvi etiolojiyi həll edildikcə yaxşılaşır.

Nümunələr:

• Hipotiroidizm → levotiroksin → depressiya azalır
• Feoxromositoma → cərrahi → panik ataklar keçir
• Anti-NMDAR ensefalliti → immunoterapi → psixoz düzəlir
• Epilepsiya müalicəsi → psixotik simptomlar azalır

Simptomatik psixiatrik müalicə

Etiologiya müalicəsi gözlənərkən və ya natamamdırsa:

• Psixoz: aşağı doz antipsixotik
• Depressiya: SİUSİ (etioloji xəstəliklə interaksiyaya diqqət)
• Aqitasiya/agitasiya: ketiapin, haloperidol (düşük doza)

Xüsusi diqqətlər:

• Lewy cisimciyi + antipsixotik → ƏLEYH (ölümcül həssaslıq)
• Epilepsiya + bupropion → ƏLEYH (tutma eşiğini azaldır)
• Qaraciyər çatışmazlığı → metabolizm pozulur; doz azaltma

Differensial diaqnostika – ümumi cədvəl

Proqnoz

• Etiologiyanı aşkarlayan hallarda: yaxşı proqnoz
• Etiologiya aradan qaldırıla bilənsə: psixiatrik simptomlar tam keçir
• Xroniki neyroloji xəstəlik (Parkinson, MS): uzunmüddətli psixiatrik dəstək

Mənbələr

1. APA. DSM-5-TR. 2022.
2. WHO. ICD-11 CDDR. 2024.
3. Dalmau J, et al. Anti-NMDA-receptor encephalitis: case series and analysis of the effects of antibodies. Lancet Neurol, 2008.
4. Sachdev PS. Secondary psychiatric syndromes. In: Bhugra D (ed). Textbook of Cultural Psychiatry. Cambridge UP, 2007.
5. Tiqanov A.S. (red.). Psixiatriya üzrə rəhbərlik. (Руководство по психиатрии) Moskva: Tibb, 1999.
6. Popov Yu.V., Vid V.D. Müasir klinik psixiatriya. (Современная клиническая психиатрия) – Sankt-Peterburq: Reç, 2006. 2-ci nəşr.