BÖLMƏ 11

6C20–6C2Z · BƏDƏNSƏL DISSTRES VƏ ƏLAQƏLİ POZUNTULAR

---

Konseptual yenilik (XBT-11)

Köhnə "somatoform pozuntular" (F45) XBT-11-də kökündən yenidən quruldu:

1. "Bədənsəl disstres pozuntusu" (6C20) – yeni vahid. XBT-11 köhnə somatizasiya, differensiallaşmamış somatoform, somatoform ağrı, nevrasteni kateqoriyalarını bir çatır altında birləşdirdi.

2. Hipoxondriya → OKP bölməsinə keçdi (6B23, Bölmə 6-ya bax).

3. Konversiya → Dissosiativ bölməyə keçdi – Dissosiativ Neyroloji Simptom Pozuntusu (6B60, Bölmə 8-ə bax).

4. Diaqnoz prinsipi dəyişdi: "Tibbi olaraq izah olunmayan" simptomlar tələbi yox. Diaqnoz simptomu yaradan patofizioloji mexanizmə görə deyil, pasiyentin simptoma REAKSIYASINA görə qoyulur.

\newpage

6C20 BƏDƏNSƏL DISSTRES POZUNTUSU

---

Tərif

Bədənsəl disstres pozuntusu – davamlı somatik simptomlar (ağrı, yorğunluq, kardiovaskulyar, tənəffüs, mədə-bağırsaq, nevroloji, genital) + bu simptomlarla bağlı həddən artıq düşüncə, narahatlıq, davranış dəyişikliyi; əhəmiyyətli distress və funksional pozulma.

Əsas fərq köhnə yanaşmadan: "tibbi olaraq izah olunmayan" simptomlar tələbi yox. Diaqnoz pasiyentin simptoma reaksiyasına görə qoyulur.

Etiologiya

Neyrobioloji

• Artırılmış interoceptive həssaslıq – beyin somatik siqnalları "gücləndirmiş" kimi emal edir
• HPA oxu disregulyasiyası – travma kontekstli
• Serotonin, noradrenalin: ağrı "qapısının" modulasiyası

Psixoloji

• Travma anamnezi (xüsusilə uşaqlıqda)
• Aleksitimiya – emosiyaları sözlə ifadə etmə çətinliyi
• "Somatik dil" – emosional distressin bədən üzərindən ifadəsi
• Uşaqlıqda xəstəlik rolu modeli (valideynin xəstəliyi)

Sosial-mədəni

• Somatizasiya mədəni olaraq daha qəbul edilə bilər (Qafqaz, Orta Asiya, Yaxın Şərqdə)
• Tibbi sistem üzərindən psixi distres idarəsi
• "Nevroz" anlayışı – post-sovet mədəniyyətdə geniş istifadə
• Azərbaycanda: stigma səbəbindən psixoloji distres tez-tez somatik şəkildə ifadə edilir; ailə həkiminə "ürək ağrısı", "baş ağrısı", "nevroz" kimi müraciət

Epidemiologiya

• Birincil tibb praktikasında 10-15%
• Qadın:kişi 2:1
• Azərbaycanda: ailə həkimi kontekstdə məhşur; real yayılma psixiatrik qeydiyyatdakından çox yüksəkdir
• Komorbidlik: MDD 50-60%, GAD 40-50%, şəxsiyyət pozuntuları 30%

Klinik mənzərə

Simptom domenləri

Ən geniş yayılmış:

• Xronik ağrı (baş, bel, qarın, əzələ)
• Həddən artıq yorğunluq
• Mədə-bağırsaq simptomları (irritabl bağırsaq kimi)
• Kardiovaskulyar: ürək döyüntüsü, sinə ağrısı
• Tənəffüs: nəfəs darlığı, hiperventilasiya
• Nevroloji: baş gicəllənmə, əl-ayaq uyuşması

Şiddət dərəcəsi (XBT-11)

• Yüngül (6C20.0): 1 simptom domenindən
• Orta (6C20.1): 2 domenindən
• Ağır (6C20.2): 3+ domenindən

Koqnitiv-davranış xüsusiyyətləri

• Tibbi məzmun axtarışı (reassurance-seeking)
• Həkim dəyişimi – çoxsaylı müayinə
• Katastrofizasiya – "ağır xəstəliyim var"
• Fəaliyyətsizlik – simptom qorxusundan aktivlik azalması

Diaqnoz

XBT-11 əsas tələblər (6C20):

A. Ən azı bir somatik simptom – narahatlıq verən

B. Simptomla bağlı həddən artıq düşüncə, narahatlıq, davranış (ən azı biri):

• Simptomun ciddi, narahat etməsinə dair disproporsiyanal düşüncə
• Sağlamlıq/simptom haqqında davamlı, yüksək narahatlıq
• Bu simptomlar/sağlamlıq narahatlığına həddən artıq vaxt/enerji

C. Davamlı (>6 ay tipik)

D. Əhəmiyyətli distress/funksional pozulma

Differensial diaqnostika

Müayinə üsulları

• PHQ-15 (Patient Health Questionnaire Somatic) – skrining
• SSS-8 (Somatic Symptom Scale-8)
• Tibbi skrininq – aktiv xəstəliyi istisna etmək üçün (klinik şübhəyə uyğun)

Müalicə

Əsas tövsiyə bələdçiləri

• S3 Guideline Functional Somatic Symptoms (Alman Psixosomatika, 2018)
• NICE CG53: Chronic fatigue syndrome/ME
• APA Practice Guidelines

Birinci xətt: KDT

KDT – bədənsəl disstres pozuntusu üçün sübutluluq A:

• Katastrofizasiya, qorxu-qaçınma siklini qırmaq
• Aktivlik artırma (pilləli aktivlik artımı)
• Bədən sensasiyalarına həssaslığı azaltmaq
• 12-20 sessiya

Farmakoterapiya

Antidepressantlar – effektiv:

• Duloksetin – ağrı + depressiya + yorğunluq kombinasiyasında üstün
• Amitriptilin – xronik ağrı; aşağı doz (10-25 mq gecə)
• Mirtazapin – yuxu + iştah + ağrı
• SİUSİ – komorbid depressiya/GAD

Pregabalin/Qabapentin – xronik neyropatik ağrıda

Əməkdaşlıq modeli

Ən effektiv yanaşma:

• Ailə həkimi + psixiatr + psixoloq birgə
• "Simptom idarəsi" fokusunda müalicə planı
• Çoxsaylı həkim/müayinə dövrünü qırmaq

AR kontekstinin qeydi

• "Nevroz" diaqnozu – ailə həkimləri tərəfindən geniş istifadə; həmin pasiyentlərin bir hissəsi bədənsəl disstres pozuntusu meyarlarını qarşılayır
• Psikoeducation mühüm: "psixi problem deyil" – "bədən-ağıl əlaqəsi"
• Adekvat ilkin müalicə çoxsaylı tibbi müayinə dövrünü önləyir

Proqnoz

• KDT ilə 40-60% yaxşılaşma uzunmüddətdə
• Farmakoterapiya + KDT kombinasiyası = daha sürətli
• Xroniki gediş tez-tez; erkən diaqnoz yaxşı proqnoz

Mənbələr

1. APA. DSM-5-TR. 2022.
2. WHO. ICD-11 CDDR. 2024.
3. Henningsen P, et al. Somatic symptom disorder. Lancet, 2018.
4. van Dessel N, et al. Non-pharmacological interventions for somatoform disorders. Cochrane Database, 2014.
5. Fink P, Schröder A. One single diagnosis, bodily distress syndrome, succeeded to capture 10 diagnostic categories. J Psychosom Res, 2010.

\newpage

6C21 BƏDƏN BÜTÖVLÜYÜ DİSFORİYASI

---

Tərif

Bədən bütövlüyü disforiyası – sağlam əzanın amputasiyasına və ya əlilləşdirilməsinə güclü arzu; bu arzu olmadan bədənin "tam" hiss edilməməsi; özünü əlil kimliyi ilə identifikasiya.

XBT-11 yenilik: İlk dəfə müstəqil kateqoriya kimi kodlanıb (6C21).

Klinik mənzərə

• Əzanın olmaması arzusu – cinsiyyət disforiyasına bənzər, lakin bədən bütövlüyünə aid
• Özünü "əlil" hesab edir; "tam" olmaq üçün əza olmamalıdır inancı
• Bəzən özünü zədələmə girişimi
• Sosial funksionallıq ağır şəkildə pozulur

Müalicə

• Psixoterapiya – identiklik inteqrasiyası
• SİUSİ – OKP-yə bənzər mexanizm düşünülür
• Cərrahiyyə: etik baxımdan çox mübahisəli; konsensus yox

Mənbələr

1. WHO. ICD-11 CDDR. 2024.
2. First MB. Desire for amputation of a limb: paraphilia, psychosis, or a new type of identity disorder. Psychol Med, 2005.