BÖLMƏ 9

6B80–6B8Z · YEMƏ VƏ YEMƏKƏBENZƏRİ DAVRANIŞ POZUNTULARI

---

Bu bölmənin tərkibi

Konseptual yenilik (XBT-11)

ARFID – yeni müstəqil diaqnoz

XBT-10-da Qaçınma/Məhdudlaşdırma Qida Qəbulu Pozuntusu (ARFID) müstəqil diaqnoz deyildi. XBT-11 onu 6B83 kimi ayrıca kateqoriya etdi (DSM-5 ilə uyğunlaşma). Bu uşaq, yeniyetmə və yetkinlərdə qida məhdudluğunun yeni spektrini əhatə edir.

Dövrü Yeməklə Yeyinmə Pozuntusu (BED) – müstəqil kateqoriya

XBT-10-da BED "Atipik bulimiya" kimi qeyd olunurdu. XBT-11 onu 6B82 kimi müstəqil kateqoriya etdi.

Anoreksiya – çəki spesifikatoru məcburi deyil

XBT-11 anoreksiyada aşağı çəki klinik əlaməti deyil, diaqnostik şərt kimi saxlayır, lakin spesifik BMI həddi tələb olunmur (DSM-5-TR-də də BMI tələbi ləğv edildi). Klinik qiymətləndirmə əsasdır.

Pika – yetkinlərə də şamil edilir

XBT-10-da pika əsasən uşaq pozuntusu idi. XBT-11 lifespan perspektivi ilə bütün yaşlarda diaqnoz qoyula bilər.

\newpage

6B80 NEVROTİK ANOREKSİYA

---

Tərif və nozologiya

Nevrotik anoreksiya – ciddi çəki itkisi (yaş, cins, inkişaf və cismani sağlamlıq nəzərə alınmaqla), intensiv çəki artımı qorxusu və bədən obrazı pozuntusu ilə xarakterizə olunan ağır yemə pozuntusudur.

Ölüm riskinin ən yüksək olduğu psixiatrik pozuntu – bütün psixiatrik pozuntular arasında ən yüksək mortalite (standardized mortality ratio ~5-10x).

İki alt-tip:

• 6B80.0 Məhdudlaşdıran tip (Restricting): kaloriya qəbulunun həddən artıq məhdudlaşdırılması
• 6B80.1 Purqasiya/Yeynmə-purqasiya tipi: müntəzəm binge/purge epizodları

Etiologiya

Genetik amillər

• İrsiyyət göstəricisi: 50-80%
• Birinci dərəcəli qohumda risk 5-10 dəfə yüksək
• Genetik üst-üstə düşmə: OKP, MDD, neyrotizsim, perfeksionizm genlərinin
• Yeni tədqiqat: metabolik/metabolomik genetik variantlar (anoreksiya qismən metabolik pozuntu)

Neyrobioloji

• 5-HT sistemi hiperaktivliyi – doyma siqnalları güclü
• Dopamin sistemi – yemək mükafatı azalmış
• Leptin – aşağı (çəki itkisindən); lakin "set point" dəyişikliyi
• İnsülin, qhrelin, peptid YY – disregulyasiya
• Beyin: hipokampus, amigdala, frontal korteks struktural dəyişikliklər; çəki bərpasında qismən düzəlir

Psixoloji amillər

- Bədən obrazı distorsiyası (ayna → "yoğun" görür)

- "Zəiflik = dəyərlilik" inanc

• Perfeksionizm – güclü risk faktoru
• Sıxlıq (rigidity) – koqnitiv çeviklik azlığı
• Aşağı özünə hörmət
• Mükəmməl nəzarət hissi – yeməyin nəzarəti
• Koqnitiv modellər:

Ailə dinamikası

• Enmeshment (həddən artıq bağlı, nəfəs boşluğu az ailə)
• Qidalanmaya həddən artıq diqqət
• Nailiyyətə yüksək gözlənti

Sosial-mədəni amillər

• "İncəlik ideali" – media, sosial media
• Estetik sənaye, müəyyən idman növləri (gimnastika, balet, güreş)
• Qadın cinsi üzərindəki bədən nəzarəti

Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 0,9-2% (qadınlar), 0,3% (kişilər)
• Cins: qadın dominant, lakin kişilərdə tanınmır
• Başlanğıc: tipik 13-18 yaş (yeniyetmə); erkən-20-lər
• Azərbaycanda: epidemioloji məlumat nadir; lakin yeniyetmə sosial mediasının sürətli yayılması ilə yayılma artması gözlənilir
• Mortalite: ~5-10% (ölüm sebəbi: cismani fəsadlar, suisid)

Komorbidlik

• OKP: 25-50%
• Major depressiv pozuntu: 50-75%
• Sosial təşviş: 30-50%
• Şəxsiyyət pozuntuları (obsessiv-kompulsiv, avoidant): 20-40%
• Maddə istifadəsi (binge-purge tipdə): 25%

Klinik mənzərə

Davranış əlamətləri

Qida davranışı:

• Kaloriya sayma, ciddi qadağa siyahıları
• Qida preparasyonuna həddən artıq diqqət
• "Ritual" yemək davranışları (kiçik dilim, yavaş çeynəmə, bölmə)
• Başqaları üçün yemək bişirmək, lakin özü yemək
• Yeməkdən sonra dərhal tuvaletə getmə

Çəki idarəsi davranışları:

• Həddən artıq məşq
• Müsəhhil, diuretik istifadəsi
• Purqasiya (qusma)

Bədən yoxlama:

• Davamlı güzgüyə baxma, ölçmə
• "Pinch test" – dərini sıxıb yağ hiss etmə

Cismani əlamətlər

Endokrin/reproduktiv:

• Amenoreya (xüsusilə qadınlarda – lakin artıq diaqnostik şərt deyil)
• Hipoqonadizm
• Hipotireoidizm
• Artmış kortizol

Kardiovaskulyar:

• Bradikardiya (HR <60) – re-feeding risk
• Ortostatik hipotenziya
• QTc uzanması – aritmiya riski; mortalite
• Perikardial effüzya (ağır hallarda)

Metabolik:

• Hipoqlikemiya – ciddi
• Elektrolitlər: hipokaliyemiya (purqasiyada), hipofosfatemia
• Refeeding sindromu riski – ağır hipofosfatemia

Skelet-əzələ:

• Osteoporoz – uzunmüddətli estrogen çatışmazlığı
• Sarkopeniya (əzələ itkisi)

Dəri:

• Lanugyo tükü – arif qidalanmada termoregulasiya üçün
• Solğun, sarımsı dəri (karotenemia)
• Brussel (diz, dirsəkdə)
• Saç tökülməsi

Mədə-bağırsaq:

• Konstipasiya, abdominal rahatsızlıq
• Gecikmiş mide boşalması

Qan:

• Leykopeni, anemiya
• Trombositopeni

Purqasiya dövründə əlavə əlamətlər

• Russel işarəsi – əldə qusma çağıranın bilek arxasında nasır
• Parotis bezinin böyüməsi
• Diş minasının aşınması
• Esofagenin zədəsi
• Hipokaliyemiya → aritmiya riski

Bədən obrazı pozuntusu

• Həqiqi bədən ölçüsünü yanlış qavrayır – "yoğun" hesab edir
• "Qlobal bədən obrazı pozuntusu" vs "spesifik bölgə narahatlığı" (BDP ilə örtüşmə)
• Güzgüdən qaçma və ya davamlı baxma – ikisi də mövcuddur

Diaqnoz

XBT-11 əsas tələblər (6B80)

A. Əhəmiyyətli çəki itkisi (yaş, cins, inkişaf, cismani vəziyyəti nəzərə alaraq gözlənilən minimal çəkidən aşağı)

B. Çəki artımı və ya piylənməni önləmək üçün davamlı davranışlar:

• Qida qəbulunun məhdudlaşdırılması
• Purqasiya, həddən artıq məşq

C. Bədən çəkisi/forması haqqında intensiv qorxu ya da bədən obrazı pozuntusu

D. Simptomlar məşğulluğun əhəmiyyətli hissəsini tutur

Şiddət dərəcəsi (BMI əsasında – DSM-5-TR)

DSM-5-TR ilə müqayisə

Demək olar identik. DSM-5-TR dəyişiklikləri:

• Amenoreya artıq tələb deyil (XBT-11-də də yox)
• Spesifik BMI tələb deyil – klinik qiymətləndirmə
• "Yoğun olmaq qorxusu" ya da "davranış" – alternativ meyarlar

Differensial diaqnostika

Müayinə üsulları

Tibbi müayinə (mütləq – ciddi cismani risk)

Laborator:

• Tam qan (leykopeni, anemiya)
• Elektrolitlər (K, Na, Mg, P, Ca) – MÜTLƏQ
• Qaraciyər, böyrək funksiyaları
• Qan qlükozası
• Tireoid funksiyası (TSH, T4)
• ESH (osteoporoz üçün)
• Vitamin B12, D, folik turşu
• Estradiol, FSH, LH (amenoreya)

Alət:

• EKG – QTc, bradikardiya, aritmiya
• Sümük sıxlığı (DEXA) – osteoporoz (6+ aylıq amenoreya)
• Beyin MRT – ağır hallarda (çəki aşağı olduqda beyin həcminin azalması)
• Ekokardiografiya – ciddi bradikardiya, aritmiya şübhəsi

Psixoloji ölçmə

• EDE (Eating Disorder Examination) – qızıl standart müsahibə
• EDE-Q (pasiyent self-report)
• EAT-26 (Eating Attitudes Test) – skrining
• EDI-3 (Eating Disorder Inventory)

Müalicə

Anoreksiya müalicəsi multidisiplinar komanda tələb edir: psixiatr, psixoloq/psixoterapevt, dietoloq, internist/pediatr.

Əsas tövsiyə bələdçiləri

Birinci xətt avtoritet bələdçilər:

• NICE NG69 (2017): Eating disorders: recognition and treatment
• APA Practice Guideline for Eating Disorders (3rd ed, 2023)
• AED (Academy for Eating Disorders) Medical Care Standards (2016)
• Ağır Anoreksiya Pasiyentlərinin Tibbi İdarəsi (MARSIPAN) – tibbi idarə

Çəki bərpası (nutritional rehabilitation) – MÜTLƏQDİR

Birinci prioritet – cismani stabilizasiya:

- Elektrolit monitoringi (xüsusilə fosfat)

- Yavaş artış (500-1000 kkal/gün ilk həftə)

- Tiamin tərəfindən əvvəlcə

- BMI <13 (yetkin)

- Kəskin tıbbi risk: aritmiya, hipoqlikemiya, K<2,5

- Ambulatorda uyum yoxdur

- Sürətli çəki itkisi (>1 kq/həftə)

• Həyat üçün lazım olan minimal çəkiyə çatdırmaq
• Refeeding sindromu profilaktikası:
• Stasionar göstərişlər (MARSIPAN):

Psixoterapiya

Yeniyetmə (NICE NG69 birinci xətt):

- Valideynlər "qida terapisti" rolunda

- 3 faza: valideyn yemək nəzarəti → gəncə nəzarətin qaytarılması → müstəqillik

- 10-20 sessiya, 6-12 ay

- Azərbaycanda ailəyə uyğun yanaşma (aile dinamikası güclü)

• Ailə Əsaslı Müalicə – Maudsley yanaşması (FBT) – sübutluluq A

Yetkin:

- Bədən imici, kognitiv distorsiyalar, yemək qayda çevrəsi

- 40 sessiya, 40 həftə

• Fərdi KDT-yemək pozuntusu (CBT-E) – Fairburn; sübutluluq A
• Maudsley Anorexia Nervosa Treatment for Adults (MANTRA) – NICE tövsiyəsi
• Spesifik Uyğunlaşma (SSCM)
• Psixoanalitik uzunmüddətli terapiya – ağır, xroniki hallarda

Farmakoterapiya

Anoreksiyada farmakoterapiya İKİNCİDƏRƏCƏLİDİR:

• Psixoterapiya + qidalanma – birinci xətt
• Anoreksiya özü üçün FDA/NICE-da effektiv preparat yoxdur

Olanzapin (aşağı doza, 2.5-5 mq):

• Bəzi sübutluluq (açıq tədqiqatlar): çəki artımı, narahatlıq azaltma
• NICE NG69 – bəzi pasiyentlərə düşünülə bilər
• Metabolik yan təsirlər izlənməlidir

Komorbid MDD:

• SİUSİ – çəki bərpasından əvvəl az effektiv (starvation serotonin metabolizmasını dəyişir)
• Çəki bərpasından sonra daha effektiv

Anxiolytic:

• Yeməkdən əvvəl kısa müddətli lorazepam – narahatlığı azaltmaq

Osteoporoz profilaktikası:

• Vitamin D, kalsium
• Estrogen (ciddi osteoporoz + amenoreya)

AR kontekstinin qeydi

Azərbaycanda yemə pozuntuları üzrə:

• İxtisaslaşdırılmış yemə pozuntusu klinikası mövcud deyil
• Psixiatri, pediatr, dietoloq əməkdaşlığı geniş təcrübə yoxdur
• FBT Maudsley yanaşması ailə struktura görə potensial uyğun
• NICE NG69 çərçivəsindən istifadə tövsiyə edilir

Proqnoz

Anoreksiya

• Çox dəyişkən gediş
• Tam remissiya 50-70% (uzunmüddətli izləmə)
• Xroniki gediş: 20-30%
• Mortalite ən yüksək psixiatrik pozuntu: ~5-10% (cismani fəsadlar + suisid)

Yaxşı proqnoz prediktorları

• Erkən başlanğıc (yeniyetmə)
• Qısa müddətli xəstəlik
• İlk epizod
• Aile dəstəyi
• Binge-purge yox, restricting tip

Pis proqnoz prediktorları

• Çox aşağı başlangıc çəkisi
• Uzun müddət
• Xroniki gediş
• Komorbid maddə istifadəsi
• Kasıb ailə dəstəyi
• Geç diaqnoz

Mənbələr

1. APA. DSM-5-TR. APA Publishing, 2022.
2. WHO. ICD-11 CDDR. Geneva, 2024.
3. NICE. Eating disorders: recognition and treatment (NG69). London, 2017.
4. APA. Practice Guideline for Eating Disorders (3rd ed). 2023.
5. Lock J, Le Grange D. Treatment Manual for Anorexia Nervosa: A Family-Based Approach. Guilford, 2013 (FBT).
6. Fairburn CG. Cognitive Behavior Therapy and Eating Disorders. Guilford, 2008 (CBT-E).
7. Steinhausen HC. The outcome of anorexia nervosa in the 20th century. Am J Psychiatry, 2002.
8. Treasure J, et al. Anorexia nervosa. Lancet, 2015.

\newpage

6B81 NEVROTİK BULİMİYA

---

Tərif

Nevrotik bulimiya – binge eating (nəzarətsiz həddən artıq yemə) epizodları ilə, bunları kompensasiya etmək üçün kompensator davranışlar (qusma, müsəhhil, diuretik, həddən artıq məşq, oruc) ilə, xarici görünüşə həddən artıq diqqətin olduğu yemə pozuntusudur. Çəki tipik normal.

Etiologiya

• Anoreksiyaya bənzər genetik risk (irsiyyət 50-80%)
• İmpulsivilik – güclü risk faktoru (anoreksiyada az)
• Uşaqlıq travması, cinsi istismar
• Mükəmməl incəlik idealı
• Yüksək EL serotonin hipofunksiyası

Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 1-3% (qadınlar), 0,1-0,5% (kişilər)
• Başlanğıc: 18-25 yaş
• Komorbidlik: MDD 50-70%, maddə istifadəsi 30%, BPD 30%

Klinik mənzərə

Binge eating epizodları

• Nəzarətsiz, intensiv yemə – qısa müddətdə (2 saat) normal miqdarn çox
• Nəzarət itkisi hissi – dayanmaq istəyir, dayana bilmir
• Tez-tez gizlicə
• Tez yutmaq, zövqsüz
• Fiziki diskomfort hissindən sonra dayanma

Kompensator davranışlar

• Özündən qusma (80%+) – ən geniş yayılmış
• Müsəhhil, diuretik, ipekak (ciddi kardial toxiklik)
• Həddən artıq məşq
• Oruc tutma

Cismani fəsadlar

• Russel işarəsi (bilek arxasında nasır)
• Diş minasının aşınması (turşudan)
• Parotis böyüməsi
• Esofagus zədəsi
• Hipokaliyemiya (purqasiyadan) → aritmiya
• Metabolik alkaloz

Psixoloji xüsusiyyətlər

• Çəki/bədən formasına həddən artıq diqqət
• Özünü-qiymətləndirmə yemə/çəki üzərindən qurulub
• "Binge-purge" sikli: dietle məhdud → nəzarət itkisi → binge → xəcalət → purge → müvəqqəti rahatlama → yenidən diet

Diaqnoz

XBT-11 əsas tələblər (6B81):

A. Binge eating epizodları – ən azı 3 ay həftədə 1 dəfə

B. Kompensator davranışlar – ən azı 3 ay həftədə 1 dəfə

C. Özünü qiymətləndirmə çəki/forma üzərindən həddən artıq

D. Anoreksiya meyarları qarşılanmır

Differensial diaqnostika

Müalicə

Birinci xətt: Gücləndirilmiş KDT – Fairburn (KDT-E)

KDT-E – bulimiyada sübutluluq A:

• Özünü monitorinq (food diary)
• Yemək qaydalarının normallaşdırılması
• Bədən imici iş
• Binge-purge siklini qırmaq
• 20 sessiya

Guided self-help CBT-E – NICE NG69-da birinci xətt (yüngül-orta)

İPT (İnterpersonal terapiya)

• KDT-E ilə bərabər effektivlik uzunmüddətdə
• Münasibət problemlərini hədəfləyir

Farmakoterapiya

Fluoksetin (60 mq/gün) – FDA-bulimiya təsdiqi:

• Ən yüksək dozada effektiv
• Binge, purge tezliyini azaldır
• KDT-E ilə kombinasiyada daha effektiv
• AR Klinik Protokol: fluoksetin yüksək doz birinci seçim

Digər SİUSİ: sertralin, fluvoksamin – effektiv

TSA: imipramin – effektiv, lakin yan təsir profili pis

Topiramat – binge azaltmada effektiv; lakin koqnitiv yan təsirlər

Proqnoz

• Müalicə ilə 50-70% yaxşılaşma (binge/purge tezliyi azalır)
• Tam remissiya: 40-50% uzunmüddətdə
• Xroniki gediş: 20-30%
• Mortalite anoreksiyadan az (~1%)

Mənbələr

1. APA. DSM-5-TR. 2022.
2. WHO. ICD-11 CDDR. 2024.
3. NICE NG69. 2017.
4. Fairburn CG. Cognitive Behavior Therapy and Eating Disorders. Guilford, 2008.
5. Berkman ND, et al. Management of eating disorders. Evid Rep Technol Assess, 2006.

\newpage

6B82 DÖVRİ YEYİNMƏ POZUNTUSU (BED)

---

Tərif

Dövrü Yeməklə Yeyinmə Pozuntusu (BED) – davamlı binge eating epizodları; kompensator davranışlar olmadan (bulimiyadan fərqli); pasiyentdə əhəmiyyətli distress yaradır.

Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 3-5% – ən geniş yayılmış yemə pozuntusu
• Cins: qadın:kişi 3:2 (digər yemə pozuntularından kişilərə daha yaxın)
• Başlanğıc: geniş yaş; 20-30 pik
• Piylənmə ilə güclü assosiasiya: piylənmiş pasiyentlərin 20-30%-ında BED

Klinik mənzərə

• Binge eating epizodları – nəzarətsiz, həddən artıq
• Tez yemək
• Fiziki dolma hissindən sonra da davam etmək
• Aclıq hissi olmadan yemək
• Yalnızlıq, xəcalət
• Epizoddan sonra: günahkarlıq, xəcalət, iyrənmə
• Sonra kompensasiya yox (bulimiyadan fərqli)

Diaqnoz

XBT-11 əsas tələblər (6B82):

A. Binge eating epizodları – ən azı 3 ay həftədə 1 dəfə

B. Binge zamanı 3+ əlamət: sürətli yemək, dolma hissindən sonra da yemək, aclıq olmadan, yalnız, xəcalət

C. Binge epizodları ciddi distress yaradır

D. Kompensator davranış yox (bulimiya deyil)

Müalicə

Birinci xətt: KDT, İPT

• KDT-E – binge tezliyini azaldır, bədən imici yaxşılaşdırır
• İPT – uzunmüddətdə KDT-E ilə bərabər
• DBT – emosional yeməyin idarəsi üçün

Farmakoterapiya

Lisdeksamfetamin (Vyvanse) – FDA-BED təsdiqi (2015):

• Doza: 50-70 mq/gün
• Binge tezliyini əhəmiyyətli azaldır
• Stimulyant; asılılıq potensialı

Topiramat – effektiv; koqnitiv yan təsirlər

SİUSİ – fluoksetin, sertralin; orta effekt

Proqnoz

• Müalicə ilə 60-70% pasiyentdə əhəmiyyətli yaxşılaşma
• Bulimiya, anoreksiyadan daha yaxşı proqnoz
• Çəki idarəsi ayrıca müdaxilə tələb edir

Mənbələr

1. APA. DSM-5-TR. 2022.
2. WHO. ICD-11 CDDR. 2024.
3. NICE NG69. 2017.
4. Vocks S, et al. Meta-analysis of the effectiveness of psychological and pharmacological treatments for binge eating disorder. Int J Eat Disord, 2010.

\newpage

6B83 QAÇINMA/MƏHDUDLAŞDIRICI QİDA QƏBULU POZUNTUSU

---

Tərif

ARFID – bədən imici narahatlığı olmadan qida qəbulunun həddən artıq məhdudlaşdırılması/qaçınma: qidaların sensor xüsusiyyətlərinə (dad, toxunma, rəng, qoxu), yemak zamanı mənfi nəticə qorxusuna (boğulma, qusma), yaxud yemaqə maraq azlığına əsaslandırılmış.

XBT-11 yenilik: XBT-10-da ayrı diaqnoz yox idi. XBT-11 ARFID-i 6B83 kimi müstəqil kateqoriya etdi. Bütün yaşlarda diaqnoz qoyula bilər (uşaq + yetkin).

Etiologiya

• Neyroinkişaf: ASP-li uşaqlarda 30-80% sensor həssaslıq
• Uşaqlıqda mənfi yemə təcrübəsi (boğulma, qusma, tibbi müdaxilə)
• Rituallar, nəzarət ehtiyacı
• Ailə dinamikası

Epidemiologiya

• Yayılma: 0,5-5% ümumi populyasiyada; uşaqlarda daha yüksək
• Cins: kişi > qadın (uşaqlıqda)
• Başlanğıc: tipik uşaqlıq; lakin yetkinliyə qədər davam edir
• ASP ilə komorbidlik yüksək

Klinik mənzərə

Üç əsas profil

1. Sensor həssaslıq profilı:

• Çox seçici – yalnız "tanış" qidalar
• Rəng, toxunma, qoxu, qidanın görünüşü əsaslı rədd
• Tipik "beige food" – pasta, çörək, pendir, kartof
• ASP ilə güclü assosiasiya

2. Mənfi nəticə qorxusu profilı:

• Boğulma, qusma, allergiya qorxusu
• Tez-tez bir mənfi yeme təcrübəsindən sonra
• "Yeni" qidadan qorxu

3. İştahsızlıq/yemaqə maraq azlığı profilı:

• Ac olmama, yemaqə az maraq
• Yeməyi "unutan" pasiyentlər
• Gündəlik fəaliyyətlə məşğulluq

Klinik fəsadlar

• Çəki itkisi / böyümə geriləməsi (uşaqlarda)
• Qidalanma çatışmazlıqları: vitamins (B12, D, dəmir), protein
• Sosial pozulma: restoranda yemə çətinliyi, məktəb yemə, taktik çağırışlar
• Kəskin xəstəxana müdaxiləsi (ağır çatışmazlıq)

Diaqnoz

XBT-11 əsas tələblər (6B83):

A. Qida qəbulunun məhdudlaşdırılması/qaçınma:

• Sensor xüsusiyyətlər əsasında
• Mənfi nəticə qorxusu
• Yemaqə maraqsızlıq/iştahsızlıq

B. Aşağıdakılardan ən azı bir:

• Əhəmiyyətli çəki itkisi / böyümə geriləməsi
• Qidalanma çatışmazlığı
• Əhəmiyyətli sosial/funksional pozulma
• Mövcud olan qidaların ağır çatışmazlığı

C. Bədən imici pozuntusu yox (anoreksiyadan fərqli)

D. Mədə-bağırsaq xəstəlikləri, allerji tam izah etmir

Differensial diaqnostika

Müalicə

Davranış müdaxilələri – birinci xətt

Qida ekspozisiyası terapiyası:

• Pillə-pillə yeni qidaları tanıtmaq
• "Qida zənciri" – tanış qidaya bənzər yeni qida
• Yeməyin sensory xüsusiyyətlərinin azaldılması

Uşaq üçün:

• Valideyn təlimi (qoruyucu olmama, israr etmemek)
• Feeding therapy – Speech & Language Therapy, Occupational Therapy
• FBT uyğunlaşdırılmış

ASP komorbidlikdə:

• Sensory integration terapiyası
• Daha uzun, daha sabit ekspozisiya sxemi

Qidalanma dəstəyi

• Dietoloq komponentli
• Qida takviyesi (vitamin, mineral)
• Ağır hallarda: nazoqastrik tübaj

Farmakoterapiya

• Ağır məhdudlaşdırmada: olanzapin (iştah artımı) – bəzi tədqiqatlar
• Komorbid təşviş: SİUSİ
• Spesifik preparat yox

Proqnoz

• Sensor profilı + erkən müdaxilə = yaxşı proqnoz
• Yetkinlikdə davam edir – lakin xidmətlər az
• ASP komorbidlikdə uzunmüddətli müalicə

Mənbələr

1. APA. DSM-5-TR. 2022.
2. WHO. ICD-11 CDDR. 2024.
3. Zimmerman J, Fisher M. Avoidant/Restrictive Food Intake Disorder. Curr Probl Pediatr Adolesc Health Care, 2017.
4. Thomas JJ, et al. Avoidant/restrictive food intake disorder: a three-dimensional model of neurobiology with implications for etiology and treatment. Curr Psychiatry Rep, 2017.

\newpage

6B84 PİKA

---

Tərif

Pika – qida olmayan maddə yemə davranışının davamlı olması: torpaq, kağız, şam, saç, buz, gil, dərman, kəsək, metal və s.

XBT-11 yenilik: XBT-10-da uşaq pozuntusu idi. XBT-11 bütün yaşlarda diaqnoz qoyulmasını təklif edir.

Etiologiya

• Dəmir, sink, kalsium çatışmazlığı (geophagia – torpaq yemə)
• Hamiləlik (xüsusilə Afrika mədəniyyətlərində geophagia)
• İP (intellektual pozuntu), ASP – güclü assosiasiya
• OKP spektri – kompulsiv komponent

Epidemiologiya

• İP pasiyentlərinin 15-25%-i
• ASP-li pasiyentlər
• Hamiləlik
• Klinik aşkarlama az

Klinik nəticələr

• Zəhərlənmə (qurğuşun, parazit infeksiyası)
• Bağırsaq obstruksiyası
• Diş zədəsi

Diaqnoz

XBT-11:

A. Qida olmayan substansiyaların yeyilməsi ən azı 1 ay

B. İnkişaf səviyyəsinə uyğun deyil (2 yaşdan az uşaqlarda normal)

C. Mədəni cəhətdən qəbul edilmiş praktika deyil

Müalicə

• Qidalanma çatışmazlıqlarının korreksiyası (dəmir, sink)
• Davranış müdaxilələri (IP, ASP kontekstdə)
• Mühitin təhlükəsizliyinin sağlanması

\newpage

6B85 RUMİNASİYA POZUNTUSU

---

Tərif

Ruminasiya pozuntusu – qusma ilə əlaqəsiz, sistematik requrqitasiya: udulmuş qidanın ağıza geri gətirilməsi, yenidən çeynənilməsi və ya atılması.

Epidemiologiya

• Körpə, uşaq, yeniyetmə, yetkin
• IP pasiyentlərində yüksək
• Qadınlarda bir qədər dominant (yeniyetmə)

Klinik mənzərə

• Yeməkdən 30-60 dəqiqə sonra başlayır
• Çox vaxt şüurlu qərar yoxdur
• "Relaks" kimi hiss edilir
• Mədə turşusu ziyansız olduqca davamı zamanı qəsdən

Diaqnoz

XBT-11:

A. Yemişdən sonra davamlı requrqitasiya (ən azı 1 ay)

B. Qida ağıza qaytarılır, yenidən çeynənilir, udulur ya da atılır

C. Bədən imici pozuntusu yox

D. Üzvi xəstəlik ilə tam izah olunmur

Müalicə

• Diafragma tənəffüsü – requrqitasiyanı önləmək üçün
• Davranış müdaxilələri – həzm sonrası dərhal dikəlmə
• Biofeedback
• Komorbid psixi pozuntu müalicəsi

---

Bölmə 9 üçün ümumi mənbələr

1. APA. DSM-5-TR. 2022.
2. WHO. ICD-11 CDDR. 2024.
3. NICE. Eating disorders: recognition and treatment (NG69). London, 2017.
4. APA. Practice Guideline for Eating Disorders (3rd ed). 2023.
5. Academy for Eating Disorders. Critical Points for Early Recognition and Medical Risk Management. 2016.
6. Fairburn CG. Cognitive Behavior Therapy and Eating Disorders. Guilford, 2008.
7. Lock J, Le Grange D. Treatment Manual for Anorexia Nervosa. Guilford, 2013.
8. Treasure J, Claudino AM, Zucker N. Eating disorders. Lancet, 2010.
9. Milivojevic V, et al. Binge eating disorder: a critical review. J Clin Psychopharmacol, 2020.
10. Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi. Uşaq Psixiatriyası üzrə tövsiyələr.
11. Tiqanov A.S. (red.). Psixiatriya üzrə rəhbərlik. (Руководство по психиатрии) Moskva: Tibb, 1999.
12. Malkina-Pıx İ.G. Qida davranışının terapiyası. (Терапия пищевого поведения) Moskva: Eksmo, 2007.