BÖLMƏ 16

6D30–6D3Z · PARAFİLİK POZUNTULAR

---

Bu bölmənin tərkibi

Konseptual yenilik (XBT-11)

Parafilia vs Parafilia pozuntusu

Ən vacib ayrım – XBT-11-in əsas prinsipi:

Parafilia – atipik cinsi maraq, fantaziya, istək. Özlüyündə diaqnoz deyil. Fərqli seksual üstünlüklər normativ diapazonda yer ala bilər.

Parafilia pozuntusu – parafilia + aşağıdakılardan biri:

1. Pasiyentin özündə distress yaradır (istəmədiyi hissiyat)
2. Başqa şəxsə zərər verir (xüsusilə razılığı olmayan şəxs və ya uşaq)
3. Hüquqi, sosial, peşə fəsadları

Nəticə: Konsensual, yetkin partnyorlar arasındakı BDSM, fetişizm kimi tiplər özlüyündə diaqnoz deyil. Diaqnoz yalnız zərər və ya distress kontekstindədir.

Pedofiliya – ayrı status

Pedofiliya konsensual olmur – uşağın zərəri avtomatik mövcuddur. Həm razılığı olmayan hərəkət, həm də fantaziya klinik əhəmiyyətlidir.

Forensik kontekst

Parafilia pozuntuları psixiatriyada tez-tez məhkəmə-psixiatrik ekspertiza kontekstindədir:

• Cinsi cürmün qurbanı kim?
• Məsuliyyət qabiliyyəti?
• Müalicə tövsiyəsi?
• Residiv riski?

\newpage

6D31-6D33 EKSPOZİSİYA (EKSHİBİSİONİZM), VUAYERİZM, FROTTÜRİZM

---

Voyüristik Pozuntu

Tərif: Razılığı olmayan şəxsi soyunarkən, cinsi fəaliyyətdə izləməkdən intensiv cinsi həzz alma; bu aktı icra etmək (gözetləmə) və ya güclü istək pasiyentə distress verir ya da başqasına zərər verir.

Klinik xüsusiyyətlər:

• Gizli gözetləmə (pəncərə, kamera)
• Tez-tez masturbasiya ilə birlikdə
• Pasiyentin əksəriyyəti hərəkəti icra etmir – yalnız fantaziya

Epidemiologiya: Kişi dominant; yayılma dəqiq bilinmir. Müraciət az – utanma, hüquqi qorxu.

Müalicə:

• KDT – distress, rezistans idarəsi
• Antiandrogen (ağır, residiv halda) – testosteron azaltma; libido azaldır
• SİUSİ – obsessiv komponent varsa

---

Exhibisionistik Pozuntu

Tərif: Razılığı olmayan şəxsə öz cinsiyyət orqanını nümayiş etdirməkdən intensiv cinsi həzz alma; distress yaradır ya da bu hərəkəti icra edir.

Klinik xüsusiyyətlər:

• İctimai yerlər (park, metrostansiya, maşın)
• Qurbanın reaksiyası kritik – çox vaxt şok/qorxu
• Tez-tez öz-özlüyündə məmnun deyil (eqo-distonik)
• Komorbid: obsessiv xüsusiyyətlər, maddə istifadəsi

Müalicə:

• KDT + rezidiv profilaktika
• Antiandrogen (məhkəmə kontekstindədirsə)
• Qrup terapiyası (relapse prevention qrupu)

---

Frottüristik Pozuntu

Tərif: Razılığı olmayan şəxsə toxunmaqdan, sürtünməkdən intensiv cinsi həzz alma; ictimai yerlərdə (metro, izdiham).

Müalicə: Exhibisionizm kimi – KDT, antiandrogen, məhkəmə kontekstdə.

\newpage

6D36 PEDOFİLİK POZUNTU

---

Tərif

Pedofilik pozuntu – pubertete çatmamış uşaqlara (tipik olaraq 13 yaş altı) davamlı, güclü cinsi maraq; bu maraq:

• Pasiyentdə distress yaradır VƏ/VƏ YA
• Uşağa cinsi hərəkət icra olunmuşdur ya da icra riski var

Yaş meyarı: Pasiyent ən azı 16 yaş; uşaqdan ən azı 5 yaş böyük.

Etiologiya

• Atipik neyroinkişaf: prenatal hormonal məruz qalma hipotezi
• Beyin quruluşu: sağ parental lob, frontotemporal ağ maddə dəyişiklikləri (bəzi tədqiqatlar)
• Travma anamnezi: istismar qurbanı olmuş şəxslərdə artmış risk (lakin birbaşa kauzal deyil)
• Komorbidlik: pedofiliya tez-tez başqa parafilia, antisosial, maddə ilə birlikdədir

Epidemiologiya

• Yayılma: 1-5% kişilərdə (gizli, aşkar yayılma çox az)
• Cins: kişi 90%+
• Müraciət: tez-tez məhkəmə/həbs sonrası

Klinik mənzərə

• Eksklüziv tip: yalnız uşaqlara maraq
• Qeyri-eksklüziv tip: uşaqlara maraqla yanaşı yetkinlərə də maraq
• Əlaqəli zaman: girl-oriented vs boy-oriented
• Fantaziya, mastürbasiya, uşağa ekspozisiya, cinsi istismar

Diaqnoz

XBT-11 (6D33):

A. Pubertete çatmamış uşağa güclü, davamlı cinsi maraq (ən azı 6 ay)

B. Maraq aktual davranışa çevrilmiş VƏ/VƏ YA pasiyentdə ciddi distress yaratmış

C. Pasiyent ≥16 yaş; uşaqdan ≥5 yaş böyük

Forensik məsələlər

• Uşağa cinsi istismar = hüquqi cinayət – psixiatrik diaqnozdan asılı olmayaraq
• Psixiatrik ekspertiza – məsuliyyət qabiliyyəti, müalicə tövsiyəsi
• Residiv riski qiymətləndirilməsi: Static-99, SVR-20
• Məhkəmə qərarı ilə müalicə – məcburi formada ola bilər

Müalicə

Farmakoterapiya – antiandrogenlər

Cinsi deviant davranışın farmakoterapiyası – ən effektiv:

Medroksiprogesteron asetat (MPA – Depo-Provera):

• Testosteron səviyyəsini azaldır
• Cinsi istəyi effektiv azaldır
• IM: 150-400 mq/2 həftə
• Yan: osteoporoz, kilo artımı, depresiya

Lüprolid asetat (GnRH agonist):

• LH/FSH azaldır → testosteron minimal
• Daha effektiv; IM aylıq
• Yan: osteoporoz, isti basma

Siproteron asetat (Androkur – Avropa):

• Antiandrogen
• Testosteron reseptor blokajı

SİUSİ (yüksək doza):

• Obsessiv fantaziyaları azaldır
• Antiandrogen deyil, lakin kompulsivliyi azaldır

Psixoterapiya

Residiv Profilaktikası (RP) – qızıl standart:

• Marlatt & Laws protokolu
• Residiv tsiklinin identifikasiyası
• "Lapse" vs "relapse" – fərq öyrədilir
• Risk situasiyalarının idarəsi

Koqnitiv restrukturizasiya:

• "Uşaq razılaşdı" kimi bəhanəli inanclar
• Viktim empati – qurbanın perspektivi
• Cinsi fantaziyaların işlənməsi

Həyat boyu izləmə – müalicə residivi tam aradan qaldırmır.

Proqnoz

• Eksklüziv tip = yüksək residiv riski
• Antiandrogen müalicə riski əhəmiyyətli azaldır
• Qeyri-eksklüziv + müalicə = daha yaxşı proqnoz
• Həyat boyu psixiatrik nəzarət

Mənbələr

1. APA. DSM-5-TR. 2022.
2. WHO. ICD-11 CDDR. 2024.
3. Barbaree HE, Marshall WL (eds). The Juvenile Sex Offender. Guilford, 2006.
4. Hanson RK, Morton-Bourgon KE. The characteristics of persistent sexual offenders. J Consult Clin Psychol, 2005.

\newpage

6D3Z DİGƏR PARAFİLİK POZUNTULAR

---

Zoofilia Pozuntusu (6D34)

Heyvana cinsi maraq; aktual davranış icra olunmuşdur ya da distress. Nadir; klinik aşkarlama az. Müalicə: KDT, antiandrogen.

---

Cinsi Sadizm Pozuntusu (6D35)

Razılığı olmayan şəxsə fiziki və ya psixoloji əzab vermək yolu ilə intensiv cinsi həzz alma; distress yaratmış ya da aktual davranış icra olunmuş.

Forensik əhəmiyyəti: Şiddətli cinsi cürmlər (rape, qətl) kontekstindədir. Static-99R, SVR-20 risk qiymətləndirilməsi. Antiandrogen, forensik KDT.

---

Cinsi Mazoxizm Pozuntusu (6D36)

Özünə ağrı, həqarət, əsarət üzündən intensiv cinsi həzz; pasiyentdə distress ya da funksional pozulma. Konsensual BDSM (yetkin partnyorlar) özlüyündə diaqnoz deyil.

---

Digər Parafilia Pozuntular (6D3Z)

Fetişizm: Cansız əşyalardan ya da spesifik bədən hissəsindən intensiv cinsi məşğulluq.

Transvestistik pozuntu: Karşı cins geyimi ilə erotik həzz; distress yaradır.

Frotage, urofilia, koprofilia – nadir, klnikada az.

Ümumi müalicə prinsipi:

• Distress yoxdursa, konsensual münasibətdədirsə – müdaxilə tələb olunmur
• Distress varsa: KDT, mindfulness, gərginlik idarəsi
• Razılığı olmayan hərəkət icra olundusa: forensik psixiatriya

Bölmə 16 üçün ümumi mənbələr

1. APA. DSM-5-TR. 2022.
2. WHO. ICD-11 CDDR. 2024.
3. Långström N. The DSM diagnostic criteria for exhibitionism, voyeurism, and frotteurism. Arch Sex Behav, 2010.
4. Seto MC. Pedophilia and Sexual Offending Against Children. APA, 2008.
5. Laws DR, O\'Donohue WT (eds). Sexual Deviance: Theory, Assessment, and Treatment. Guilford, 2008.