BÖLMƏ 3

6A40–6A4Z · KATATONİYA

---

Bu bölmənin tərkibi

Konseptual yenilik (XBT-11)

XBT-11-də katatoniya tarixi əhəmiyyətli statusunu bərpa etdi. Köhnə təsnifatda katatoniya əsasən:

• Şizofreniyanın alt-tipi (XBT-10: F20.2 – paranoid, hebefrenik, residual ilə yanaşı) idi
• Üzvi (F06.1) və əhval pozuntularında "spesifikator" kimi qeyd olunurdu

XBT-11 əsaslı dəyişikliklər:

Katatoniya artıq müstəqil diaqnostik kateqoriyadır

Şizofreniyanın alt-tipi kimi katatoniya ləğv edilmişdir. Yeni kateqoriya 6A40-6A4Z ayrıca fəsildə yerləşir.

Etiologiyaya əsaslanan təsnifat

Katatoniya bir nozoloji vahid deyil, sindromdur – etiologiya müxtəlif ola bilər:

• Şizofreniya, şizoaffektiv, kəskin psixotik (6A20-6A23) → 6A40
• Bipolyar, depresiv epizodlar (6A60-6A72) → 6A40
• ASP (6A02), DDHP (6A05) → 6A40
• Maddə intoksikasiyası və ya kəsmə → 6A41
• Üzvi tibbi vəziyyət (ensefalit, autoimmün, NMDA-R, infeksiya, neyroloji, endokrin) → 6E69 (tibbi vəziyyətlərlə əlaqəli)

DSM-5-TR sinxronlaşması

DSM-5-TR-də 2013-cü ildən katatoniya müstəqil diaqnostik vahid kimi tanınır. XBT-11 bu yanaşmaya uyğunlaşdı.

Klinik əhəmiyyəti

Katatoniyanın aktiv tanınması və müalicəsi:

• Yüksək gizli yayılma (psixiatrik stasionarda 9-15%)
• Mortaliteyi əhəmiyyətli azaldır (xüsusilə malign formada)
• Antipsixotiklərdən qaçınma (NMS riskini azaldır)
• Spesifik müalicəyə cavab verir (lorazepam, EKT)

\newpage

6A40 KATATONİYA – ÜMUMİ PRİNSİPLƏR

(XBT-11 alt-tiplərini ortaq müzakirə)

---

Tərif və nozologiya

Katatoniya – psixomotor, davranış və affektiv pozuntularla xarakterizə olunan kompleks neyropsixiatrik sindromdur. Klinik təzahürlər hipokinetik (azaldılmış aktivlik), parakinetik (təhrif olunmuş aktivlik) və hiperkinetik (artırılmış aktivlik) formada təzahür edə bilər.

Tarixi: Karl Kahlbaum (1874) "Die Katatonie oder das Spannungsirresein" əsərində ilk tam təsvir vermiş. Yunanca kata (aşağı) + tonos (gərginlik) – "düşmüş gərginlik". Sonra Kraepelin tərəfindən dementia praecox (sonradan şizofreniya) çərçivəsində tutulmuşdur, lakin müasir dövrdə "trans-nozoloji sindrom" kimi qəbul edilir.

Klinik mahiyyət: trans-diaqnostik sindrom – müxtəlif psixiatrik və üzvi vəziyyətlərdə təzahür edə bilər. GABA-erjik sistem disregulyasiyası mərkəzi mexanizm sayılır.

Etiologiya

Psixiatrik səbəblər (~70%)

• Affektiv pozuntular (depresiya, mania, bipolyar) – ən geniş yayılmış səbəb (~40-50%)
• Şizofreniya və şizoaffektiv pozuntu – ~15-20%
• ASP – uşaq və yeniyetmələrdə əhəmiyyətli; "geç-başlayan ASP-ASP-li katatoniya" (ASD-related catatonia)
• Doğuşdan sonrakı psixoz – 20% postpartum psixotik epizoddan katatonik xüsusiyyətlər
• PTSP, dissosiativ pozuntular

Üzvi tibbi vəziyyətlər (~20%)

Neyroloji:

• Anti-NMDA reseptor ensefaliti – mütləq istisna olunmalıdır (xüsusilə gənc qadınlar)
• Limbik ensefalit (digər autoimmün)
• Tutmalar (status epilepticus non-convulsivus)
• Beyin şişləri (frontal, bazal qanqliyalar)
• İnsult (bazal qanqliya)
• Multipl skleroz
• Parkinson xəstəliyi
• Ensefalitlər (HSV, JE, COVID-19 sonrası)

Sistem:

• Lupus, SLE
• Tireoid pozuntuları (xüsusilə tireotoksikoz, miksedema)
• Wilson xəstəliyi
• Vitamin B12, folat çatışmazlığı
• Pelaqra (B3 çatışmazlığı)
• Hepatik və ya renal ensefalopatiya
• Hiponatriyemia, kalsiyum anomaliyaları
• HIV ensefalopatiyası

Maddə induksiyalı (~5-10%)

• Antipsixotik kəsməsi (xüsusilə klozapin)
• Benzodiazepin kəsməsi (paradoksal – benzodiazepinlər müalicə etsə də, kəsmə katatoniya yaratır)
• Disulfiram, alkohol kəsmə
• Kokain, MDMA, sintetik kannabinoidlər
• Steroidlər, immunosüpressorlar
• Litium intoksikasiyası
• Serotonin sindromu (digər kateqoriya, lakin örtüşür)

Neyrobioloji mexanizmlər

GABA-A reseptor hipoaktivliyi – mərkəzi hipoteza (lorazepam effekti bunu dəstəkləyir)

Dopamin disregulyasiyası:

• Bazal qanqliya dopamin azlığı
• Antipsixotiklər (D2 blokadası) katatoniyanı kəskinləşdirə bilər və ya yaratmaq

Qlutamat:

• NMDA-R disfunksiyası (anti-NMDA-R ensefalitin əsası)

Epidemiologiya

Yayılma

• Psixiatrik stasionar pasiyentlərin 9-17%-i katatonik xüsusiyyətlərə sahib
• Anti-psixotiklə müalicə dövrünün başlanmasından əvvəl yayılma daha yüksək idi (50%-ə qədər köhnə tədqiqatlarda)
• Aktiv aşkarlama ilə yayılma artır – həkimlər tez-tez gözdən qaçırırlar

Cins

• Cins fərqi əhəmiyyətli deyil, lakin affektiv katatoniyada qadınlar bir qədər dominant

Yaş

• Bütün yaşlarda mümkündür
• Uşaq və yeniyetmələrdə ASP konteksdə xüsusi əhəmiyyət
• Yaşlılarda üzvi səbəblər dominant

Komorbidlik

• Affektiv pozuntu – ən tez-tez (40-50%)
• Şizofreniya spektri – 15-20%
• ASP-də yeniyetmə və yetkin yaşda yeni başlanan katatoniya nadir, lakin tanınmalıdır

Klinik mənzərə

Kahlbaum klassik triadası

1. Stupor / hipokinezi – motor aktivliyin tam və ya demək olar tam dayanması
2. Mutizm – nitqin tam yoxluğu (anlamağa baxmayaraq)
3. Neqativizm – passiv (təlimatları icra etməmək) və ya aktiv (əksini etmək) müqavimət

Bush-Francis Catatonia Rating Scale (BFCRS) – 23 göstərici

İlk 14 göstərici – diaqnostik (Catatonia Screening Instrument, CSI):

1. Aqitasiya / həyəcanlanma – həddən artıq motor aktivlik, məqsədsiz
2. İmmobilizasiya / stupor – həddən artıq hipoaktivlik, stimullara minimal cavab
3. Mutizm – sıfır və ya minimal nitq (1 dəq-də 1-2 söz)
4. Baxış – fokus saxlanmır, "boş" baxış
5. Poza saxlama (posturing) – qəribə, uzunmüddətli pozaların saxlanması
6. Qrimas – uzunmüddətli üz qıvrılmaları
7. Eholaliya – başqasının nitqinin təkrarı
8. Ekopraksia – başqasının hərəkətlərinin təkrarı
9. Stereotipiya – təkrarlanan, məqsədsiz, qeyri-cəlb edici hərəkətlər
10. Manerizm – qəribə, məqsədli görünən hərəkətlər
11. Verbiqerasiya – mənasız söz təkrarı
12. Rigidlik – yumşaq müqavimət (lakin mum elastikliyi olmadan)
13. Neqativizm – təlimatlara qarşı təkrarlanan müqavimət
14. Mum elastikliyi (cerea flexibilitas) – əzaların hər hansı pozada saxlanması

Əlavə 9 göstərici (severity assessment):

• Withdrawal, ambitendency, automatic obedience, mitgehen (pasif izləmə), gegenhalten (qarşı qoyma), grasp reflex, perseverasiya, kombatativlik, otonom anomaliyalar

Klinik formalar

Hipokinetik (retardə) forma – tipik klassik:

• Stupor, mutizm, immobilizasiya
• Posturing, mum elastikliyi
• Yemək və qulluq səviyyəsi pozuluq
• Ən tez-tez aşkar olunmayan – pasiyent "depresiv" və ya "reaksiyasız" hesab edilir

Hiperkinetik (eksitatif) forma:

• Aqitasiya, məqsədsiz hərəkət
• Ekopraksiya, eholaliya
• Stereotipiyalar
• Pozitiv simptomlar (sayıqlama, halusinasiyalar) ilə müşayiət oluna bilər

Parakinetik forma:

• Manerizm, qrimaslar
• Dilemmalı davranış (ambitendency)
• Mitgehen / gegenhalten
• Neqativizm

Periodik katatoniya (Gjessing):

• Episodik forma, dövrlərlə təkrarlanan
• Hiperkinetik və hipokinetik fazaların dəyişməsi
• Müalicəyə cavab fərqli ola bilər

Malign katatoniya (kataton febrillik)

Təcili tibbi vəziyyət – mortalite müalicəsiz 20-50%.

Klinik tetrada:

• Hipertermiya (>38°C, tez-tez >40°C)
• Otonom qeyri-sabitlik (taxikardiya, AT dalğalanmaları, tərləmə, takipne)
• Ağır rigidlik və posturing
• Şüur dəyişikliyi

Laborator:

• CPK çox yüksək (>1000 IU/L, tez-tez >5000)
• Leykositoz, mioqlobinuria
• Asidoz, dehidratasiya
• Renal disfunksiya (rabdomioliz nəticəsində)

Vacib differensial:

• antipsixotik malign sindromdan (NMS) ayırd etmək çətindir – bəziləri vahid spektrin iki ucu hesab edir
• Serotonin sindromu – hiperrefleksiya, klonus
• Anti-NMDA-R ensefaliti – mütləq istisna

Müalicə: Malign formada dərhal ECT üstündür (lorazepamdan əvvəl və ya ona paralel).

Diaqnoz

XBT-11 əsas tələblər (6A40, 6A41, 6E69)

Diaqnoz üçün ən azı 3 simptom aşağıdakı 12 simptomdan tələb olunur:

1. Stupor
2. Kataleksia (poza saxlama)
3. Mum elastikliyi
4. Mutizm
5. Neqativizm
6. Posturing
7. Manerizm
8. Stereotipiya
9. Aqitasiya
10. Qrimas
11. Eholaliya
12. Ekopraksia

Etiologiya kvalifikatorları:

• 6A40 – əsas psixiatrik pozuntu
• 6A41 – psixoaktiv maddə
• 6E69 – tibbi vəziyyət

DSM-5-TR ilə müqayisə (293.89)

DSM-5-TR meyarları XBT-11-ə çox yaxındır – həmçinin 12 simptomdan ən azı 3 tələb edir. Spesifik fərqlər minimaldır.

DSM-5-TR alt-tipləri (etiologiyaya görə):

• Catatonia associated with another mental disorder
• Catatonic disorder due to another medical condition
• Unspecified catatonia

Diaqnoz qoyma alqoritmi

Mərhələ 1: Klinik şübhə

Stupor, mutizm, qəribə posturing, neqativizm görüldükdə mütləq katatoniya düşünülməlidir.

Mərhələ 2: BFCRS qiymətləndirməsi

İlk 14 göstərici üzrə formal qiymətləndirmə (Catatonia Screening Instrument). Ən azı 2 göstərici klinik şübhə üçün kifayətdir.

Mərhələ 3: Lorazepam çağırış testi (Lorazepam Challenge Test)

Diaqnostik və terapevtik təsdiqdir.

Protokol (BAP 2023):

- IV-dən 5 dəqiqə sonra

- IM-dən 15 dəqiqə sonra

- Oraldan 30 dəqiqə sonra

1. Baseline BFCRS qiymətləndirilir
2. Lorazepam 1-2 mq IV / IM / oral verilir (uşaq və yaşlılarda 0,5-1 mq)
3. Reqiymətləndirmə:
4. Pozitiv cavab = BFCRS-də ≥50% azalma və ya əhəmiyyətli klinik dəyişiklik (məs., mutizm → qısa nitq)
5. Pozitiv cavab + klinik şübhə yüksəkdirsə → katatoniya təsdiq olunur, lorazepam ilə müalicəyə başlanır
6. Cavab yoxsa, 30-60 dəq sonra ikinci doza (parenteral)

Diqqət:

• Pozitiv cavab müalicə qərarını dəstəkləyir
• Mənfi cavab katatoniyanı tamamilə istisna etmir (xüsusilə xroniki formalarda)
• Test özü qısa müddətli sedasiya yarada bilər

Etioloji axtarış (mütləq)

Klinik:

• Anamnez (psixiatrik tarix, dərmanlar, maddə istifadəsi)
• Cismani və neyroloji müayinə
• Vital göstəricilər, dehidratasiya statusu

Laborator (mütləq):

• Tam qan analizi
• Qaraciyər və böyrək funksiyaları
• Qan qlükozası, elektrolitlər (Na, K, Ca, Mg, P)
• CPK (rabdomioliz, malign forma)
• Tireoid funksiyası (TSH, T4)
• B12, folat
• Qan qaz analizi (ağır hallarda)
• Toksikoloji skrining (sidik)
• HIV, sifilis seroloji
• ANA, lupus markerləri
• Anti-NMDA reseptor antikorları (serum və CSF) – mütləq gənc pasiyentlərdə, yeni başlayan, atipik təqdim
• Seruloplazmin, mis (Wilson xəstəliyi)

Alət:

• Beyin MRT (ilk epizod, atipik təqdim) – struktural pozuntular istisna
• EEQ – non-konvulsiv status epileptikus istisna; üzvi vəziyyətdə "yavaş" dalğalar
• CSF analizi – ensefalit şübhəsi: hüceyrələr, protein, qlükoza, anti-NMDA-R, oligoklonal zolaqlar
• EKG – qardiyak komorbidlik

Spesifik testlər (klinik şübhədə):

• Porfirin (akut intermittent porfiriya)
• Heavy metals (qurğuşun)
• Long-chain fatty acids (X-əlaqəli adrenoleykodistrofiya)

Differensial diaqnostika

Vacib qayda: Antipsixotik almayan hər stupor – katatoniya istisna olunmalıdır.

Müayinə üsulları

(Bölmə 5.4-də verilib – diaqnoz qoyma alqoritmi)

Standartlaşdırılmış şkalalar

Bush-Francis Catatonia Rating Scale (BFCRS):

• 23 göstərici, 0-3 şiddət şkalası
• İlk 14 göstərici skrining (CSI)
• Lorazepam-cavabla validlənmiş
• Ən geniş istifadə edilən qızıl standart

Northoff Catatonia Rating Scale (NCRS):

• 40 göstərici (15 davranış, 13 motor, 12 affektiv)
• DSM-5-TR və XBT-11 meyarlarını tam əhatə edir
• Affektiv komponentləri xüsusilə vurğulayır

Pediatric Catatonia Rating Scale – uşaq və yeniyetmələr üçün

Müalicə

Katatoniya müalicəsi vaxtla yarışır – erkən müalicə həm mortalitey azaldır, həm uzunmüddətli komplikasiyaları (decubitus, aspirasiya pnevmoniya, venoz tromboz, dehidratasiya, malnütrisiya, kontraktura) önləyir.

Əsas tövsiyə bələdçiləri

Birinci xətt avtoritet bələdçilər:

• British Association for Psychopharmacology (BAP) 2023: Evidence-based consensus guidelines for the management of catatonia (Rogers et al., J Psychopharmacol, 2023) – ən müasir və hərtərəfli
• APA Resource Document on Catatonia (2025)
• NICE TA59 (ECT göstərişi katatoniyada)

Antipsixotiklərin dayandırılması (mütləq)

Katatoniya tanındıqda antipsixotiklər DAYANDIRILMALIDIR (BAP 2023, sübutluluq A):

• Antipsixotiklər katatoniyanı kəskinləşdirə bilər
• NMS və malign katatoniya riskini artırır
• İstisnalar: schizoaffektiv, davamlı şizofreniya kontekstində – yalnız səviyyə xeyli azaldılaraq və/yaxud əvəzinə klozapin

Birinci xətt: Benzodiazepinlər (lorazepam)

Lorazepam – qızıl standart:

Doza:

• Yetkinlər: başlanğıc 1-2 mq oral / IV / IM, 3-4 dəfə gündə
• Tipik effektiv doza: 6-16 mq/gün
• Maksimum: 24-30 mq/gün (xroniki, ASP-əlaqəli, davamlı katatoniyada bəzən tələb olunur)
• Uşaq və yaşlı: 0,5-1 mq başlanğıc, ehtiyatla titrasiya

Titrasiya:

• 1 mq po 8 saatda bir başla
• 24 saatdan sonra cavab qiymətləndir
• Əgər cavab qisməndirsə – dozanı 1-2 mq artır
• Maksimum effekt 3-7 gün

Davam:

• Ən azı 3 həftə stabil cavabdan sonra (BAP 2023)
• Tədricən kəsmə çox yavaş (residiv riski)

Diqqət:

• Respirator depressiyaya qarşı monitorinq
• Sedasiya tipik, lakin respirator komprometsizdirsə müalicəni dayandırma
• IM yol uzunmüddətli istifadədə tövsiyə olunmur (CPK artımı)

Effektivlik:

• 70-80% pasiyent lorazepama cavab verir
• ASP-li, xroniki şizofreniya kontekstli – aşağı cavab (~30-50%)

İkinci xətt: EKT (Elektrokonvulsiv terapiya)

Göstərişlər (NICE TA59, BAP 2023):

• Lorazepama 5-7 gün ərzində cavab yox (sübutluluq A)
• Malign katatoniya (ilk xətt – lorazepamla paralel və ya əvəzinə)
• Ağır komplikasiyalar: dehidratasiya, malnütrisiya, ağır rigidlik
• Suisidal davranış

Protokol:

• Bilateral ECT üstündür (sübutluluq A; unilateraldan effektivdir katatoniada)
• Tezlik: gündə 1-2 dəfə ilk 3-5 gün, sonra 2-3 dəfə həftədə
• Sayı: 6-12 sessiya tipik, lakin lazımi qədər
• Maintenance ECT – residiv halında tövsiyə oluna bilər

ECT effektivliyi:

• 80-100% cavab nisbəti, lorazepama rezistent hallarda da
• Sürətli effekt – 1-2 sessiyadan sonra dəyişiklik
• Malign formada həyatxilas edici

Azərbaycan kontekstində: EKT məhdud əlçatandır (Bakı PSM, bəzi xəstəxanalar). BAP 2023 tövsiyələri qarşısında klinisistlər lorazepama uzunmüddətli (yüksək doza) etibar etməyə tələb olunur, lakin malign formada xəstəxanalararası transfer lazım ola bilər.

Digər farmakoloji müalicələr

Üçüncü xətt (lorazepam və EKT-yə cavabsız hallarda):

Dəstəkləyici tibbi müalicə (mütləq)

Katatoniya tibbi-həyati emergency-dir, geniş dəstəkləyici qulluq tələb olunur:

Əsas:

• Mayelər (IV, hidratasiya saxlanması)
• Qida – nazoqastrik tübaja gerek ola bilər (mutizm, neqativizm fonunda)
• Decubitus profilaktikası (immobilizasiyada) – pozisional dəyişikliklər
• Venoz tromboz profilaktikası – aşağı doza heparin (LMWH)
• Kontrakturanın profilaktikası – passiv hərəkət, fizioterapiya
• Aspirasiya pnevmoniyasının profilaktikası – baş yüksəlmiş poza
• Sidik və bağırsaq idarəsi – kateterizasiya, lavman lazım ola bilər
• Cilddə bütövlüyün saxlanması

Spesifik vəziyyətlər

Malign katatoniya / NMS

Təcili tədbirlər:

1. Antipsixotiklərin dərhal kəsilməsi (NMS varsa)
2. Hipertermianın aktiv idarə edilməsi – soyutma
3. ICU və ya yüksək nəzarət şərtləri
4. Mayelər və elektrolitlərin korreksiyası
5. Lorazepam IV yüksək dozalarda (ilk xətt)
6. ECT – malign formada birinci 24-48 saatda mütləq düşünülməli
7. Dantrolen 1-3 mq/kq IV (hipertermiya, rigidlik)
8. Bromokriptin 2,5-10 mq po (D2 agonisti)
9. Rabdomioliz idarəsi – mayelər, sidik alkalinizasiyası

ASP-li katatoniya (uşaq və yeniyetmələr — xüsusi diqqət)

ASP-li uşaq və yeniyetmələrdə katatoniya xüsusi klinik vahid kimi tanınır və hələ də klinik praktikada nadir hallarda diaqnoz olunur — çünki onun əlamətləri ASP-nin özünün simptomları (stereotipiyalar, ritualistik davranışlar, immobillik epizodları) ilə qarışdırıla bilər.

Epidemiologiya:

• ASP-li yeniyetmələrin 12-17%-ində kataton əlamətlər müşahidə olunur (Wing & Shah, 2000)
• ASP-li uşaqlarda 10 yaşdan sonra ortaya çıxma riski artır
• Yetkin ASP-də yayılma daha aşağı (5-7%)

Klinik təqdimat ASP-də:

ASP-li pasiyentdə katatoniya təqdimatı yetkin populyasiyadan fərqlidir:

• "Yavaşlama" (slowing) — hərəkətlərin və danışıqın əhəmiyyətli yavaşlaması
• Funksional regression — əvvəllər mənimsənilmiş bacarıqların itməsi (paltar geyinmə, qida qəbulu, tualet istifadəsi)
• Mutizm və ya əhəmiyyətli olaraq danışıqın azalması
• Stereotipiyaların intensivləşməsi — adi ASP stereotipiyalarının kataton intensifikasiyası
• Negativizm və əmrlərə müqavimət
• İnkontinensiya — funksional regressiyanın bir hissəsi
• Ekzistensial katastrofa — pasiyent inkişaf etmiş bacarıqları qəfil itirir

Bush-Francis-in adaptasiyası:

Standart Bush-Francis Catatonia Rating Scale (BFCRS) ASP-də çətin tətbiq olunur, çünki ASP-nin özünün xüsusiyyətləri (göz təması yox, sosial qarşılıqlı əlaqə zəif, stereotipiyalar) əsas balların artmasına səbəb ola bilər. Müasir tövsiyə — Wing & Shah (2000) tərəfindən hazırlanan ASP-spesifik kataton qiymətləndirmə istifadə etmək, və ya bazis (premorbid) vəziyyət ilə müqayisə yolu ilə diaqnoz qoymaq:

• Pasiyentin əvvəlki funksional səviyyəsi nə idi?
• İndi nə qədər pisləşmişdir?
• Bu pisləşmə ilk neçə həftə/aydır davam edir?

Diaqnostik prinsip: Yeni və ya əhəmiyyətli funksional pisləşmə + kataton əlamətlər → katatonia diaqnozu, ASP rəqib diaqnoz olaraq qəbul edilməsin.

Trigger faktorlar (ASP-li pasiyentlərdə):

• Yeniyetmə dövrü, hormonal dəyişikliklər
• Travmatik təcrübələr
• Rutinin pozulması
• İnfeksiya, somatik xəstəlik
• Komorbid psixiatrik pozuntular (depressiya, OKP)

Pediatrik dozalanma:

Vacib qeyd: ASP-li pasiyentlərdə bəzən standart yetkin dozalardan yüksək dozalar tələb olunur (10-20 mq/gün), lakin pediatrik populyasiyada bu nəzarətli mühitdə, nəfəs alma monitorinqi ilə edilməlidir.

ECT pediatrik populyasiyada:

• EKT pediatrik kataton üçün etibarlıdır və effektivdir (effektivlik 85-95%)
• Göstəriş: 48-72 saat lorazepam terapiyasına müqavimət + həyatı təhdid edən vəziyyət (qida qəbulundan imtina, dehidratasiya, malign əlamətlər)
• Etika qaydaları: valideyn icazəsi + (uşaq yaşına uyğun) razılığı; etik komitə müsahibəsi
• Standart sxem: bilateral EKT, gündə 3 dəfə həftədə (Mon-Wed-Fri); 6-12 seans
• Saxlanma ECT lazım ola bilər (residiv riski yüksəkdir)

Klozapin:

• ASP-li yeniyetmələrdə uzunmüddətli profilaktika üçün
• Doza: 12,5 mq başlanğıc; 200-400 mq/günə qədər tədricən artırılır
• Standart monitorinq sxemi (qan testləri, miokardit erkən fazada)

Komorbid OKP/təşviş:

ASP-li pasiyentlərdə katatoniya çox vaxt komorbid OKP və ya yüksək təşviş ilə əlaqəlidir. Stabilləşmədən sonra:

• SİUSİ (sertralin, fluoksetin) — düşük dozalar
• Davranış müdaxilələri — sosial dəstək, sensoriy regulasiya

Proqnoz:

• Erkən diaqnoz və lorazepam başlanması ilə 70-80% remissiya
• Geç diaqnoz halında uzunmüddətli müalicə tələb olunur
• ASP-li pasiyentlərdə residiv riski yüksəkdir — uzunmüddətli profilaktik müalicə tövsiyə olunur

Postpartum katatoniya

• 20% postpartum psixotik epizoddan katatonik
• Lorazepam birinci xətt (laktasiya ilə uyğun aşağı dozalarda)
• Ana və körpənin təhlükəsizliyi mütləq qiymətləndirilir
• EKT ağır hallarda – effektiv və laktasiya ilə uyğun

Anti-NMDA-R ensefaliti

• İmmunoterapiya birinci xətt: steroidlər, IVIG, plazmaferez, rituximab
• Lorazepam katatonik simptomlar üçün dəstəkləyici
• EKT mübahisəli (bəzi hallarda effektiv, bəzilərində kəskinləşdirir)
• Tumour axtarışı – ovarian teratoma 50% halda gənc qadınlarda

Maintenance müalicə

• Lorazepam ən azı 3 həftə stabil cavabdan sonra
• Tədricən kəsmə – həftədə 10-25% azalma
• Residiv halında lorazepama qayıtma
• Periodik katatoniyada uzunmüddətli profilaktik (litium, antikonvulsantlar)
• Şizofreniya kontekstində klozapin saxlanma

Proqnoz

Müalicə cavabı

• 70-80% pasiyent lorazepama tam və ya qismən cavab verir (ilk 1-7 gündə)
• 80-100% pasiyent EKT-yə cavab verir (lorazepam-rezistent hallarda da)
• Erkən müalicə = yaxşı proqnoz

Mortalite

• Düzgün müalicə ilə mortalite minimal (<5%)
• Müalicəsiz malign katatoniyada mortalite 20-50%
• Komplikasiyalar (aspirasiya pnevmoniya, venoz tromboz, rabdomioliz) ölümün əsas səbəbidir

Residiv

• 20-30% pasiyent təkrarlanan katatonik epizodlar yaşayır
• Periodik katatoniya – təbii təkrarlanan
• Affektiv kontekstdə residiv affektiv epizodla
• Dövri profilaktik benzodiazepin bəzi hallarda

Etioloji proqnoz

• Affektiv katatoniya – ən yaxşı proqnoz, primary affektiv pozuntu müalicəsi ilə
• Şizofreniya katatoniyası – orta proqnoz, klozapin etibarlı seçim
• ASP-li katatoniya – uzunmüddətli müalicə tələb edə bilər
• Üzvi katatoniya – əsas xəstəliyə bağlıdır (anti-NMDA-R: yaxşı, əgər erkən müalicədir; ensefalit: dəyişkən)

Mənbələr

Beynəlxalq:

1. World Health Organization. ICD-11 CDDR. Geneva, 2024.
2. American Psychiatric Association. DSM-5-TR. APA Publishing, 2022.
3. Rogers JP, Oldham MA, Fricchione G, et al. Evidence-based consensus guidelines for the management of catatonia: Recommendations from the British Association for Psychopharmacology. J Psychopharmacol. 2023;37(4):327-369.
4. American Psychiatric Association. Resource Document on Catatonia. APA Publishing, 2025.
5. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Guidance on the use of electroconvulsive therapy (TA59). London, 2003.
6. Bush G, Fink M, Petrides G, Dowling F, Francis A. Catatonia. I. Rating scale and standardized examination. Acta Psychiatr Scand. 1996;93(2):129-136.
7. Bush G, Fink M, Petrides G, Dowling F, Francis A. Catatonia. II. Treatment with lorazepam and electroconvulsive therapy. Acta Psychiatr Scand. 1996;93(2):137-143.
8. Fink M, Taylor MA. Catatonia: A Clinician's Guide to Diagnosis and Treatment. Cambridge University Press, 2003.
9. Northoff G. Catatonia and neuroleptic malignant syndrome: psychopathology and pathophysiology. J Neural Transm, 2002.
10. Sienaert P, Dhossche DM, Vancampfort D, De Hert M, Gazdag G. A clinical review of the treatment of catatonia. Front Psychiatry, 2014.
11. Walther S, et al. Structure and neural mechanisms of catatonia. Lancet Psychiatry, 2019.
12. Wilson JE, et al. Delirium and catatonia in critically ill patients: the delirium and catatonia prospective cohort investigation. Crit Care Med, 2017.
13. Dhossche DM. Decalogue of catatonia in autism spectrum disorder. Front Psychiatry, 2014.

Yerli (Azərbaycan):

1. Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi. Şizofreniyanın Diaqnostika və Müalicəsi üzrə Klinik Protokol. Bakı, 2009 (katatonik xüsusiyyətlər kontekstində).
2. "Psixiatriya yardımı haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu (12.06.2001).

Post-sovet:

1. Kaplan H.I., Sadock B.J. Klinik psixiatriya. (Клиническая психиатрия) 2 cilddə. Moskva: Tibb, 1994 (klassik təsvir).
2. Tiqanov A.S. (red.). Psixiatriya üzrə rəhbərlik. (Руководство по психиатрии) Moskva: Tibb, 1999.
3. Popov Yu.V., Vid V.D. Müasir klinik psixiatriya. (Современная клиническая психиатрия) – Sankt-Peterburq: Reç, 2006. 2-ci nəşr.