BÖLMƏ 21

6E20 · HAMİLƏLİK VƏ DOĞUŞ DÖVRLƏ ƏLAQƏLİ PSİXİ POZUNTULAR

---

Bu bölmənin tərkibi

Konseptual yenilik (XBT-11)

XBT-10 yalnız doğuşdan sonrakı dövrünü (F53) əhatə edirdi.

XBT-11 (6E20) hamiləlik dövründəki psixi pozuntuları da daxil etdi — hamiləlik dövrü + doğuşdan sonrakı dövr tam spektr.

DSM-5-TR yanaşması: Ayrı diaqnoz deyil — mövcud pozuntuların "doğum ətrafı başlanğıc" spesifikatoru kimi (MDD, bipolyar).

\newpage

6E20 HAMİLƏLİK DÖVRÜNDƏ PSİXİ POZUNTULAR

---

Tərif

Hamiləlik dövründə qadınların 10-20%-i klinik depresiya, 15-20%-i klinik anksiyete yaşayır. Bu "hamiləlik sevinci" ilə normallaşdırılır, az aşkar edilir, müalicəsiz qalır.

Risk amilləri

• Hamiləlikdən əvvəl depresiya/anksiyete tarixi
• Planlaşdırılmamış hamiləlik
• Ərlə münasibət problemləri
• Sosial dəstəyin azlığı
• Maliyyə stresi
• Sağalma üçün hamiləlik (öncəki ölü doğum, düşük)
• Azərbaycanda: erkən yaşda nikah, valideyn təzyiqi, cins üçün sosial gözlənti

Klinik mənzərə

Prenatal depressiya:

• Aşağı əhval, ağlama epizodları
• Hamiləlikdən zövq ala bilməmə
• Körpə üçün narahatlıq
• Gündəlik funksionallıq pozulması

Prenatal anksiyete:

• Körpənin sağlamlığı üçün həddən narahatlıq
• Doğuşdan həddən qorxu (tokofobiya)
• Özünün doğuş zamanı ölümü qorxusu

Müalicə

Birinci xətt (yüngül-orta):

• KDT (cognitive-behavioural), İPT (interpersonal therapy)
• Sosial dəstəyin gücləndirilməsi
• Mindfulness-əsaslı müdaxilələr

Farmakoterapiya:

• Ağır hallarda: SİUSİ (sertralin, fluoksetin) – hamiləlikdə görece güvənli
• Paroxetin hamiləlikdə ƏLEYH – kardiak qüsur riski (PPHN)
• Bütün dərmanlar risk-fayda nisbəti ilə qiymətləndirilir
• Müalicəsiz ağır hamiləlik dövrü depressiyası da özü risk yaradır (vaxtından əvvəl doğuş, aşağı çəki)

\newpage

6E20.0 ERKƏN DOĞUŞDAN SONRAKI EMOSIONAL REAKSİYA ("Baby blues")

---

Tərif

Erkən doğuş sonrası emosional reaksiya (ingilis. "baby blues") – doğuşdan sonra 2-4 gün ərzində başlayan, 1-2 həftə davam edən, özbəzöz keçən emosional reaktivlik dövrü.

Normal reaksiyadır – psixiatrik diaqnoz deyil.

Epidemiologiya

Doğum edən qadınların 50-80%-i erkən doğuş sonrası emosional reaksiya yaşayır.

Klinik mənzərə

• Ağlama epizodları, həssaslıq
• Əhvalın tez dəyişkənliyi
• Yorğunluq, əsəbilik
• Körpəyə sevgi ilə birlikdə

Müalicə

• Müalicə tələb olunmur
• Ailə dəstəyi, istirahət
• Simptomlar 2 həftəni keçirsə → PPD qiymətləndirilməsi tələb olunur

\newpage

6E20 DOĞUŞDAN SONRAKI DEPRESSİYA (PPD)

---

Tərif

Doğuşdan sonrakı depressiya (PPD) – doğuşdan sonra 4 həftə ərzində başlayan major depressiv epizod; lakin klinik praktikada doğuşdan sonra ilk 1 il içrə inkişaf edən depressiya da PPD kimi qiymətləndirilir.

Etiologiya

Hormonal

• Estrogen, progesteron – doğuşdan sonra kəskin düşür
• Bu hormonal dəyişiklik serotonin, dopamin sistemlərini tetikləyir
• Risk: hormonal həssas qadınlar (PMS tarixçəsi)

Risk amilləri

• Əvvəlki PPD tarixi (ən güclü: 50% residiv)
• Prenatal depressia/anksiyete
• Bipolyar pozuntu tarixi
• Sosial dəstəyin azlığı
• Körpənin kolitsi/yuxu problemləri
• Qayınana münasibəti (Azərbaycanda güclü faktor)
• Valideynliyə adaptasiya çətinliyi
• Emzirmə problemləri

Epidemiologiya

• Yayılma: 10-15% (doğum edən qadınlarda)
• Aşkar olunma: yalnız 50% aşkar olunur; müalicə daha az
• Kişilərdə: "paternal PPD" – 5-10% ata
• Azərbaycanda: damğalanma + "ana sevinməlidir" norması → az diaqnoz

Klinik mənzərə

• Davamlı kədər, ağlama
• Körpəyə bağlanmaqda çətinlik (ana-körpə bağlanması problemləri)
• Özünü yaxşı ana hiss etməmə, özünü günahlandırma
• Körpəyə zərər verə biləcəyi qorxusu (obsessiv düşüncə – PPD OKP komponenti)
• Ağır anhedoniya – körpədən zövq ala bilməmə
• Yorğunluq, yuxu pozuntusu (körpədən asılı olmayan)
• Suisidal düşüncələr – ağır hallarda

Diaqnoz

XBT-11 / DSM-5-TR:

Major depressiv epizod meyarları + doğuşdan sonra başlanğıc (4 həftə içrə – DSM; geniş kontekstdə 1 il).

Skrining: EPDS (Edinburgh Postnatal Depression Scale) – 10 sual; 10+ PPD şübhəsi; 13+ klinik əhəmiyyətli.

Müalicə

Birinci xətt: Psixoterapiya

• İPT (İnterpersonal Therapy) – doğuşdan sonrakı dövr üçün xüsusi protokol; sübutluluq A
• KDT – depressiv koqnisiyalara müdaxilə
• Qrup terapiyası – ana qrupları; sosial dəstəyin gücləndirilməsi

Farmakoterapiya

Emzirmə kontekstinda qiymətləndirilməli:

Brexanolone (Zulresso): FDA 2019 – doğuşdan sonrakı PPD üçün IV, 60 saat infüziya; neuroaktiv steroid; möhtəşəm effekt lakin giriş çətin, baha, Azərbaycanda mövcud deyil.

Zuranolone (Zurzuvae): FDA 2023 – oral, 14 günlük kurs; PPD üçün ilk oral spesifik müalicə.

Sosial dəstək

• Ailə/ər cəlb etmə – körpə baxımının paylaşdırılması
• İstirahat imkanı
• Psikoeducation – ailəyə (sevinmək məcbur deyil, bu xəstəlikdir)
• Körpə baxımı köməyi

Proqnoz

• Müalicə ilə 85-90% tam remissiya
• Müalicəsiz: 6-12 ay davam edir, bəziləri xronikləşir
• Residiv riski 50% növbəti doğuşda

\newpage

6E21 DOĞUŞDAN SONRAKI PSİXOZ (PPP)

---

Tərif

Doğuşdan sonrakı psixoz – doğuşdan sonra 1-4 həftə ərzində başlayan kəskin psixotik epizod; tez-tez manik xüsusiyyətlər.

TİBBİ TƏCİLİ VƏZİYYƏT – körpə və ana üçün həyat riski.

Epidemiologiya

• 1-2/1000 doğum
• Bipolyar pozuntu tarixi → risk 100x artır
• Öncəki PPP → 50-60% residiv

Klinik mənzərə

• Kəskin başlanğıc (günlər ərzində)
• Yuxusuzluq – yatmaq istəmir, lazım deyil hissi
• Qarışıq əhval – manik yüksəklik + disforik irritabillik
• halusinasiyalar (vizual, işitmə)
• Sayıqlamalar (körpəyə zərər vermə, özünü xilasedici hesab etmə)
• Dezoriyentasiya – konfüziya, tanıyan olmama
• Körpəni öldürmə impulsu – aktiv qiymətləndirilməlidir

Müalicə

ACİL HOSPİTALİZASİYA – anadan körpəni ayırmaq ola bilər.

Farmakoterapiya:

• Litium – birinci xətt (bipolyar episod kimi); emzirmədə diqqət
• Antipsixotik – haloperidol, olanzapin, ketiapin
• Benzo – kısamüddətli sedativ
• ECT – sürətli effekt tələb olunanda, ağır hallarda

Proqnoz

• Müalicə ilə sürətli remissiya
• Növbəti hamiləlikdə litium profilaktikası tövsiyə olunur
• Uzunmüddətli: bipolyar pozuntu diaqnozu – 75%+

\newpage

6E20 DOĞUŞDAN SONRAKI TƏŞVİŞ, OKP, PTSP

---

Doğuşdan sonrakı Anksiyete

• Yayılma: 10-15%
• Körpəyə zərər gəlməsi qorxusu (çox vaxt normal narahatlıq, lakin klinik ola bilər)
• EPDS anksiyete subşkalası + GAD-7
• Müalicə: KDT, SİUSİ

Doğuşdan sonrakı OKP

• Körpəyə zərər verə biləcəyi haqqında intruziv obsessiv düşüncələr
• Pasiyent bu düşüncələrdən dəhşətə gəlir (eqo-distonik)
• Körpədən qaçınma davranışı (obsessiv)
• PPP-dən fərqli: pasiyent etmək istəmir – psixozda etmək impulsu var
• Müalicə: KDT (ERP), SİUSİ

Doğuş PTSP-si

• Travmatik doğuş (acil sezaryen, cansız doğuş, ağrı trayması)
• PTSP simptomları (flashback, qaçınma)
• EMDR, KDT

\newpage

6E2Z AZƏRBAYCAN KONTEKSTİ VƏ ÜMUMİ MÜALICƏ PRİNSİPLƏRİ

---

Azərbaycanda Perinatal Psixi Sağlamlıq

Xüsusi faktorlar:

• "Ana sevinməlidir" norması – PPD normallaşdırılmır, müalicəyə gəlmə az
• Qayınana rolu – yaşayış şəraiti, valideynlik qərarları üzərindəki nüfuz
• Cins üçün sosial gözlənti – oğlan doğmaq istəyi; qız doğduqda rədd
• Xidmətlərə çıxış – kənd ərazilərdə məhdud
• Aşkar olunma – mamalıq/qinekologiya xidmətlərində psixiatrik skrininq azdır

Tövsiyə: Bütün doğum verən qadınlara 2-6 həftədə EPDS skrininqi – hamiləlik və doğuşdan sonrakı dövrə psixiatrik xidmətin əsası.

Hamiləlikdə/Emzirmədə Dərman Seçimi

Ümumi prinsip: Müalicəsiz ciddi psixi pozuntu da risk yaradır (düşük, vaxtından əvvəl doğuş, ana-körpə bağlanmasının pozulması).

Ən güvənli SİUSİ:

• Sertralin → birinci seçim
• Esitalopram → alternativ
• Fluoksetin → qəbul edilə bilər

Qaçınılacaqlar:

• Paroksetin (hamiləlikdə kardiak risk)
• Litium (hamiləlikdə diqqətlə, doğuşdan sonra Ebstein anomaliyası riski)
• Valproat (teratogen – çox yüksək risk; hamiləlikdə ƏLEYH)

Bölmə 19 üçün mənbələr

1. APA. DSM-5-TR. 2022.
2. WHO. ICD-11 CDDR. 2024.
3. NICE. Antenatal and postnatal mental health (CG192). 2014/2020.
4. Cox JL, et al. Detection of postnatal depression: Edinburgh Postnatal Depression Scale. Br J Psychiatry, 1987.
5. Wisner KL, et al. Postpartum depression. N Engl J Med, 2002.
6. Sit D, et al. A review of postpartum psychosis. J Women\'s Health, 2006.
7. Meltzer-Brody S, et al. Brexanolone injection in post-partum depression: two multicentre, double-blind, randomised, placebo-controlled, phase 3 trials. Lancet, 2018.
8. Freeman MP, et al. Zuranolone for major depressive disorder. JAMA Psychiatry, 2023.