BÖLMƏ 17

6D50–6D51 · SÜNI (FAKTİTİOZ) POZUNTULAR

---

Bu bölmənin tərkibi

Konseptual yenilik (XBT-11)

İki kateqoriya aydınlaşdı

XBT-10-da F68.1 kimi vahid kateqoriya idi. XBT-11 iki ayrı kateqoriya:

• 6D50 – özünə (adult self-directed)
• 6D51 – başqasına (proxy, əvvəlki adı "Münchhausen by proxy")

Simulyasiyadan (malingering) ayrım

Süni pozuntu – simptomlar şüurlu yaradılır, lakin motivasiya psixoloji (pasiyent rolunu almaq, qulluq almaq).

Simulyasiya (malingering) – simptomlar şüurlu yaradılır, motivasiya xarici maddi qazanc (sığorta, həbs azaldılması, iş gücündən azad).

Süni pozuntu DSM-5-TR / XBT-11-də psixi pozuntudur. Simulyasiya deyil.

\newpage

6D50 ÖZÜNƏ UYĞULANMIŞ SÜNİ POZUNTU

---

Tərif

Özünə uyğulanmış süni pozuntu – fiziki və ya psixi simptomların şüurlu şəkildə uydurulması, ağırlaşdırılması, induksiya edilməsi; pasiyent bu simptomlarla tibbi sistemdən qulluq almaq üçün davranır; motivasiya xarici qazanc deyil, pasiyent rolunu almaq.

Tarixi ad: "Münchhausen sindromu" – ağır, gəzgindən formalar üçün işlənirdi.

Etiologiya

• Travma anamnezi: uşaqlıqda xəstəlik/qulluq ilə əlaqəli başlıq
• Xəstəxanalar, tibbi mühit pasiyent üçün güvənli, qulluqlu mühit
• Şəxsiyyət pozuntuları: borderline, antisosial, histrionik komorbidliyi geniş
• Tibb işçilərindəkinösbəti yüksək (tibbi bilik çatışmazlıq yox)
• Ağrının "simvollaşdırılması" – tibbi diqqət = qulluq = sevgi

Epidemiologiya

• Yayılma: <1%; çox az müraciət, az diaqnoz
• Qadın dominant (klassik Münchhausen kişi dominant – nadir)
• Tez-tez tibb işçiləri
• Diaqnostik gecikmə: orta 10+ il; çoxsaylı hospitalizasiya

Klinik mənzərə

Simptom manipulyasiyası üsulları

Uydurma:

• Mövcud olmayan simptomları bildirmək (baş ağrısı, ağrı, görmə pozuntusu)
• Anamnezdə yalan (tibbi tarixçəni "zənginləşdirmək")

Ağırlaşdırma:

• Mövcud simptomları şişirtmək

İnduksiya:

• Özünə zərər – dəriyə yara, iynə soxma
• Maddə qəbulu – laksativ, insulindən istifadə
• Yaraya müdaxilə – açıq yaranı çirklətmək
• İdrar nümunəsinə qan əlavə etmək

"Red flags" – şübhə işarələri

• Çoxsaylı hospitalizasiya müxtəlif klinkada
• Simptomlar tibbi müayinədə aşkar olunmur
• Pasiyent müayinə nəticəsi normaldırsa narahat olur (normal nəticə = narahatlıq)
• Tibb işçisi özü
• Müalicəyə paradoksal reaktiv xəstələnmə
• Klinikadan çıxandan sonra simptomlar keçir, qayıtanda yenidən
• Çoxsaylı cərrahi – "laparotomy scar"

Diaqnoz

XBT-11 (6D50):

A. Fiziki və ya psixi simptomların uydurulması, ağırlaşdırılması, induksiyası – şüurlu

B. Pasiyent özünü xəstəliyə görə müalicəyə sövq edir

C. Motivasiya – pasiyent rolu almaq (xarici qazanc yox)

D. Müalicəyə motivasiya olmadıqda simptomlar azalır (diagnostik)

Differensial diaqnostika

Müalicə

Xüsusi çətinlik: inkar

Pasiyentlər diaqnozu qəbul etmir – müdaxilə dirənci böyükdür.

Yanaşma prinsipi:

• Konfrontasiya → pasiyent klinikadan çıxır (effektsiz)
• Güvən əsaslı, qeyri-konfrontatif yanaşma – daha effektiv
• "Stressin simptomlarınıza kömək edə biləcəyini düşünürük" – psixoloji siqnalı yumşatmaq

Psixoterapiya:

• Travma fokuslu (TF-KDT)
• Şəxsiyyət pozuntusuna yönəlmiş (DBT, sxema)
• Uzunmüddətli; motivasiya problemi

Tibb sistemi ilə koordinasiya:

• Bir koordinator həkim (çoxlu klinik "shopping" dayandırmaq)
• Gereksiz tibbi müdaxilədən qaçınma
• Multidisiplinar komanda (psixiatr + internist)

Proqnoz

• Çox çətin; xroniki gediş
• Müalicəyə gəlmə nadir
• Cismani fəsadlar (özünə zərər) ciddi risk
• Koordinasiya ilə gereksiz hospitalizasiya azalır

Mənbələr

1. APA. DSM-5-TR. 2022.
2. WHO. ICD-11 CDDR. 2024.
3. Bass C, Halligan P. Factitious disorders and malingering: challenges for clinical assessment and management. Lancet, 2014.
4. Feldman MD. Playing Sick? Untangling the Web of Munchausen Syndrome. Brunner-Routledge, 2004.

\newpage

6D51 BAŞQASINA UYĞULANMIŞ SÜNİ POZUNTU

---

Tərif

Başqasına uyğulanmış süni pozuntu – başqa şəxsdə (tipik olaraq uşaqda, lakin yaşlılarda da) simptomların şüurlu uydurulması, ağırlaşdırılması, induksiyası; qurbanı "xəstə" kimi qulluqdan tibbi sistemdən qulluq almaq.

Tarixi ad: "Münchhausen by proxy" (MBP) – Meadow (1977).

XBT-11 qeydi: Diaqnoz törədiciyə qoyulur (qurban deyil). Qurbanda komorbid reaksiyalar əyrıca kodlanır.

Etiologiya

• Törədici: tez-tez ana (85%+); tibb biliyinə malik ola bilər
• Motivasiya: qulluqverən rolunda diqqət almaq, xəstə uşağa "fədakar ana" imici
• Şəxsiyyət pozuntusu (histrionik, borderline) komorbid
• Özünün uşaqlıqda istismar tarixi

Epidemiologiya

• Yayılma: nadir, lakin klinik əhəmiyyətli
• Qurban: adətən <5 yaş uşaq; həm də yaşlılar, sağlamlıq şəraitindən asılı şəxslər
• Mortalite: tanınmamış hallarda qurban ölə bilər (hərəkət ağır olduqda)

Klinik mənzərə

Simptom formaları

• Uşağa qida yedizdirməmək, aclıq
• Uşağa zərərli maddə vermək (laksativ, hipnotik)
• Uşağın nəfəsini tutmaq
• Yara yaratmaq, çirkləndirmək
• Laborator nümunəsinə başqa maddə əlavə etmək

"Red flags" – şübhə işarələri

• Uşaqda izahsız, qeyri-adi xəstəlik nümunəsi
• Simptomlar anası ilə olduqda artır, ayrıldıqda azalır
• Ananın tibbi biliklər normaldan yüksəkdir
• Ananın tibb mühitinə isti münasibəti – klinisistlərə çox yaxın
• Çoxsaylı müxtəlif diaqnozlar

Diaqnoz

XBT-11 (6D51):

A. Başqa şəxsdə simptomların uydurulması/induksiyası – törədici tərəfindən şüurlu

B. Törədici qurbana qulluqverən rolunda tibbi sistemdən diqqət/qulluq alır

C. Xarici maddi qazanc motivi yox

D. Digər psixi pozuntu tam izah etmir

Müalicə

Prioritet: Qurbanın mühafizəsi

QANUNI MƏSULIYYƏT: Bu vəziyyət uşaq istismarı adlandırılır – qanuni müdaxilə tələb olunur.

• Dərhal: uşağı törədicidən ayırmaq
• Sosial xidmətlər + məhkəmə cəlb etmək
• Gizli müşahidə (kamera, palata izlənməsi) – sübut toplamaq
• Törədiciyə psixiatrik müdaxilə – güvən əsaslı, uzunmüddətli

Proqnoz

• Tanınmayan hallarda qurban üçün ağır risk
• Törədici müalicəyə nadir müraciət edir
• Uzunmüddətli nəzarət tələb olunur

Mənbələr

1. APA. DSM-5-TR. 2022.
2. WHO. ICD-11 CDDR. 2024.
3. Meadow R. Munchausen syndrome by proxy. Lancet, 1977 (original).
4. Flaherty EG, et al. Evaluating children with fractures for child physical abuse. Pediatrics, 2014.