Əlavə B (Appendix B)
ƏLAVƏ B
NEYROİNKİŞAF POZUNTULARININ SKRİNİNQ ŞKALALARI
İstifadə qaydaları: Bu şkalalar diaqnostik deyil, skrininq alətlərdir. Müsbət nəticə — ixtisaslaşmış klinik qiymətləndirmə üçün göstərişdir, diaqnoz deyil. Qəti diaqnoz klinik müsahibə, ətraflı qiymətləndirmə və (lazım olduqda) standartlaşdırılmış diaqnostik alətlər (ADOS-2, ADI-R, WISC-V və s.) vasitəsilə qoyulur.
Lisenziya statusu (Məsuliyyətdən azadolma qeydi): Bu əlavədə tam mətnlə təqdim edilən şkalalar (M-CHAT-R, AQ-10, ASRS v1.1, SNAP-IV) elmi tədqiqat və klinik istifadə üçün tərtibatçılar tərəfindən açıq şəkildə təqdim edilmiş alətlərdir. Bu kitab diaqnostik testlərin toplusu deyil, klinik təlimatdır: lisenziyalı alətlər (WISC-V, ADOS-2, Vineland-3 və s. bax B.5) mətndə əks olunmur, onların əldə edilməsi və istifadəsi hüquq sahiblərindən (Pearson, WPS, MHS və s.) rəsmi lisenziya alınmasını və ixtisaslı mütəxəssis tələb edir.
B.1. M-CHAT-R: Autizm spektri üzrə dəyişdirilmiş yoxlama siyahısı, yenidən işlənmiş (ing. Modified Checklist for Autism in Toddlers, Revised) – 16–30 aylıq uşaqlar üçün
Orijinal müəlliflər: Dayana L. Robins, Debora Feyn, Marianna Barton, 2009.
Orijinal istinad: Robins D.L., Feyn D., Barton M. M-CHAT-R/F — uşaqlarda autizmin erkən aşkarlanması üçün dəyişdirilmiş yoxlama siyahısı [M-CHAT-R/F]. Müəllif nəşri, 2009; «Pediatriya» (Pediatrics), 2014; 133: 37–45.
Təlimat
Bu sorğu vərəqi uşağınızın gündəlik davranışı ilə bağlı 20 sualdan ibarətdir. Valideyn və ya ilkin qayğı göstərən şəxs tərəfindən doldurulur. Hər suala BƏLİ və ya XEYR kimi cavab verin — uşağınızın adətən necə davrandığı əsasında. Əgər davranışı bir-iki dəfə görmüsünüzsə, amma ümumiyyətlə uşaq belə etmirsə, XEYR cavab verin.
Suallar
| № | Sual | Bəli | Xeyr |
|---|---|---|---|
| 1 | Otağın o tərəfindəki bir şeyə işarə etsəniz, uşağınız baxırmı? (Məsələn, uçan təyyarəyə, böyük heyvana və ya oyuncağa) | — | — |
| 2 | Heç uşağınızın kar olduğunu düşünmüsünüzmü? | — | — |
| 3 | Uşağınız xəyali (simvolik) oyunlar oynayırmı? (Məsələn, boş fincandan içmək kimi, telefonla danışmaq kimi, kuklaya yemək vermək kimi) | — | — |
| 4 | Uşağınız əşyalara dırmanmağı sevirmi? (mebel, pilləkən, ağac) | — | — |
| 5 | Uşağınız barmaqları ilə gözlərinin qarşısında qeyri-adi hərəkətlər edirmi? | — | — |
| 6 | Uşağınız istədiyi bir şeyə işarə edirmi? (Məsələn, əlçatmaz yerdə olan oyuncağı göstərmək üçün) | — | — |
| 7 | Uşağınız maraqlı bir şeyə diqqətinizi cəlb etmək üçün işarə edirmi? (Məsələn, göydəki təyyarə və ya böyük maşın) | — | — |
| 8 | Uşağınız başqa uşaqlara maraq göstərirmi? (Məsələn, oyun parkında uşaqlara baxır, onlara qoşulmağa çalışır) | — | — |
| 9 | Uşağınız sizə bir şey göstərməklə və ya önünüzə qoymaqla sizinlə paylaşırmı (bunu kömək üçün deyil, paylaşmaq üçün)? | — | — |
| 10 | Uşağınız adı çağırıldıqda cavab verirmi? | — | — |
| 11 | Uşağınıza gülümsədiyinizdə, o da sizə gülümsəyirmi? | — | — |
| 12 | Uşağınız gündəlik səslərdən narahat olurmu? (Məsələn, tozsoran, yüksək musiqi) | — | — |
| 13 | Uşağınız yeriyirmi? | — | — |
| 14 | Uşağınız siz onunla oynayarkən və ya paltarını geyindirərkən gözlərinizə baxırmı? | — | — |
| 15 | Uşağınız sizin etdiklərinizi təqlid edirmi? (Məsələn, siz üz-gözünüzü oynatdıqda, o da eyni şeyi edir) | — | — |
| 16 | Başınızı çevirib baxdıqda, uşağınız da ora baxırmı? | — | — |
| 17 | Uşağınız diqqətinizi cəlb etməyə çalışırmı? (Məsələn, sizə baxmaq, tərif almaq üçün, «bax!» demək) | — | — |
| 18 | Uşağınız anladığı sözlərə cavab verirmi? (Məsələn, «topu mənə ver» və ya «kitabı götür» deyildikdə) | — | — |
| 19 | Əgər bir şey yeni və ya qəribə baş verərsə, uşağınız sizin reaksiyanızı görmək üçün üzünüzə baxırmı? | — | — |
| 20 | Uşağınız hərəkətli oyunları sevirmi? (Məsələn, havada yellənmək, dizinizin üstündə tullandırılmaq) | — | — |
Hesablama
Risk xalı = risk cavablarının sayı: 2, 5, 12-ci suallarda BƏLİ, qalan suallarda isə XEYR cavabı risk əlaməti hesab edilir.
Yəni:
- 1, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20-ci suallarda XEYR cavabı risk əlaməti hesab edilir.
- 2, 5, 12-ci suallarda BƏLİ cavabı risk əlaməti hesab edilir.
Nəticələrin şərhi
| Xal | Risk səviyyəsi | Tövsiyə |
|---|---|---|
| 0–2 | Aşağı risk | Əlavə qiymətləndirmə tələb olunmur (digər risk amilləri yoxdursa); 24 aya qədər yenidən skrininq tövsiyə olunur |
| 3–7 | Orta risk | M-CHAT-R/F (Follow-up) tələb olunur — strukturlaşdırılmış izləmə müsahibəsi; tibb işçisi tərəfindən aparılır |
| 8–20 | Yüksək risk | Təcili ASP (autizm spektri pozuntusu) diaqnostik qiymətləndirməsi və erkən müdaxilə proqramına göndərmə tələb olunur |
Qeyd: M-CHAT-R — Azərbaycan dilində müxtəlif klinikalarda istifadə olunur, lakin rəsmi etibarlılıq yoxlanışı (validasiya) Azərbaycan əhalisində məhduddur. Yuxarıdakı tərcümə klinik praktika üçün nəzərdə tutulub; elmi tədqiqatlarda rəsmi təsdiqlənmiş tərcümə istifadə olunmalıdır (rəsmi tərcümələr üçün: https://mchatscreen.com).
B.2. AQ-10 (Autizm Spektri Kvotienti-10): qısa autizm spektri qiymətləndirməsi (16 yaş və yuxarı)
Orijinal müəlliflər: Kerri Allison, Boni Auyeung, Saymon Baron-Koen, 2012.
Orijinal istinad: Allison C., Auyeung B., Baron-Koen S. Autizm skrininqi üçün qısa «qırmızı bayraqlar»: qısa Autizm Spektri Kvotienti (AQ-10) [Toward brief «red flags» for autism screening: the short Autism Spectrum Quotient (AQ-10)]. «Amerika Uşaq və Yeniyetmə Psixiatriyası Akademiyasının Jurnalı» (J Am Acad Child Adolesc Psychiatry), 2012; 51: 202–212.
Təlimat
Aşağıdakı 10 ifadə haqqında nə düşünürsünüz? Hər ifadə üçün Mütləq razıyam, Qismən razıyam, Qismən razı deyiləm, Mütləq razı deyiləm variantlarından birini seçin.
Suallar
| № | İfadə |
|---|---|
| 1 | Mən tez-tez kiçik səslərə diqqət yetirirəm — başqaları bunları eşitmədikdə |
| 2 | Mən adətən kiçik detallara deyil, ümumi şəklə daha çox diqqət edirəm |
| 3 | Mən eyni vaxtda birdən çox işi asanlıqla yerinə yetirə bilirəm |
| 4 | Əgər məni kimsə yayındırarsa, əvvəlki işimə tez qayıda bilirəm |
| 5 | Başqası mənimlə danışarkən onun nə demək istədiyini asanlıqla anlayıram |
| 6 | Məni dinləyən şəxsin darıxdığını asanlıqla müəyyən edirəm |
| 7 | Hekayə oxuyarkən personajların nə düşündüyünü başa düşməkdə çətinlik çəkirəm |
| 8 | Mən müəyyən kateqoriyalar üzrə məlumat toplamağı xoşlayıram (məsələn, avtomobil növləri, quşlar, qatarlar) |
| 9 | Mən bir insanın üzünə baxaraq onun nə düşündüyünü və ya nə hiss etdiyini asanlıqla müəyyən edirəm |
| 10 | Mən insanların niyyətlərini anlamaqda çətinlik çəkirəm |
Hesablama
| Sual | «Mütləq razıyam / Qismən razıyam» – 1 bal | «Mütləq razı deyiləm / Qismən razı deyiləm» – 1 bal |
|---|---|---|
| 1 | ✓ | — |
| 2 | — | ✓ |
| 3 | — | ✓ |
| 4 | — | ✓ |
| 5 | — | ✓ |
| 6 | — | ✓ |
| 7 | ✓ | — |
| 8 | ✓ | — |
| 9 | — | ✓ |
| 10 | ✓ | — |
Cəmi xal 10 baldan hesablanır
Nəticələrin şərhi
| Xal | Tövsiyə |
|---|---|
| 0–5 | ASP (autizm spektri pozuntusu) diaqnostik qiymətləndirməsinə ehtiyac azdır |
| ≥6 | Ətraflı ASP klinik qiymətləndirməsi tövsiyə olunur |
Qeyd: AQ-10 klassik AQ-50-nin qısa versiyasıdır. NICE CG142 (Böyük Britaniya) tərəfindən ilkin səhiyyədə yetkinlərdə ASP skrininqi üçün rəsmi tövsiyə edilir. Həssaslıq/spesifiklik 0,88/0,91 (Allison 2012). AQ-10 xüsusilə özünüskrininqdə etibarlıdır və klinikçinin ilkin müsahibəsi ilə birlikdə istifadə olunmalıdır.
B.3. ASRS v1.1: Yetkin DƏHP üzrə Özünü Bildirmə Şkalası
Orijinal müəlliflər: ÜST, Ronald C. Kesler və əməkdaşları, Harvard Tibb Məktəbi, 2005.
Orijinal istinad: Kesler R.C., Adler L., Eyms M. və b. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının yetkinlərdə DƏHP üzrə özünüqiymətləndirmə şkalası (ASRS) [The World Health Organization Adult ADHD Self-Report Scale (ASRS)]. «Psixoloji Tibb» (Psychological Medicine), 2005; 35: 245–256.
Təlimat
Bu şkala yetkinlərdə DƏHP simptomlarının skrininqi üçündür. Aşağıdakı 6 suala — son 6 ay ərzində özünüzü necə hiss etdiyinizə — əsaslanaraq cavab verin. Hər sual üçün Heç vaxt, Nadirən, Bəzən, Tez-tez, Çox tez-tez variantlarından birini seçin.
Hissə A — Birincili skrininq (6 sual)
| № | Sual | Heç vaxt | Nadirən | Bəzən | Tez-tez | Çox tez-tez |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Bir layihənin çətin hissəsi başa çatdıqdan sonra son xırdalıqları bitirməkdə nə qədər tez-tez çətinlik çəkirsiniz? | — | — | — | — | — |
| 2 | Təşkilat tələb edən bir iş görərkən işləri sıraya qoymaqda nə qədər tez-tez çətinlik çəkirsiniz? | — | — | — | — | — |
| 3 | Görüş və ya öhdəlikləri xatırlamaqda nə qədər tez-tez problem yaşayırsınız? | — | — | — | — | — |
| 4 | Çox düşüncə tələb edən bir tapşırığınız olduqda, nə qədər tez-tez başlamaqdan çəkinirsiniz və ya onu təxirə salırsınız? | — | — | — | — | — |
| 5 | Uzun müddət oturmaq məcburiyyətində olduğunuz zaman nə qədər tez-tez əl-ayağınızı qımıldadırsınız və ya yerinizdə qurcalanırsınız? | — | — | — | — | — |
| 6 | Nə qədər tez-tez «motorla işləyən» kimi həddindən artıq fəal və ya özünüzü bir şey etmək məcburiyyətində hiss edirsiniz? | — | — | — | — | — |
Hesablama (Hissə A üçün)
Cədvəldə qalın şriftlə verilmiş cavablar — müsbət əlamətdir.
| Sual | Müsbət əlamət sayılan cavablar |
|---|---|
| 1 | Bəzən, Tez-tez, Çox tez-tez |
| 2 | Bəzən, Tez-tez, Çox tez-tez |
| 3 | Bəzən, Tez-tez, Çox tez-tez |
| 4 | Tez-tez, Çox tez-tez |
| 5 | Tez-tez, Çox tez-tez |
| 6 | Tez-tez, Çox tez-tez |
Cəmi müsbət əlamət sayı: ____ / 6
Nəticələrin şərhi
| Müsbət əlamət sayı | Şərh |
|---|---|
| 0–3 | Simptomlar yetkin DƏHP üçün tipik deyil |
| ≥4 | Simptomlar yetkin DƏHP üçün yüksək dərəcədə uyğundur. Tibbi qiymətləndirmə tövsiyə olunur. |
Hissə B — Genişləndirilmiş sorğu (12 əlavə sual)
Hissə A müsbət olduqda Hissə B sualları (12 əlavə sual) klinik qiymətləndirmə ilə birlikdə tətbiq edilir. Hissə B tam versiyası tərtibatçıların rəsmi saytından əldə edilə bilər: https://www.hcp.med.harvard.edu/ncs/asrs.php
Qeyd: ASRS v1.1 – ÜST tərəfindən hazırlanmış, dünyada ən çox istifadə olunan yetkin DƏHP skrininq şkalasıdır. Sonralar dünyaca tanınmış Ustun, Kessler və b. (2017) ASRS-5 hazırlamışlar — DSM-5 üzrə 6 suallı versiya. Hər iki versiya skrininq üçün uyğundur, ASRS v1.1 hələ də geniş istifadədədir.
B.4. SNAP-IV: Swanson, Nolan və Pelham Qiymətləndirmə Şkalası (uşaqlarda DƏHP)
Orijinal müəlliflər: Ceyms M. Swanson, Edit Nolan, Uilyam Pelham, 1983.
Orijinal istinad: Swanson J.M. Məktəb əsaslı qiymətləndirmə və müdaxilələr: ADD olan şagirdlər üçün [School-based assessments and interventions for ADD students]. İrvayn, Kaliforniya: KC Publishing, 1992.
Təlimat
SNAP-IV — uşaqlarda DƏHP simptomlarının DSM-IV (Psixi pozuntuların diaqnostik və statistik təlimatı, 4-cü nəşr, APA, 1994) meyarlarına əsaslanan (DƏHP simptomları DSM-5-də saxlanılıb) qiymətləndirmədir. Valideyn və ya müəllim tərəfindən doldurulur. Hər simptomun son 1 ay ərzində uşağınızda nə dərəcədə müşahidə olunduğunu qeyd edin: Heç (0), Bir az (1), Kifayət qədər (2), Çox (3).
Suallar (SNAP-IV qısa versiya — 26 sual)
Diqqətsizlik subskalası (1–9-cu maddələr):
| № | İfadə | 0 | 1 | 2 | 3 |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Tez-tez məktəb işində və ya digər fəaliyyətlərdə diqqətsiz səhvlərə yol verir | — | — | — | — |
| 2 | Tez-tez diqqətini tapşırıqlarda və ya oyunlarda saxlamaqda çətinlik çəkir | — | — | — | — |
| 3 | Tez-tez birbaşa danışıldıqda dinləmir kimi görünür | — | — | — | — |
| 4 | Tez-tez təlimatlara əməl etmir və məktəb işini, gündəlik tapşırıqları bitirmir | — | — | — | — |
| 5 | Tez-tez tapşırıqları və fəaliyyətləri təşkil etməkdə çətinlik çəkir | — | — | — | — |
| 6 | Tez-tez davamlı zehni səy tələb edən tapşırıqlardan qaçır, xoşlamır və ya könülsüzlüklə yerinə yetirir | — | — | — | — |
| 7 | Tez-tez tapşırıqlar və ya fəaliyyətlər üçün lazımi əşyaları itirir (məktəb materialları, karandaş, kitab) | — | — | — | — |
| 8 | Tez-tez xarici stimullarla diqqəti yayınır | — | — | — | — |
| 9 | Tez-tez gündəlik fəaliyyətləri yaddan çıxarır | — | — | — | — |
Hiperaktivlik-impulsivlik subskalası (10–18-ci maddələr):
| № | İfadə | 0 | 1 | 2 | 3 |
|---|---|---|---|---|---|
| 10 | Tez-tez əl və ayaqlarını qımıldadır və ya oturduğu yerdə dartır | — | — | — | — |
| 11 | Tez-tez oturması gözlənilən yerlərdə (məsələn, sinifdə) yerindən qalxır | — | — | — | — |
| 12 | Tez-tez uyğun olmayan vəziyyətlərdə həddindən artıq qaçır və ya dırmaşır | — | — | — | — |
| 13 | Tez-tez sakit oynamaqda çətinlik çəkir | — | — | — | — |
| 14 | Tez-tez «hərəkətli» və ya «motorla işləyən» kimi davranır | — | — | — | — |
| 15 | Tez-tez həddindən artıq danışır | — | — | — | — |
| 16 | Tez-tez sual bitməmiş cavab verir | — | — | — | — |
| 17 | Tez-tez öz növbəsini gözləyə bilmir | — | — | — | — |
| 18 | Tez-tez başqalarının söhbətini və ya oyununu kəsir | — | — | — | — |
Müxalif-inadkar davranış subskalası (19–26-cı maddələr):
| № | İfadə | 0 | 1 | 2 | 3 |
|---|---|---|---|---|---|
| 19 | Tez-tez hirslənir | — | — | — | — |
| 20 | Tez-tez yetkinlərlə mübahisə edir | — | — | — | — |
| 21 | Tez-tez yetkinlərin tələblərinə və ya qaydalara qarşı çıxır | — | — | — | — |
| 22 | Tez-tez qəsdən başqalarını qıcıqlandırır | — | — | — | — |
| 23 | Tez-tez öz səhvləri və ya pis davranışı üçün başqalarını günahlandırır | — | — | — | — |
| 24 | Tez-tez başqaları tərəfindən asanlıqla qıcıqlandırılır | — | — | — | — |
| 25 | Tez-tez əsəbi və ya incikdir | — | — | — | — |
| 26 | Tez-tez qisasçı və ya kinli davranır | — | — | — | — |
Hesablama
Hər subskala üzrə orta bal:
- Diqqətsizlik subskalası (1–9): cəm ÷ 9 = ____
- Hiperaktivlik-impulsivlik subskalası (10–18): cəm ÷ 9 = ____
- Müxalif-inadkar davranış subskalası (19–26): cəm ÷ 8 = ____
Nəticələrin şərhi (orta səviyyələr)
| Subskala | Valideyn: müsbət sərhəd | Müəllim: müsbət sərhəd |
|---|---|---|
| Diqqətsizlik | ≥1,78 | ≥2,56 |
| Hiperaktivlik-impulsivlik | ≥1,44 | ≥1,78 |
| Müxalif-inadkar davranış | ≥1,88 | ≥2,00 |
Bu sərhədlər Bussing və b., 2008 məlumatlarına əsaslanır və ABŞ əhalisi üçündür. Azərbaycan əhalisində xüsusi etibarlılıq yoxlanışı aparılmamışdır — nəticələr klinik kontekstdə şərh edilməlidir.
Diaqnostik şərh
DƏHP-nin DSM-5-TR meyarlarına uyğun təzahür forması:
- Əsasən diqqətsiz: Yalnız diqqətsizlik subskalası müsbət;
- Əsasən hiperaktiv-impulsiv: Yalnız hiperaktivlik subskalası müsbət;
- Kombinə edilmiş: Hər iki subskala müsbət.
Müxalif-inadkar davranış subskalası ilə müsbət nəticə — komorbid müxalif-inadkar pozuntunun (MİP, XBT-11 6C90) ehtimalını göstərir.
Qeyd: SNAP-IV — tədqiqat və klinik istifadə üçün sərbəst əlçatandır. Tam 90 suallı versiya, qısa 26 suallı versiya və müəllim versiyaları bu saytdan yüklənə bilər: http://www.shared-care.ca/files/Scoring_for_SNAP_IV_Guide_26-item.pdf
B.5. İntellektual və adaptiv qiymətləndirmənin əsas alətləri (məlumat cədvəli)
Aşağıdakı vasitələr lisenziyalı psixoloji alətlərdir və mətndə tam verilə bilməz. Onların əldə edilməsi və istifadəsi üçün klinik psixoloq və ya ixtisaslı mütəxəssis lazımdır.
B.5.1. İntellektual qiymətləndirmə
| Alət | Yaş qrupu | Naşir | Tipik vaxt |
|---|---|---|---|
| WPPSI-IV (ing. Wechsler Preschool and Primary Scale of Intelligence) | 2 il 6 ay – 7 il 7 ay | Pearson | 60–90 dəq |
| WISC-V (ing. Wechsler Intelligence Scale for Children) | 6–16 yaş | Pearson | 60–90 dəq |
| WAIS-IV/V (ing. Wechsler Adult Intelligence Scale) | 16–90 yaş | Pearson | 60–90 dəq |
| Stanford-Binet 5 | 2 yaş+ | Riverside Insights | 45–75 dəq |
| Leiter-3 (qeyri-verbal) | 3–75+ yaş | Stoelting | 25–40 dəq |
| Ravenin Proqressiv Matrisləri (ing. Raven’s Progressive Matrices) | 5 yaş+ | Pearson | 20–40 dəq |
B.5.2. Adaptiv davranış
| Alət | Yaş qrupu | Naşir | Qiymətləndirmə növü |
|---|---|---|---|
| Vineland-3 (ing. Vineland Adaptive Behavior Scales) | Doğuşdan 90 yaşadək | Pearson | Valideyn/qəyyum ilə yarı strukturlaşdırılmış müsahibə |
| ABAS-3 (ing. Adaptive Behavior Assessment System) | Doğuşdan 89 yaşadək | WPS | Valideyn/müəllim qiymətləndirmə forması |
B.5.3. Autizm diaqnostik alətləri
| Alət | Yaş qrupu | Naşir | Tipik vaxt |
|---|---|---|---|
| ADOS-2 (ing. Autism Diagnostic Observation Schedule) | 12 aydan böyüklərə qədər | WPS | 40–60 dəq (5 modul) |
| ADI-R (ing. Autism Diagnostic Interview, Revised) | 2 yaşdan böyüklərə qədər | WPS | 90–150 dəq |
| CARS-2 (ing. Childhood Autism Rating Scale) | 2 yaş+ | WPS | 15–30 dəq |
| SRS-2 (ing. Social Responsiveness Scale) | 2,5 yaş və yuxarı | WPS | 15–20 dəq |
B.5.4. DƏHP ətraflı qiymətləndirmə
| Alət | Yaş qrupu | Naşir |
|---|---|---|
| Konners-3 (ing. Conners Rating Scales) | 6–18 yaş | MHS |
| Konners CBRS | 6–18 yaş | MHS |
| CAARS (ing. Conners Adult ADHD Rating Scales) | 18+ yaş | MHS |
| BRIEF-2 (ing. Behavior Rating Inventory of Executive Function) | 5–18 yaş | PAR |
| CPT-3 (ing. Conners Continuous Performance Test) | 8 yaş+ | MHS |
Müəllifin qeydi
Əlavə B-də təqdim edilən skrininq şkalaları (M-CHAT-R, AQ-10, ASRS v1.1, SNAP-IV) klinik işdə birbaşa istifadə üçün hazırdır. Bu şkalaların müəlliflərinə və onların qurumlarına — Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına, Harvard Tibb Məktəbinə, professor Simon Baron-Cohen və əməkdaşlarına, Diana Robins, Deborah Fein, Marianne Barton və James Swansona — müasir psixiatriyaya böyük töhfələrinə görə təşəkkür edirik.
Lisenziyalı diaqnostik alətlər (ADOS-2, WISC-V, Vineland-3 və başqaları) bu kitabda tam təqdim edilə bilmir. Onların tətbiqi xüsusi təlim və rəsmi alınmış lisenziya tələb edir. Klinik mütəxəssislər bu alətləri birbaşa səlahiyyətli naşirlərdən (Pearson, WPS, MHS və ya ölkədəki rəsmi paylayıcılardan) əldə etməlidirlər.
Tərcümə və yerli etibarlılıq yoxlanışı haqqında qeyd. Bu kitabda təqdim olunan Azərbaycan dilinə tərcümələr klinik istifadə üçün işlək versiyalardır. Onlar Azərbaycan əhalisi üçün hələ formal psixometrik etibarlılıq yoxlanışından keçməmişdir. Elmi nəşrlərdə və etibarlılıq yoxlanışı tədqiqatlarında istifadə üçün rəsmi naşirlərdən təsdiqlənmiş tərcümələr alınmalıdır. Azərbaycan əhalisi üçün normativ göstəricilərin hazırlanması gələcək işin mühüm prioriteti hesab edilməlidir.