ƏLAVƏ B
NEYROİNKİŞAF POZUNTULARIIN SKRİNİNQ ŞKALALARI
> İstifadə qaydaları: Bu şkalalar diaqnostik deyil, skrininq alətlərdir. Müsbət nəticə – ixtisaslaşmış klinik qiymətləndirmə üçün göstərişdir, diaqnoz deyil. Qəti diaqnoz klinik müsahibə, ətraflı qiymətləndirmə və (lazım olduqda) standartlaşdırılmış diaqnostik alətlər (ADOS-2, ADI-R, WISC-V və s.) vasitəsilə qoyulur.
>
> Lisenziya statusu: Bu əlavədə təqdim edilən bütün şkalalar elmi-araşdırma və klinik istifadə üçün tərtibatçılar tərəfindən açıq şəkildə təqdim edilmiş alətlərdir.
B.1. M-CHAT-R: Autizm Spektri üçün Düzəldilmiş Yoxlama Cədvəli (16–30 aylıq uşaqlar)
Orijinal müəlliflər: Diana L. Robins, Deborah Fein, Marianne Barton, 2009.
Orijinal istinad: Robins DL, Fein D, Barton M. M-CHAT-R/F. Self-published, 2009; Pediatrics, 2014; 133: 37–45.
Təlimat
Bu anket uşağınızın gündəlik davranışı haqqında 20 sualdan ibarətdir. Valideyn və ya ilkin qulluq edən tərəfindən doldurulur. Hər suala BƏLİ və ya XEYR kimi cavab verin – uşağınızın adətən necə davrandığı əsasında. Əgər davranışı bir-iki dəfə görmüsünüzsə, amma ümumiyyətlə uşaq belə etmirsə, XEYR cavablayın.
Suallar
| № | Sual | Bəli | Xeyr |
|---|---|---|---|
| 1 | Əgər siz otağın o tərəfindəki bir şeyə baxsanız, uşağınız da ora baxırmı? (Məsələn, uçan təyyarəyə, böyük heyvana və ya oyuncağa) | ||
| 2 | Heç uşağınızın kar olduğunu düşünmüsünüzmü? | ||
| 3 | Uşağınız uydurma oyunlar oynayırmı? (Məsələn, boş fincandan içmək kimi, telefonla danışmaq kimi, kuklaya yemək vermək kimi) | ||
| 4 | Uşağınız əşyalara dırmanmağı sevirmi? (Məbəl, pilləkən, ağac) | ||
| 5 | Uşağınız ovuclarını, barmaqlarını və ya bədəninin digər hissələrini gözünün qarşısında qeyri-adi hərəkətlərlə edirmi? | ||
| 6 | Uşağınız istədiyi bir şeyə işarə edirmi? (Məsələn, bufetdən uzaqda olan bir oyuncaq üçün) | ||
| 7 | Uşağınız maraqlı bir şeyə diqqətinizi cəlb etmək üçün işarə edirmi? (Məsələn, göydəki təyyarə və ya böyük maşın) | ||
| 8 | Uşağınız başqa uşaqlara maraq göstərirmi? (Məsələn, oyun parkında uşaqlara baxır, onlara qoşulmağa çalışır) | ||
| 9 | Uşağınız sizə bir şey göstərməklə və ya önünüzə qoymaqla sizinlə paylaşırmı (bunu kömək üçün deyil, paylaşmaq üçün)? | ||
| 10 | Uşağınız adı çağırıldıqda cavab verirmi? | ||
| 11 | Uşağınıza gülümsədiyinizdə, o da sizə gülümsəyirmi? | ||
| 12 | Uşağınız gündəlik səslərdən narahat olurmı? (Məsələn, tozsoran, yüksək musiqi) | ||
| 13 | Uşağınız yeriyirmi? | ||
| 14 | Uşağınız siz onunla, onun paltarını geyindirən və ya oynayarkən gözlərinizə baxırmı? | ||
| 15 | Uşağınız sizin etdiklərinizi təqlid edirmi? (Məsələn, siz üzünüzə fəaliyyət etdikdə, o da eyni şeyi edir) | ||
| 16 | Uşağınız bir şey eşitdikdə sizə baxırmı ki, nəyin olduğunu görsün? | ||
| 17 | Uşağınız diqqətinizi cəlb etməyə çalışırmı? (Məsələn, sizə baxmaq, tərif almaq üçün, "bax!" demək) | ||
| 18 | Uşağınız anladığı sözlərə cavab verirmi? (Məsələn, "topu mənə ver" və ya "kitabı götür" deyildiyində) | ||
| 19 | Əgər bir şey yeni və ya qəribə baş verərsə, uşağınız sizin reaksiyanızı görmək üçün üzünüzə baxırmı? | ||
| 20 | Uşağınız hərəkətli oyunları sevirmi? (Məsələn, havada tullanmaq, dizin üstünə hoppanmaq) |
Hesablama
Risk xalı = XEYR cavablarının sayı, istisna olaraq 2, 5 və 12-ci sual üçün XEYR – risk əlamətidir (bu üç sualda BƏLİ cavabı risk sayılır).
Yəni:
- 1, 3, 4, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20-ci suallarda XEYR cavabı risk əlaməti hesab edilir.
- 2, 5, 12-ci suallarda BƏLİ cavabı risk əlaməti hesab edilir.
Nəticələrin şərhi
| Xal | Risk səviyyəsi | Tövsiyə |
|---|---|---|
| 0–2 | Aşağı risk | Əlavə qiymətləndirmə tələb olunmur (digər risk amilləri yoxdursa); 24 aya qədər yenidən skrininq tövsiyə olunur |
| 3–7 | Orta risk | M-CHAT-R/F (Follow-up) tələb olunur – strukturlaşdırılmış izləmə müsahibəsi; tibbi işçi tərəfindən aparılır |
| 8–20 | Yüksək risk | Təcili ASP diaqnostik qiymətləndirməsi və erkən müdaxilə proqramına göndərmə tələb olunur |
> Qeyd: M-CHAT-R – Azərbaycan dilində müxtəlif klinikalarda istifadə olunur, lakin rəsmi validasiya Azərbaycan populyasiyasında məhduddur. Yuxarıdakı tərcümə klinik praktik üçündür; elmi tədqiqatlarda orijinal rəsmi tərcümə istifadə olunmalıdır (rəsmi tərcümələr üçün: https://mchatscreen.com).
B.2. AQ-10: Qısa Autizm Spektri Qiymətləndirməsi (16 yaş+)
Orijinal müəlliflər: Carrie Allison, Bonnie Auyeung, Simon Baron-Cohen, 2012.
Orijinal istinad: Allison C, Auyeung B, Baron-Cohen S. Toward brief "red flags" for autism screening: the short Autism Spectrum Quotient (AQ-10). J Am Acad Child Adolesc Psychiatry, 2012; 51: 202–212.
Təlimat
Aşağıdakı 10 ifadə haqqında nə düşünürsünüz? Hər ifadə üçün Mütləq razıyam, Qismən razıyam, Qismən razı deyiləm, Mütləq razı deyiləm variantlarından birini seçin.
Suallar
| № | İfadə |
|---|---|
| 1 | Mən tez-tez kiçik səslərə diqqət edirəm – başqaları bunları görmədiyində |
| 2 | Mən adətən kiçik detallara deyil, ümumi şəklə daha çox diqqət edirəm |
| 3 | Mən bir sosial vəziyyətdə bir neçə insanın söhbətini izləməkdə çətinlik çəkirəm |
| 4 | Mən tez-tez bir mövzu və ya fəaliyyət üzərində o qədər cəmləşirəm ki, başqa şeyləri itirirəm |
| 5 | Mən başqasının bir şey deyəndə nə düşündüyünü və ya hiss etdiyini asan anlayıram |
| 6 | Mən insanların niyyətlərini oxumaqda yaxşıyam |
| 7 | Hekayə oxuyanda, personajların nə düşündüyünü başa düşməkdə çətinlik çəkirəm |
| 8 | Mən əvvəllər etdiyim fəaliyyətlər haqqında detallı məlumat toplamağı sevirəm (məsələn, avtomobil növləri, quşlar, qatarlar) |
| 9 | Mən bir insana baxan zaman onun nə düşündüyünü və ya hiss etdiyini başa düşməkdə çətinlik çəkirəm |
| 10 | Mən sosial vəziyyətlərdə necə davranmağı bilməkdə çətinlik çəkirəm |
Hesablama
| Sual | "Mütləq razıyam / Qismən razıyam" – 1 bal | "Mütləq razı deyiləm / Qismən razı deyiləm" – 1 bal |
|---|---|---|
| 1 | ✓ | |
| 2 | ✓ | |
| 3 | ✓ | |
| 4 | ✓ | |
| 5 | ✓ | |
| 6 | ✓ | |
| 7 | ✓ | |
| 8 | ✓ | |
| 9 | ✓ | |
| 10 | ✓ |
Cəmi xal = 10-dan
Nəticələrin şərhi
| Xal | Tövsiyə |
|---|---|
| 0–5 | ASP diaqnostik qiymətləndirməsi ehtimalı aşağıdır |
| ≥6 | Ətraflı ASP klinik qiymətləndirməsi tövsiyə olunur |
> Qeyd: AQ-10 klassik AQ-50-nin qısa versiyasıdır. NICE CG142 (UK) tərəfindən birincili səhiyyədə yetkin ASP skrininqi üçün rəsmi tövsiyə edilir. Həssaslıq ~77%, spesifiklik 36–41%. AQ-10 xüsusilə "öz-özünün skrinigi"ndə etibarlıdır və klinisistin ilkin müsahibəsi ilə birlikdə istifadə olunmalıdır.
B.3. ASRS v1.1: Yetkin DDHP Öz-özünü Hesabat Şkalası
Orijinal müəlliflər: WHO, Ronald C. Kessler və əməkdaşları, Harvard Medical School, 2005.
Orijinal istinad: Kessler RC, Adler L, Ames M, et al. The World Health Organization Adult DDHP Self-Report Scale (ASRS). Psychological Medicine, 2005; 35: 245–256.
Təlimat
Bu şkala yetkinlərdə DDHP simptomlarının skrininqi üçündür. Aşağıdakı 6 suala – son 6 ay ərzində necə hiss etmisiniz – əsaslanaraq cavab verin. Hər sual üçün Heç vaxt, Nadirən, Bəzən, Tez-tez, Çox tez-tez variantlarından birini seçin.
Hissə A – Birincili skrininq (6 sual)
| № | Sual | Heç vaxt | Nadirən | Bəzən | Tez-tez | Çox tez-tez |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Bir layihənin çətin hissəsi başa çatdıqdan sonra son detalları bitirməkdə nə qədər tez-tez çətinlik çəkirsiniz? | |||||
| 2 | Təşkilat tələb edən bir iş görərkən işləri sıraya qoymaqda nə qədər tez-tez çətinlik çəkirsiniz? | |||||
| 3 | Görüş və ya öhdəlikləri xatırlamaqda nə qədər tez-tez problem yaşayırsınız? | |||||
| 4 | Çox düşüncə tələb edən bir tapşırığınız olduqda, nə qədər tez-tez başlamaqdan çəkinirsiniz və ya onu təxirə salırsınız? | |||||
| 5 | Uzun müddət oturmalı olduğunuz vaxt nə qədər tez-tez əl və ayaqlarınızı qımıldadırsınız və ya dartırsınız? | |||||
| 6 | Nə qədər tez-tez "motorla işləyən" kimi həddindən artıq fəal və ya bir şeyi etmək məcburiyyətində hiss edirsiniz? |
Hesablama (Hissə A üçün)
Cədvəldəki bold hücrələrdə olan cavablar – müsbət əlamətdir.
| Sual | Müsbət əlamət sayılan cavablar |
|---|---|
| 1 | Bəzən, Tez-tez, Çox tez-tez |
| 2 | Bəzən, Tez-tez, Çox tez-tez |
| 3 | Bəzən, Tez-tez, Çox tez-tez |
| 4 | Tez-tez, Çox tez-tez |
| 5 | Tez-tez, Çox tez-tez |
| 6 | Tez-tez, Çox tez-tez |
Cəmi müsbət əlamət sayı = \_\_\_\_\_ / 6
Nəticələrin şərhi
| Müsbət əlamət sayı | Şərh |
|---|---|
| 0–3 | Simptomlar yetkin DDHP üçün tipik deyil |
| ≥4 | Simptomlar yetkin DDHP üçün yüksək dərəcədə uyğundur. Tibbi qiymətləndirmə tövsiyə olunur. |
Hissə B – Genişləndirilmiş sorğu (12 əlavə sual)
Hissə A müsbət olduqda, klinik qiymətləndirmə ilə birgə istifadə üçün Hissə B sualları (12 əlavə sual) istifadə olunur. Hissə B tam versiyası tərtibatçıların rəsmi saytından əldə edilə bilər: https://www.hcp.med.harvard.edu/ncs/asrs.php
> Qeyd: ASRS v1.1 – ÜST tərəfindən hazırlanmış, dünyada ən çox istifadə olunan yetkin DDHP skrininq şkalasıdır. Dünyaca olan Kessler tərəfindən sonra ASRS-5 (DSM-5 meyarlarına görə, 2017) işlənilib – daha qısa 5 suallı versiya. Hər iki versiya skrininq üçün münasibdir, ASRS v1.1 hələ də geniş istifadədədir.
B.4. SNAP-IV: Swanson, Nolan və Pelham Reytinq Şkalası (uşaq DDHP)
Orijinal müəlliflər: James M. Swanson, 1983.
Orijinal istinad: Swanson JM. School-based assessments and interventions for ADD students. Irvine, CA: KC Publishing, 1992.
Təlimat
SNAP-IV – uşaqlarda DDHP simptomlarının DSM-IV/DSM-5 meyarlarına əsaslanan qiymətləndirməsidir. Valideyn və ya müəllim tərəfindən doldurulur. Hər simptom son 1 ay ərzində uşağınızda necə müşahidə olunur: Heç (0), Kifayət qədər (1), Çox (2), Çox-çox (3).
Suallar (SNAP-IV qısa versiya – 26 sual)
Diqqətsizlik subskalası (Items 1–9):
| № | İfadə | 0 | 1 | 2 | 3 |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Tez-tez məktəb işində və ya digər fəaliyyətlərdə diqqətsiz səhvlər buraxır | ||||
| 2 | Tez-tez diqqətini tapşırıqlarda və ya oyunlarda saxlamaqda çətinlik çəkir | ||||
| 3 | Tez-tez birbaşa danışıldıqda dinləmir kimi görünür | ||||
| 4 | Tez-tez təlimatlara əməl etmir və məktəb işini, gündəlik tapşırıqları bitirmir | ||||
| 5 | Tez-tez tapşırıqları və fəaliyyətləri təşkil etməkdə çətinlik çəkir | ||||
| 6 | Tez-tez davamlı zehni səy tələb edən tapşırıqlardan qaçır, xoşlamır və ya könülsüzlüklə yerinə yetirir | ||||
| 7 | Tez-tez tapşırıqlar və ya fəaliyyətlər üçün lazımi əşyaları itirir (məktəb materialları, karandaş, kitab) | ||||
| 8 | Tez-tez xarici stimullarla asanlıqla dağılır | ||||
| 9 | Tez-tez gündəlik fəaliyyətlərdə unutkandır |
Hiperaktivlik-impulsivlik subskalası (Items 10–18):
| № | İfadə | 0 | 1 | 2 | 3 |
|---|---|---|---|---|---|
| 10 | Tez-tez əl və ayaqlarını qımıldadır və ya oturduğu yerdə dartır | ||||
| 11 | Tez-tez otaqda oturmalı olduğu yerdə oturmur | ||||
| 12 | Tez-tez qeyri-adi vəziyyətlərdə həddindən artıq qaçır və ya dırmaşır | ||||
| 13 | Tez-tez sakit oynamaqda çətinlik çəkir | ||||
| 14 | Tez-tez "hərəkətli" və ya "motorla işləyən" kimi davranır | ||||
| 15 | Tez-tez həddindən artıq danışır | ||||
| 16 | Tez-tez sual bitməmiş cavabları ağızdan qaçırdır | ||||
| 17 | Tez-tez öz növbəsini gözləyə bilmir | ||||
| 18 | Tez-tez başqalarının fəaliyyətini kəsir (söhbətə, oyuna) |
Opozisiyon-etiraz davranışı subskalası (Items 19–26):
| № | İfadə | 0 | 1 | 2 | 3 |
|---|---|---|---|---|---|
| 19 | Tez-tez özünü itirir | ||||
| 20 | Tez-tez yetkinlərlə mübahisə edir | ||||
| 21 | Tez-tez yetkinlərin tələblərinə və ya qaydalara qarşı çıxır | ||||
| 22 | Tez-tez qəsdən başqalarını qıcıqlandırır | ||||
| 23 | Tez-tez öz səhvləri və ya pis davranışı üçün başqalarını günahlandırır | ||||
| 24 | Tez-tez başqaları tərəfindən asan qıcıqlandırılır | ||||
| 25 | Tez-tez əsəbidir və kəskin narazıdır | ||||
| 26 | Tez-tez qisasçı və ya kinli davranır |
Hesablama
Hər subskalanın ortalaması:
- Diqqətsizlik subskalası (1–9): cəm ÷ 9 = \_\_\_\_\_
- Hiperaktivlik-impulsivlik subskalası (10–18): cəm ÷ 9 = \_\_\_\_\_
- Opozisiyon-etiraz subskalası (19–26): cəm ÷ 8 = \_\_\_\_\_
Nəticələrin şərhi (orta səviyyələr)
| Subskala | Valideyn: müsbət sərhəd | Müəllim: müsbət sərhəd |
|---|---|---|
| Diqqətsizlik | ≥1,78 | ≥2,56 |
| Hiperaktivlik-impulsivlik | ≥1,44 | ≥1,78 |
| Opozisiyon-etiraz | ≥1,88 | ≥2,00 |
Bu sərhədlər Bussing et al., 2008 məlumatlarına əsaslanır və ABŞ populyasiyası üçündür. Azərbaycan populyasiyasında xüsusi validasiya aparılmamışdır – nəticələr klinik kontekstdə şərh edilməlidir.
Diaqnostik şərh
DDHP-nin DSM meyarlarına uyğun təqdimat növü:
- Əsasən diqqətsiz: Yalnız diqqətsizlik subskalası müsbət;
- Əsasən hiperaktiv-impulsiv: Yalnız hiperaktivlik subskalası müsbət;
- Kombinə edilmiş: Hər iki subskala müsbət.
Opozisiyon-etiraz subskalası ilə müsbət nəticə – komorbid opozisiyon-etiraz pozuntusunun (ODD, XBT-11 6C90) əhtimalını göstərir.
> Qeyd: SNAP-IV – tədqiqat və klinik istifadə üçün sərbəst əlçatandır. Tam 90 suallı versiya, qısa 26 suallı versiya və müəllim versiyaları Swanson prof. rəsmi saytından yüklənə bilər: http://www.shared-care.ca/files/Scoring_for_SNAP_IV_Guide_26-item.pdf
B.5. Intellektual və adaptiv qiymətləndirmənin əsas alətləri (məlumat cədvəli)
Aşağıdakı alətlər lisenziyalı psixoloji alətlərdir və mətnin içində tam verilə bilmirlər. Onların əldə edilməsi və istifadəsi üçün klinik psixoloq və ya ixtisaslı mütəxəssis lazımdır.
B.5.1. İntellektual qiymətləndirmə
| Alət | Yaş qrupu | Naşir | Tipik vaxt |
|---|---|---|---|
| WPPSI-IV (Wechsler Preschool and Primary Scale of Intelligence) | 2 il 6 ay – 7 il 7 ay | Pearson | 60–90 dəq |
| WISC-V (Wechsler Intelligence Scale for Children) | 6–16 yaş | Pearson | 60–90 dəq |
| WAIS-IV/V (Wechsler Adult Intelligence Scale) | 16–90 yaş | Pearson | 60–90 dəq |
| Stanford-Binet 5 | 2 yaş+ | Riverside Insights | 45–75 dəq |
| Leiter-3 (qeyri-verbal) | 3–75+ yaş | Stoelting | 25–40 dəq |
| Raven's Progressive Matrices | 5 yaş+ | Pearson | 20–40 dəq |
B.5.2. Adaptiv davranış
| Alət | Yaş qrupu | Naşir | Qiymətləndirmə növü |
|---|---|---|---|
| Vineland-3 (Vineland Adaptive Behavior Scales) | Doğuşdan 90+ yaşa | Pearson | Valideyn/müəllim müsahibəsi |
| ABAS-3 (Adaptive Behavior Assessment System) | Doğuşdan 89 yaşa | WPS | Valideyn/müəllim müsahibəsi |
B.5.3. Autizm diaqnostik alətləri
| Alət | Yaş qrupu | Naşir | Tipik vaxt |
|---|---|---|---|
| ADOS-2 (Autism Diagnostic Observation Schedule) | 12 ay – yetkin | WPS | 40–60 dəq (5 modul) |
| ADI-R (Autism Diagnostic Interview – Revised) | 2 yaş – yetkin | WPS | 90–150 dəq |
| CARS-2 (Childhood Autism Rating Scale) | 2 yaş+ | WPS | 15–30 dəq |
| SRS-2 (Social Responsiveness Scale) | 2,5–yaş+ | WPS | 15–20 dəq |
B.5.4. DDHP ətraflı qiymətləndirmə
| Alət | Yaş qrupu | Naşir |
|---|---|---|
| Conners-3 (Conners Rating Scales) | 6–18 yaş | MHS |
| Conners CBRS | 6–18 yaş | MHS |
| CAARS (Conners Adult DDHP Rating Scales) | 18+ yaş | MHS |
| BRIEF-2 (Behavior Rating Inventory of Executive Function) | 5–18 yaş | PAR |
| CPT-3 (Conners Continuous Performance Test) | 8 yaş+ | MHS |
Müəllifin qeydi
Əlavə B-də təqdim edilən skrininq şkalaları (M-CHAT-R, AQ-10, ASRS v1.1, SNAP-IV) klinik işdə birbaşa istifadə üçün hazırdır. Bu şkalaların müəlliflərinə və onların qurumlarına – WHO, Harvard Medical School, Baron-Cohen və əməkdaşlarına, Robins, Fein, Barton və Swansona – müasir psixiatriyaya böyük töhfələrinə görə təşəkkür edirik.
Lisenziyalı diaqnostik alətlər (ADOS-2, WISC-V, Vineland-3 və s.) bu kitabda tam təqdim edilə bilmir – onların istifadəsi xüsusi təlim və rəsmi əldə edilmiş nüsxə tələb edir. Klinik psixoloqlar bu alətləri Pearson, WPS, MHS kimi rəsmi naşirlər vasitəsilə əldə etməlidirlər.
Azərbaycan dilinə rəsmi və validasiya edilmiş tərcümə məsələsi: Yuxarıda təqdim edilən Azərbaycanca tərcümələr klinik istifadə üçün işçi variantdır. Elmi nəşrlər və validasiya araşdırmaları üçün rəsmi naşirlərlə əlaqə zəruridir. Azərbaycan populyasiyasında standartlaşdırılmış normların hazırlanması mühüm gələcək vəzifədir.