XBT-116C73	ARALIQLI PARTLAYICI POZUNTU (IED) Intermittent Explosive Disorder
XBT-10F63.8	ARALIQLI PARTLAYICI POZUNTU (IED)
DSM-5-TR312.34	ARALIQLI PARTLAYICI POZUNTU (IED)

1. Tərif və nozologiya

Aralıqlı Partlayıcı Pozuntu (IED; XBT-11: 6C73 Intermittent Explosive Disorder; DSM-5-TR: 312.34) təkrarlanan, kontroldan kənar verbal və ya fiziki aqressiya partlayışları ilə xarakterizə olunur; bu partlayışlar tetikleyici provokasiya ilə uyğunsuz dərəcədə intensiv olur. Aktdan sonra isə peşmanlıq və ya utanc hissi yaranır.

2. Tarixçə

• DSM-III (1980) — IED rəsmi diaqnoz.
• DSM-5 (2013) — meyarlar dəqiqləşdirilmişdir.
• XBT-11 (2019) — impuls nəzarəti pozuntuları daxilində.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 4–7% (Kessler R.C. et al. Arch Gen Psychiatry 2006).
• Cins: kişilərdə yüksək.
• Başlanğıc: orta yeniyetməlik.
• Komorbidlik: MDD ~70%, narahatlıq, maddə istifadəsi, BPD, ASPD.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 40%.
• Serotonin disregulasiyası — SSRİ effekti.
• Travma və qıçtı tarixçəsi.
• Korteks-amigdala tənzimləməsinin pozulması.

5. Klinik mənzərə

• Təkrarlanan aqressiya partlayışları — verbal (qışqırma, hədə) və ya fiziki (əşya zədəsi, başqalarına zərər).
• Partlayış kontroldan kənar — pasiyent saxlamaqda uğursuz.
• Tetikleyici minimal və ya cüzi.
• Aktdan sonra peşmanlıq, utanc, qıçtı.
• Münasibət, iş, hüquqi nəticələr.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Aşağıdakılardan biri:

1. Verbal və ya fiziki aqressiya partlayışları, dağıdıcı zərər olmadan, həftədə ≥ 2 dəfə, ≥ 3 ay;
2. Üç və ya daha çox dağıdıcı/zədələyici partlayış 12 ay ərzində.

B. Aqressiya tetikleyiciyə uyğunsuz dərəcədə.

C. İmpulsiv (planlaşdırılmamış) və konkret məqsəd üçün deyil.

D. Əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma.

E. Xronoloji yaş ≥ 6 yaş.

F. Başqa psixi pozuntu (manik, ASPD, BPD, davranış pozuntusu) ilə daha yaxşı izah olunmur; maddə təsiri istisna edilir.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR — meyar A1 (yüngül) və A2 (dağıdıcı) ayrılıqda.
• XBT-11 — paralel.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + ailə məlumatı.
2. Şkala — OAS (Overt Aggression Scale), BPAQ (Buss-Perry Aggression Questionnaire).
3. Komorbidlik və tibbi səbəblərin istisnası (frontal lob zədəsi, epilepsiya, hipoglikemiya).
4. Toksikoloji.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• OAS, BPAQ.
• Tibbi və neyroloji.
• Toksikoloji.
• Komorbidlik şkalaları.

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Coccaro JAMA Psychiatry 2009 — fluoksetin sübutlu.
• McCloskey 2008 — KDT effektivlik.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Fluoksetin (SSRİ) — Coccaro E.F. et al. JAMA Psychiatry 2009 RKİ — IED-də ən sübutlu farmakoterapiya; 20–60 mq/gün.
• KDT — qəzəb idarəsi, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, davranış aktivasiyası, relaksasiya. McCloskey M.S. et al. J Consult Clin Psychol 2008.
• Mood stabilizatorları — valproat, lityum (off-label refrakter halda).
• Komorbid pozuntu müalicəsi.
• Hüquqi koordinasiya gərək olduqda.

1. Fluoksetin — SSRİ; IED-də Coccaro RKİ sübut bazası.
2. Qəzəb idarəsi üçün KDT — Tetikleyici identifikasiyası, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, time-out, relaksasiya, problem-həll.
3. Aşkar Aqressiya Şkalası (OAS — Overt Aggression Scale) — Aqressiya şiddət şkalası.

9. Proqnoz

• Fluoksetin və KDT ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
• Komorbid ASPD, maddə istifadəsi pis proqnoz.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «IED — adi »tutum çıxma«-dır»

Sübut: klinik diaqnoz tezlik və funksional pozulma əsasında.

Mif 2: «Pasiyent »iradi olaraq« dayandıra bilər»

Sübut: impuls nəzarəti pozuntusudur — nəzarət uğursuzluğu klinik xüsusiyyətdir; sübutlu müalicə (fluoksetin, KDT) tələb olunur.

Mif 3: «Benzodiazepin aqressiyanı sakitləşdirir»

Sübut: benzodiazepin paradoksal disinhibisiya yaradar; IED-də əks-göstərişdir və ya ehtiyatla istifadə edilməlidir.

Mif 4: «Yalnız hüquqi cəza effektivdir»

Sübut: hüquqi cəza tək başına effektsizdir; klinik müalicə tələb olunur.

Mif 5: «Antipsixotik birinci sıra»

Sübut: SSRİ birinci sıra; antipsixotik refrakter halda.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C73 Intermittent explosive disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Coccaro E.F. et al. A double-blind, randomized, placebo-controlled trial of fluoxetine in patients with intermittent explosive disorder. J Clin Psychiatry 2009;70(5):653–662.
4. McCloskey M.S. et al. Cognitive-behavioral therapy for intermittent explosive disorder. J Consult Clin Psychol 2008;76(5):876–886.
5. Kessler R.C. et al. The prevalence and correlates of DSM-IV intermittent explosive disorder. Arch Gen Psychiatry 2006;63(6):669–678.