XBT-116A62	SİKLOTİMİK POZUNTU Cyclothymic disorder
XBT-10F34.0	Siklotimiya
DSM-5-TRF34.0	Siklotimik pozuntu

1. Tərif və nozologiya

Siklotimik pozuntu (XBT-11: 6A62; DSM-5-TR: F34.0 Cyclothymic Disorder) — ən azı 2 il (yetkinlərdə; uşaq/yeniyetmələrdə 1 il) ərzində astanaaltı hipomanik və depressiv simptomların davamlı dəyişməsi ilə xarakterizə olunan xronik affektiv pozuntudur. Tam major depressiv, manik və ya hipomanik epizodlara çatmır.

2. Tarixçə

• Kahlbaum K. (1882) — «cyclothymia» termini.
• Kraepelin (1899) — manik-depressiv pozuntunun yüngül forması.
• Akiskal H.S. (1977) — siklotimik temperamenti bipolyar spektrumun alt-mərhələsi kimi yenidən müəyyənləşdirməsi.
• DSM-III (1980), DSM-5 (2013), XBT-11 (2019) — affektiv pozuntu kateqoriyasında.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 0,4–1% (DSM-5-TR; geniş diapazon, dəqiq epidemioloji məlumat məhdud).
• Cins: təxminən bərabər.
• Başlanğıc: yeniyetməlik və erkən yetkinlik.
• Tip I və ya II bipolyara konversiya: ~15–50% (Akiskal H.S. icmalları).
• Komorbidlik: narahatlıq, maddə istifadəsi, DDHP, sərhəd şəxsiyyət pozuntusu.

4. Etiologiya və patogenez

• Bipolyar spektri ilə paylaşılan genetik yük (Akiskal).
• Ailə tarixçəsində bipolyar və major depressiv pozuntu sıxlığı artmışdır.
• Neyrobioloji — bipolyar pozuntudakı kimi monoaminergik və sirkadian disregulasiya, lakin daha az ifadə edilmiş.

5. Klinik təzahürlər

• Çoxsaylı astanaaltı hipomanik dövrlər — qısa, az intensiv enerji və əhval yüksəlmələri.
• Çoxsaylı astanaaltı depressiv dövrlər — az intensiv depressiv simptomlar.
• «Stabil dövr» 2 aydan az.
• Əhval dəyişmələri günlər və ya həftələr; pasiyent özünü «öz təbiətim belədir» kimi izah edə bilər.
• İnterpersonal və peşə pozulması ortadır, ancaq dağıdıcı deyil.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR · XBT-11)

A. Ən azı 2 il (yetkinlər) / 1 il (uşaq/yeniyetmələr) ərzində çoxsaylı hipomanik və depressiv astanaaltı dövrlər.

B. Bu müddət ərzində simptomlar zamanın ≥ yarısında mövcuddur və simptomsız dövr 2 aydan çox deyil.

C. Tam major depressiv, manik və ya hipomanik epizod meyarları heç vaxt qarşılanmamışdır.

D. Şizoaffektiv, şizofreniya və ya digər psixotik pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

E. Maddə və ya tibbi vəziyyət istisnası.

F. Əhəmiyyətli distress və ya funksional pozulma.

6.2 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (əhval gündəliyi 4–6 həftə tövsiyə edilir — pasiyentin öz modellərinin sənədləşdirilməsi).
2. SCID-5, MDQ, HCL-32.
3. Komorbidlik və ailə tarixçəsi qiymətləndirməsi.
4. Tibbi və laborator (tireoid mütləq).

6.3 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Əhval gündəliyi.
• MDQ, HCL-32, YMRS, HAM-D.
• Tireoid funksiyası.

8. Müalicə

1. Psixoterapiya birinci sıra — KDT, IPSRT, psixoedukasiya, davranış aktivasiyası, sirkadian ritm idarəsi.
2. Farmakoterapiya — sübut bazası məhduddur:
   • Litium və ya valproat — bipolyar spektri kontekstdə adekvat hesab olunur.
   • Lamotrigin — depressiv komponent dominant olduqda.
   • Atipik antipsixotik (kvetiapin) — orta-ağır hallarda.
3. Antidepressant tək başına — manik dönüş və sürətli siklləşmə riski; əks-göstərişdir.
4. Stress idarəsi və sosial-sirkadian ritmin saxlanması — vacib.
5. Bipolyara konversiya monitorinqi — ailə tarixçəsi və klinik markerlər varsa daha sıx izləmə.

8.1 Müalicə metodikaları

1. İnterpersonal və Sosial Ritm Terapiyası (IPSRT) — Frank (Frank E.) — Sirkadian ritm və interpersonal stress idarəsi.
2. KDT bipolyar spektri üçün — Psixoeducation, davranış aktivasiyası, residiv markerləri.
3. Əhval gündəliyi — Pasiyentin öz əhval dəyişmələrinin sənədləşdirilməsi — diaqnostik və terapevtik vasitə.
4. Litium və lamotrigin — Bipolyar spektri farmakoterapiyası adekvat.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG185, CANMAT 2018 — siklotimik pozuntu üçün ayrıca alqoritm məhduddur; bipolyar spektri prinsipləri tətbiq olunur; psixoterapiya birinci sıra.

9. Proqnoz

• Xronik; spontan remisya nadir.
• Bipolyar Tip I/II-yə konversiya riski — illik klinik qiymətləndirmə.
• Komorbid maddə istifadəsi və BPD risk amilləri.
• Adekvat müalicə ilə funksional səviyyə yaxşılaşır.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Siklotimik temperament normal şəxsiyyət xüsusiyyətidir, müalicə tələb etmir»

Klinik məntiq: siklotimik temperament normal variant olduqda funksional pozulma yoxdur; klinik diaqnoz funksional pozulma tələb edir. Lakin bir çox pasiyent illərlə «yaradıcı təbiət» kimi izah edib müdaxiləyə müraciət etmir, halbuki həyat keyfiyyəti pisləşir.

Mif 2: «Siklotimik pozuntu bipolyara çevrilməyəcək»

Sübut: Akiskal — 15–50% bipolyar Tip I və ya II-yə konversiya; ailə tarixçəsi varsa daha yüksək risk.

Mif 3: «Antidepressant tək başına bütün əhval dəyişmələrini idarə edər»

Sübut: manik dönüş və sürətli siklləşmə riski; əhval stabilizatoru ilə birlikdə tələb olunur.

Mif 4: «Siklotimik pasiyent yaradıcılığını müalicəyə görə itirəcək»

Sübut: uyğun müalicə (psixoterapiya + əhval stabilizatoru) yaradıcılığı saxlamağa və artırmağa yardım edir (stabilize fəaliyyət); romantikləşdirilmiş «dahilik» izahı müdaxilədən yayınmağa aparır.

Mif 5: «Bitki preparatları və ya pəhriz siklotimik pozuntunu sağaldır»

Sübut: St John's Wort manik dönüş riski; omega-3 mülayim adjunkt, əsas müalicə deyil.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6A62 Cyclothymic disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG185. 2014/2020.
4. Yatham L.N. et al. CANMAT/ISBD 2018. Bipolar Disord 2018;20(2):97–170.
5. Akiskal H.S., Khani M.K., Scott-Strauss A. Cyclothymic temperamental disorders. Psychiatr Clin North Am 1979;2(3):527–554.
6. Frank E., Kupfer D.J., Thase M.E. et al. Two-year outcomes for interpersonal and social rhythm therapy in individuals with bipolar I disorder. Arch Gen Psychiatry 2005;62(9):996–1004.