XBT-116A62	SİKLETİMİK POZUNTU
XBT-10F34.0	SİKLETİMİK POZUNTU
DSM-5-TR301.13	SİKLETİMİK POZUNTU

1. Tərif və nozologiya

Sikletimik pozuntu (XBT-11: 6A62; DSM-5-TR: 301.13 Cyclothymic Disorder) — ən azı 2 il (böyüklərdə; uşaq/yeniyetmələrdə 1 il) ərzində subthreshold hipomanik və depressiv simptomların davamlı dəyişməsi ilə xarakterizə olunan xronik affektiv pozuntudur. Bu vəziyyət tam major depressiv, manik və ya hipomanik epizodlara çatmır.

2. Tarixçə

• Kahlbaum K. (1882) — «cyclothymia» termini.
• Kraepelin (1899) — manik-depresiv pozuntunun yüngül forması.
• Akiskal H.S. (1977) — sikletimik temperamenti bipolyar spektrumun alt-mərhələsi kimi yenidən müəyyənləşdirməsi.
• DSM-III (1980), DSM-5 (2013), XBT-11 (2019) — affektiv pozuntu kateqoriyasında.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 0,4–1% (DSM-5-TR; geniş diapazon, dəqiq epidemioloji məlumat məhdud).
• Cins: təxminən bərabər.
• Başlanğıc: yeniyetməlik və erkən yetkinlik.
• Tip I və ya II bipolyara konversiya: ~15–50% (Akiskal H.S. icmalları).
• Komorbidlik: narahatlıq, maddə istifadəsi, ADHD, sərhəd şəxsiyyət pozuntusu.

4. Etiologiya və patogenez

• Bipolyar spektri ilə paylaşılan genetik yük (Akiskal).
• Ailə tarixçəsində bipolyar və major depresiv pozuntu sıxlığı artmışdır.
• Neyrobioloji — bipolyar pozuntudakı kimi monoaminerjik və sirkadian disregulasiya, lakin daha az ifadə edilmiş.

5. Klinik mənzərə

• Çoxsaylı subthreshold hipomanik dövrlər — qısa, az intensiv enerji və əhval yüksəlmələri.
• Çoxsaylı subthreshold depresiv dövrlər — az intensiv depresiv simptomlar.
• «Stabil dövr» 2 aydan az.
• Əhval dəyişmələri günlər və ya həftələr; pasiyent özünü «öz təbiətim belədir» kimi izah edə bilər.
• Şəxslərarası və peşə pozulması ortadır, ancaq dağıdıcı deyil.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR · XBT-11)

A. Ən azı 2 il (böyüklər) / 1 il (uşaqlar/yeniyetmələr) ərzində çoxsaylı hipomanik və depressiv subtreşold (hüdudaltı) dövrlər.

B. Bu müddət ərzində simptomlar vaxtın ≥ yarısında mövcud olur və simptomsuz dövr 2 aydan çox olmur.

C. Tam major depressiv, manik və ya hipomanik epizod meyarları heç vaxt qarşılanmamışdır.

D. Şizoaffektiv, şizofreniya və ya digər psixotik pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

E. Maddə və ya tibbi vəziyyət istisnası.

F. Əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma.

6.2 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (əhval gündəliyi 4–6 həftə tövsiyə edilir — pasiyentin öz modellərinin sənədləşdirilməsi).
2. SCID-5, MDQ, HCL-32.
3. Komorbidlik və ailə tarixçəsi qiymətləndirməsi.
4. Tibbi və laborator (tireoid mütləq).

6.3 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Əhval gündəliyi.
• MDQ, HCL-32, YMRS, HAM-D.
• Tireoid funksiyası.

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE CG185, CANMAT 2018 — sikletimik pozuntu üçün ayrıca alqoritm məhduddur; bipolyar spektri prinsipləri tətbiq olunur; psixoterapiya birinci sıra.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Psixoterapiya birinci sıra — KDT, IPSRT, psixoeducation, davranış aktivasiyası, sirkadian ritm idarəsi.
• Farmakoterapiya — sübut bazası məhduddur:
  • Litium və ya valproat — bipolyar spektri kontekstdə adekvat hesab olunur.
  • Lamotrigin — depresiv komponent dominant olduqda.
  • Atipik antipsixotik (kvetiapin) — orta-ağır hallarda.
  • Antidepresant tək başına — manik dönüş və sürətli sikllaşma riski; əkstərkibdir.
  • Stress idarəsi və sosial-sirkadian ritmin saxlanması — vacib.
  • Bipolyara konversiya monitorinqi — ailə tarixçəsi və klinik markerlər varsa daha sıx izləmə.
  1. Şəxslərarası və Sosial Ritm Terapiyası (IPSRT) — Frank E. — Sirkadian ritm və interpersonal stres idarəsi.
  2. KDT bipolyar spektri üçün — Psixoeducation, davranış aktivasiyası, residiv markerləri.
  3. Əhval gündəliyi — Pasiyentin öz əhval dəyişmələrinin sənədləşdirilməsi — diaqnostik və terapevtik vasitə.
  4. Litium və lamotrigin — Bipolyar spektri farmakoterapiyası adekvat.

  9. Proqnoz

  • Xronik; spontan remisya nadir.
  • Bipolyar Tip I/II-yə konversiya riski — illik klinik qiymətləndirmə.
  • Komorbid maddə istifadəsi və BPD risk amilləri.
  • Adekvat müalicə ilə funksional səviyyə yaxşılaşır.

  10. Mif və yanlış inanclar

  Mif 1: «Sikletimik temperament normal şəxsiyyət xüsusiyyətidir, müalicə tələb etmir»

  Klinik məntiq: siklotimik temperament normal variant olduqda funksional pozulma yoxdur; klinik diaqnoz funksional pozulma tələb edir. Lakin bir çox pasiyent illərlə bunu «yaradıcı təbiət» kimi izah edib müdaxiləyə müraciət etmir, halbuki həyat keyfiyyəti pisləşir.

  Mif 2: «Sikletimik pozuntu bipolyara çevrilməyəcək»

  Sübut: Akiskal — 15–50% bipolyar Tip I və ya II-yə konversiya; ailə tarixçəsi varsa risk daha yüksəkdir.

  Mif 3: «Antidepresant tək başına bütün əhval dəyişmələrini idarə edər»

  Sübut: manik dönüş və sürətli sikllaşma riski; əhval stabilizatoru ilə birlikdə tələb olunur.

  Mif 4: «Sikletimik pasiyent yaradıcılığını müalicəyə görə itirəcək»

  Sübut: uyğun müalicə (psixoterapiya + əhval stabilizatoru) yaradıcılığı saxlamağa və artırmağa yardım edir (stabilize fəaliyyət); romantikləşdirilmiş «dahilik» izahı müdaxilədən qaçınmaya gətirir.

  Mif 5: «Bitki preparatları və ya pəhriz sikletimik pozuntunu sağaldır»

  Sübut: St John's Wort manik dönüş riski yaradır; omega-3 mülayim adjunkt, əsas müalicə deyil.

  11. Mənbələr

  1. WHO. ICD-11. 6A62 Cyclothymic disorder. 2024.
  2. APA. DSM-5-TR. 2022.
  3. NICE CG185. 2014/2020.
  4. Yatham L.N. et al. CANMAT/ISBD 2018. Bipolar Disord 2018;20(2):97–170.
  5. Akiskal H.S., Khani M.K., Scott-Strauss A. Cyclothymic temperamental disorders. Psychiatr Clin North Am 1979;2(3):527–554.