XBT-116C43	OPİOİDLƏRİN QƏBULUNDAN QAYNAQLANAN POZUNTULAR Disorders due to use of opioids
XBT-10F11	Opioidlərin qəbulundan yaranan psixi və davranış pozuntuları
DSM-5-TRF11.20	Opioid istifadəsi pozuntusu, orta və ya ağır

1. Tərif və nozologiya

Opioidlərin Qəbulundan Qaynaqlanan Pozuntular (XBT-11: 6C43; DSM-5-TR: F11.20 Opioid Use Disorder, OUD) — opioidlərin (heroin, morfin, oksikodon, fentanil və s.) kontrolu pozulmuş istifadəsi və ya zərər yaradan istifadə paterni. Tibbi-cinayət bağlı yüksək mortalitet (overdoz).

2. Tarixçə

• Dole V.P., Nyswander M. (1965) — metadon saxlama terapiyası ilkin tədqiqatları.
• 2010+ ABŞ-da opioid epidemiyası — resept üzrə yazılan opioidlərdən başlayan, fentanil overdoz krizisinə qədər.
• WHO, SAMHSA, NICE — opioid aqonist saxlama terapiyası (OAT) qızıl standart.

3. Epidemiologiya

• Dünya: 40 mln+ pasiyent (UNODC); ABŞ-da illik 80 000+ overdoz ölümü.
• Cins: kişilərdə 2 dəfə yüksək.
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, PTSP, BPD, HIV/HCV, kardiak.
• Mortalite: tədavüldəki OUD pasiyentlərində populyasiya ilə müqayisədə 10–20 dəfə yüksək.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 50%.
• Neyrobioloji — μ-opioid reseptor sisteminin dopaminergik mükafat dövrünə təsiri.
• Mühit — resept opioidlərinin əlçatanlığı, sosial-ekonomik faktorlar.
• Ağrı sindromları — resept üzrə müalicədən asılılığa keçid.

5. Klinik təzahürlər

• Asılılıq sindromu (AUD ilə eyni meyarlar).
• İntoksikasiya — miosis, sedasiya, respirator depressiya, hipotenziya, koma.
• Overdoz — respirator depressiya əsas ölüm səbəbidir; nalokson antidot.
• Kəsilmə — başlanğıc 8–24 saat (qısa təsirli), 36–72 saat (uzun təsirli metadon); rinoreya, lakrimasiya, midriasis, narahatlıq, taxikardiya, qarın krampları, ishal, qaz dərisi (piloerektsiya).
• Kəsilmə həyat təhlükəli deyil yetkində (alkohol/sedativdən fərqli), lakin yenidoğulmuşda ağır (NAS — Neonatal Abstinence Syndrome).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR: AUD ilə eyni 11 meyar struktur (yüngül/orta/ağır). XBT-11 DSM-5-TR-in vahid şkalasından fərqli olaraq üç ayrıca kateqoriya işlədir: zərərli istifadə epizodu, zərərli istifadə paterni və asılılıq. XBT-11 müddət tələbi: zərərli istifadə paterni — epizodik istifadədə ən azı 12 ay, davamlı istifadədə ən azı 1 ay; asılılıq — ən azı 12 ay, davamlı (gündəlik və ya demək olar ki, gündəlik) istifadədə ən azı 3 ay.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• SAMHSA TIP 63 — Medications for Opioid Use Disorder.
• NICE CG52 — opioid asılılığı.
• WHO mhGAP.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Toksikoloji skrininq (sidik).
3. HIV, HCV, sifilis, hamiləlik testi.
4. Komorbidlik və overdoz tarixçəsi.
5. COWS (Clinical Opiate Withdrawal Scale) — kəsilmə şiddəti.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Toksikoloji skrininq.
• COWS şkalası.
• HIV, HCV, HBV, sifilis.
• EKG (metadon başlamadan əvvəl — QTc).
• Hamiləlik testi.

8. Müalicə

8.1 OAT — Opioid Aqonist Terapiyası (qızıl standart)

1. Metadon (saxlama klinikasında, gündəlik nəzarət altında) — tam μ-aqonist; 60–120 mq/gün; uzun yarımömrü; QTc monitorinqi.
2. Buprenorfin/nalokson (Suboxone) — parsial μ-aqonist + nalokson; ofis-əsaslı reseptlə; aşağı overdoz potensialı; «induction» — yüngül kəsilmə vəziyyətində başlanır.
3. OAT mortaliteti (Sordo L. et al. BMJ 2017;357:j1550 meta-analiz) və HIV transmissiyasını (MacArthur G.J. et al. BMJ 2012 meta-analiz) əhəmiyyətli azaldır.
4. OAT mortalitetin azaldılmasında psixososial müdaxilədən üstündür; lakin psixososial müdaxilə (MI, KDT, kontingens idarəetmə, həmyaşıd dəstəyi, 12-step — bax «Müalicə metodikaları») ilə kombinasiya optimaldır.

8.2 Antaqonist

• Naltrekson (oral 50 mq və ya IM Vivitrol 380 mq aylıq) — başlanmazdan 7–10 gün əvvəl pasiyent abstinent olmalıdır; motivasiyalı pasiyentlər və ya formal saxlama proqramları olmadığı şəraitdə.

8.3 Overdoz idarəsi

• Nalokson — IM/IN; geniş yayılmış; «take-home» proqramları (icma əsaslı) ölümü azaldır.

8.4 Hamiləlikdə

• Metadon və ya buprenorfin — OAT hamiləlikdə davam etdirilir; detox əks-göstərişdir (yenidən asılılıq və hamiləlik itki riski).
• NAS müdaxiləsi yenidoğulmuşda — morfin və ya metadon.

8.5 Müalicə metodikaları

1. Metadon Saxlama Terapiyası (MMT — Methadone Maintenance Therapy) — Dole-Nyswander modeli; klinika-əsaslı.
2. Buprenorfin/Nalokson — Ofis-əsaslı; «Suboxone induction» protokol; tavan effekti sayəsində daha az overdoz potensialı.
3. Nalokson Evə-Verilən (Take-Home) Proqramı — İcma əsaslı; ailəyə antidot təlimi.
4. Klinik Opioid Abstinensiya Şkalası (COWS — Clinical Opiate Withdrawal Scale) — 11 maddə; induksiyada vacib.
5. Naltrekson IM (Vivitrol) — Aylıq; abstinent pasiyentdə.

8.6 Mənbələr arasında fərqlər

• SAMHSA TIP 63 (2021).
• NICE CG52 (opioid detoksifikasiyası) və CG51 (psixososial müdaxilələr).
• WHO — OAT qızıl standart, abstinensiya-yönəlmiş yanaşmadan üstün.

9. Proqnoz

• OAT ilə uzunmüddətli stabilizasiya və mortalitet azalması.
• Komorbidlik müdaxiləsi vacib.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «OAT (metadon, buprenorfin) bir narkomaniyanı başqası ilə əvəz edir»

Sübut: OAT tibbi müalicədir — mortalitet, HIV, cinayət, sosial pozulmanı əhəmiyyətli azaldır; əxlaqi mülahizələrə söykənən anti-OAT mövqe sübuta əsaslanmır. WHO, SAMHSA, NICE — OAT qızıl standart.

Mif 2: «Detoksifikasiya kifayətdir, OAT lazım deyil»

Sübut: tək detoks 90%+ residiv, overdoz mortaliteti detoksdan dərhal sonra ən yüksək (tolerans itkisi). OAT mortalitet 50%+ azaldır.

Mif 3: «Ultra-Rapid Opioid Detoxification (UROD) effektivdir»

Sübut: UROD ölüm halları və ciddi yan təsirlərlə müşayiət olunur; effekt sübutu yoxdur; SAMHSA və NICE tövsiyə etmir.

Mif 4: «Hamilə qadında detoks lazımdır»

Sübut: hamiləlikdə detoks əks-göstərişdir; OAT (metadon və ya buprenorfin) saxlanılır.

Mif 5: «İbogaine və ya ayahuasca opioid asılılığını sağaldır»

Sübut: sübutlu deyil; ibogaine kardiak aritmiya və ölüm halları ilə müşayiət olunur (FDA xəbərdarlığı); standart praktikada deyil.

Mif 6: «Naltrekson birinci sıra OUD üçün»

Sübut: SAMHSA TIP 63 — mortalitetin azaldılmasında metadon və buprenorfin daha effektivdir; naltrekson motivasiyalı abstinent pasiyentdə.

Mif 7: «Nalokson take-home proqramları istifadəni təşviq edir»

Sübut: Walley A.Y. et al. BMJ 2013 — icma nalokson proqramları overdoz ölümünü əhəmiyyətli azaldır; istifadəni artırmır.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C43 Disorders due to use of opioids. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. SAMHSA. TIP 63: Medications for Opioid Use Disorder. 2021.
4. NICE CG52; NICE CG51.
5. MacArthur G.J. et al. Opioid substitution treatment and HIV transmission in people who inject drugs. BMJ 2012;345:e5945.
6. Sordo L., Barrio G., Bravo M.J. et al. Mortality risk during and after opioid substitution treatment: systematic review and meta-analysis of cohort studies. BMJ 2017;357:j1550.
7. Walley A.Y. et al. Opioid overdose rates and implementation of overdose education and nasal naloxone distribution. BMJ 2013;346:f174.