XBT-116C43	SEDATİV/HİPNOTİK İSTİFADƏSİ POZUNTULARI
XBT-10F13	SEDATİV/HİPNOTİK İSTİFADƏSİ POZUNTULARI
DSM-5-TR304.	SEDATİV/HİPNOTİK İSTİFADƏSİ POZUNTULARI

1. Tərif və nozologiya

Sedativ/hipnotik istifadəsi pozuntuları (XBT-11: 6C43; DSM-5-TR: 304.x Sedative, Hypnotic, or Anxiolytic Use Disorder) — benzodiazepinlər, z-droqlar (zolpidem, zopiklon), barbituratlar və digər anksiolitiklərin kontrolu pozulmuş istifadəsi. Klinik təcrübədə tez-tez tibbi reseptlə başlanması; «iatrogen asılılıq» sıxlığı yüksəkdir.

2. Tarixçə

• 1960-cı illər — benzodiazepinlərin klinik tətbiqi (chlordiazepoxide 1960, diazepam 1963).
• 1980-ci illər — uzunmüddətli istifadənin asılılıq potensialı tanınması.
• NICE və APA — qısamüddətli istifadə tövsiyəsi (2–4 həftə).

3. Epidemiologiya

• Benzodiazepin uzunmüddətli istifadəsi yaşlılarda 10–20%; problem identifikasiyası az.
• Cins: qadınlarda yüksək resept.
• Komorbidlik: alkohol və opioid istifadəsi (təhlükəli kombinasiya — overdoz riski).

4. Etiologiya və patogenez

• İatrogen — uzunmüddətli reseptlər.
• GABA-A reseptor sisteminə uyğunlaşma — tolerans və kəsilmə.
• Narahatlıq, yuxu pozuntusu pasiyentlərində özünü-müalicə paterni.

5. Klinik mənzərə

• Asılılıq sindromu — kontrol itkisi, tolerans, kəsilmə.
• İntoksikasiya — sedasiya, ataksiya, dizartria, dezinhibisiya, anterograd amneziya.
• Overdoz — opioidlərlə birlikdə həyat təhlükəli respirator depressiya.
• Kəsilmə — həyat təhlükəli (alkohol kimi): tremor, narahatlıq, taxikardiya, hipertenziya; ağır halda tutmalar və DT-bənzər sindrom.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR — 11 meyar (AUD strukturu).

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE — benzodiazepin reçeti 2–4 həftə; uzunmüddətli istifadə yenidən qiymətləndirilməlidir.
• Beers Criteria — yaşlılarda benzodiazepin qaçınma.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + resept tarixçəsi.
2. Toksikoloji skrining.
3. Komorbid alkohol və opioid istifadəsi (xüsusilə overdoz riski).
4. Klinik müayinə — kəsilmə əlamətləri.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Toksikoloji skrining.
• Vital göstəricilər (kəsilmə).

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE, BNF — taper protokolları.
• Ashton Manual — Ashton C.H. Heather (1999) tərəfindən praktik klinik bələdçi.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Tədricən kəsmə (taper) qızıl standart: uzun təsirli benzodiazepinə (diazepam) ekvivalent doza çevirmə, sonra həftədə 10–25% azaltma; ümumi 6–12 həftə (bəzən aylar). Sürətli kəsmə həyat təhlükəlidir.
• Yatak yatma — ağır kəsilmə və ya komorbid maddə istifadəsi.
• Psixososial müdaxilə — KDT narahatlıq və ya yuxu pozuntusu üçün; bu farmakoterapiyaya ehtiyacı azaldır.
• Komorbid pozuntular müalicəsi (narahatlıq, depresiya, yuxu).
• Resept idarəsi — birinci tibbi yardım səviyyəsində.

1. Ashton Manual Taper — Diazepama ekvivalent çevirmə, sonra tədricən azaltma; ailə dəstəyi.
2. KDT Narahatlıq və Yuxu üçün — Bz istifadəsinə alternativ; CBT-I yuxu üçün.
3. Toksikoloji İzləmə — Saxlama dövründə.

9. Proqnoz

• Tədricən taper və KDT ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
• Yaşlılarda kəsmə həm tibbi həm psixoloji çətindir.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Benzodiazepinlər həyat boyu təhlükəsiz alına bilər»

Sübut: uzunmüddətli istifadə tolerans, asılılıq, koqnitiv pozuntu, yaşlılarda yıxılma riski yaradır. NICE qısamüddətli istifadəni tövsiyə edir.

Mif 2: «Sürətli kəsmək təhlükəsizdir»

Sübut: sürətli kəsmə tutma və ölüm riski daşıyır; tədricən azaltma kritikdir.

Mif 3: «Z-droqlar (zolpidem) asılılıq yaratmır»

Sübut: z-droqlar da asılılıq yaradır; AAFP və NICE qısamüddətli istifadəni tövsiyə edir.

Mif 4: «Benzodiazepin + opioid təhlükəsizdir»

Sübut: FDA black box xəbərdarlığı — bu kombinasiya respirator depressiya və ölüm riskini əhəmiyyətli artırır.

Mif 5: «Detoksifikasiya yetərlidir»

Sübut: kəsmədən sonra alternativ müalicə (KDT, narahatlıq idarəsi) tələb olunur.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C43 Disorders due to sedative, hypnotic, anxiolytic. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE Quick Reference Guide. Benzodiazepines.
4. Ashton C.H. Benzodiazepines: How They Work and How to Withdraw (Ashton Manual). 2002.
5. FDA Drug Safety Communication. Opioid pain or cough medicines combined with benzodiazepines: serious side effects. 2016.