XBT-116A21	ŞİZOAFFEKTİV POZUNTU Schizoaffective disorder
XBT-10F25	Şizoaffektiv pozuntular
DSM-5-TRF25.0–F25.1	Şizoaffektiv pozuntu

1. Tərif və nozologiya

Şizoaffektiv pozuntu (XBT-11: 6A21 Schizoaffective Disorder; DSM-5-TR: F25.0–F25.1) — psixotik simptomlar (sayıqlama, hallüsinasiya, dezorqanizə nitq) və affektiv epizod (manik və ya depressiv) eyni klinik epizod ərzində birgə müşahidə edilən, lakin əlavə olaraq affektiv epizoddan kənar dövrlərdə də psixotik simptomların davam etdiyi ilkin psixotik pozuntudur.

Pozuntu psixotik pozuntular spektrində şizofreniya və affektiv pozuntu arasında orta vəziyyət tutur — bir tərəfdən «psixotik xüsusiyyətlərlə affektiv pozuntudan», digər tərəfdən «şizofreniyadan» fərqlənir (psixotik simptomların affektiv epizod kontekstindən asılı olmadan davam etməsi).

DSM-5-TR-də iki tip kvalifikatoru: bipolyar tip (manik və/və ya depressiv epizodlar) və depressiv tip (yalnız depressiv epizodlar). XBT-11-də alt-spesifikasiyalar paralel — affektiv epizod tipinə görə.

2. Tarixçə

• Kasanin J. (1933) — «acute schizoaffective psychoses» terminini ilk dəfə təqdim etmişdir; sürətli başlanğıc və yaxşı proqnoz vurğulanırdı.
• 1970-ci illər — Carpenter W., Strauss J., Bartko J. — şizofreniya və affektiv pozuntudan ayrı klinik vahid kimi araşdırma.
• DSM-III (1980) — şizoaffektiv pozuntu «qarışıq» kateqoriya kimi.
• DSM-IV (1994), DSM-5 (2013) — diaqnostik meyarlar dəqiqləşdirilmişdir; bipolyar/depressiv tip ayrılması saxlanılır.
• XBT-11 (2019) — affektiv epizod tipi alt-spesifikasiyaları.
• Diaqnostik validlik debati — Malhi G.S. et al. Aust N Z J Psychiatry 2008, Lake C.R., Hurwitz N. Curr Psychiatry Rep 2007: şizoaffektiv pozuntunun şizofreniya və affektiv pozuntudan ayrı bir vahid olub-olmaması mübahisəlidir; bəzi araşdırmaçılar onu spektral konsepsiya daxilində görür.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: ~0,3% (Perälä J. et al. Arch Gen Psychiatry 2007 Finlandiya populyasiya tədqiqatı, n=8000).
• Şizofreniyadan (0,3–0,7%) nəzərəçarpacaq dərəcədə az yayılıb.
• Cins: qadınlarda nisbətən daha sıx (1:1,2–1,5); depressiv tip qadınlarda dominant.
• Başlanğıc yaşı: orta 20–30 yaş; bipolyar tip daha gənc yaşda, depressiv tip daha gec.
• Komorbidlik: maddə istifadəsi pozuntusu ~40%, təşviş pozuntuları ~30%, intihar riski şizofreniya ilə müqayisəli (~5%).
• Mortalite: ümumi mortalitet populyasiya ilə müqayisədə 2–3 dəfə yüksək.

4. Etiologiya və patogenez

4.1 Genetik amillər

• Genetik üst-üstə düşmə şizofreniya və bipolyar pozuntu ilə yüksək: GWAS tədqiqatları (Cross-Disorder Group of Psychiatric Genomics Consortium. Lancet 2013, Cell 2019) — şizofreniya, bipolyar və şizoaffektiv pozuntu arasında geniş genetik korrelyasiya.
• Ailə tədqiqatları — şizoaffektiv pasiyentlərin qohumlarında həm şizofreniya, həm də əhval pozuntularının riski artmışdır (Maier W. et al. Arch Gen Psychiatry 1993).

4.2 Neyrobioloji

• Şizofreniya ilə üst-üstə düşən modellər — dopamin disregulasiyası, kortikal həcm dəyişiklikləri, qlutamat NMDA disfunksiyası.
• Affektiv komponentlə əlaqəli — limbik və monoaminergik (serotonin, noradrenalin) sistem disfunksiyası.
• Şizofreniyaya nisbətən daha az ciddi struktur dəyişikliklər və daha yaxşı koqnitiv profil müşahidə olunur (Heckers S. Curr Psychiatry Rep 2009 icmal).

4.3 Mühit risk amilləri

• Şizofreniya ilə üst-üstə düşür — obstetrik fəsadlar, prenatal infeksiyalar, kannabis istifadəsi yeniyetməlikdə, miqrasiya, şəhər mühit.
• Erkən travma və psixososial stress affektiv komponentin tətikləyicisi kimi rol oynaya bilər.

5. Klinik təzahürlər

5.1 Əsas modellər

• Manik epizod fonunda psixoz — əzəmət sayıqlamaları, eqo-sintonik hallüsinasiyalar, sürətli düşüncə axını, təzyiqli nitq və davranış.
• Depressiv epizod fonunda psixoz — günah sayıqlamaları, nihilistik sayıqlamalar, eşitmə hallüsinasiyaları (mühakimə edən, ittiham edən səslər), aşağı motivasiya.
• Affektiv epizoddan kənar dövrlərdə — pozitiv (sayıqlama, hallüsinasiya) və/və ya neqativ (affektiv yastılıq, avolisiya) simptomlar davam edir — bu meyar pozuntunu «psixotik xüsusiyyətlərlə affektiv pozuntudan» ayırır.

5.2 Gediş və mərhələlər

• Gediş tipik olaraq episodik — affektiv epizodlar və psixotik komponentlər müxtəlif intensivlikdə.
• Şizofreniyadan daha yaxşı funksional bərpa, lakin əhəmiyyətli sosial və peşə pozulması mövcuddur.
• Bipolyar tipdə manik və depressiv dövrlər; depressiv tipdə davamlı depressiv komponentlər.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (DSM-5-TR · XBT-11 konsensus nöqtələri)

A. Eyni xəstəlik dövrü ərzində, şizofreniya A meyarına uyğun aktiv-faza simptomları (≥1 ay) ilə birlikdə əsas affektiv epizod (manik və ya depressiv) müşahidə edilməlidir.

B. Sayıqlama və ya hallüsinasiyalar ≥ 2 həftə ərzində əsas affektiv epizod olmadan mövcud olmuşdur (xəstəliyin ömürlük gedişində).

C. Əsas affektiv epizoda uyğun simptomlar xəstəliyin ümumi gedişinin əhəmiyyətli hissəsində mövcud olmalıdır (aktiv və residual fazalarla birlikdə).

D. İstisnalar — psixoz maddə (məs. amfetamin) və ya tibbi vəziyyət (məs. ensefalit) ilə tam izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR (F25.0–F25.1): meyar B-də 2 həftə təsdiq sayı (DSM-IV-də konkret rəqəm yox idi). Tip kvalifikatorları — bipolyar (manik epizodlar var) və ya depressiv (yalnız depressiv).
• XBT-11 (6A21): «schizoaffective disorder» — affektiv epizod tipinə görə alt-spesifikasiyalar; konkret 2 həftəlik tələb XBT-11-də müəyyən rəqəmlə deyil, «əhəmiyyətli müddət» kimi göstərilir.
• APA Practice Guideline (Schizophrenia 2021): şizoaffektiv pozuntu üçün ayrıca alqoritm yoxdur; şizofreniya və əhval pozuntuları üçün müalicə prinsipləri birləşdirilir.
• WFSBP: şizoaffektiv pozuntunu şizofreniya spektri pozuntular daxilində qiymətləndirir.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + qohumlardan məlumat — affektiv epizodların və psixotik simptomların xronoloji nizamı.
2. Strukturlaşdırılmış müsahibə (SCID-5 və ya MINI).
3. PANSS və ya BPRS — psixotik simptomların şiddəti; HAM-D, MADRS — depressiv; YMRS — manik.
4. Cismani və neyroloji müayinə.
5. Toksikoloji skrininq (sidik).
6. Laborator (tam qan, tireoid, qaraciyər, böyrək, qlükoza, HbA1c, lipid, prolaktin).
7. Beyin MRT (ilk epizod) — üzvi səbəb istisnası.
8. Komorbidlik və intihar riski qiymətləndirməsi (C-SSRS).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

7.1 Klinik şkalalar

• Strukturlaşdırılmış müsahibə: SCID-5, MINI.
• Psixotik şiddət: PANSS, BPRS.
• Depressiv şiddət: HAM-D (Hamilton), MADRS (Montgomery-Åsberg).
• Manik şiddət: YMRS (Young Mania Rating Scale).
• Funksional: GAF, PSP, SOFAS.
• Suisid riski: C-SSRS.

7.2 Laborator müayinələr

Şizofreniya kimi (bax 6A20 §7.2):

• Mütləq: tam qan, qaraciyər/böyrək, qlükoza, HbA1c, lipid profili, TSH, B12, folat, toksikoloji skrininq, HIV, sifilis, hamiləlik testi, prolaktin ilkin göstəricilər.
• Seçici: EEQ, anti-NMDA-R antikorları, seruloplazmin (Wilson).
• Litium başlanmazdan əvvəl — kreatinin, TSH, kalsium, EKG.
• Valproat başlanmazdan əvvəl — qaraciyər və qan testləri.

7.3 İnstrumental müayinələr

• Beyin MRT — ilk epizodda.
• EKG — antipsixotik və ya litium başlanmazdan əvvəl.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (APA 2021 · NICE CG178 / CG185 · WFSBP konsensusu)

1. Multimodal yanaşma — antipsixotik + əhval stabilizatoru və/və ya antidepressant + psixososial müdaxilə.
2. Atipik antipsixotik birinci sıra — paliperidon və ya paliperidon palmitat (LAI) — FDA təsdiqi xüsusi olaraq şizoaffektiv pozuntu üçün; risperidon, olanzapin, kvetiapin, aripiprazol — geniş istifadə.
3. Bipolyar tipdə əhval stabilizatoru — litium (suicid azaltma effekti), valproat, lamotrigin (xüsusilə depressiv komponent dominant olduqda).
4. Depressiv tipdə antidepressant — SSRİ (sertralin, esitalopram) və ya SNRİ (venlafaksin); antidepressant tək başına istifadə edilmir, antipsixotik ilə birlikdə.
5. Klozapin — refrakter hallarda (iki antipsixotikə cavabsızlıq).
6. EKT — ağır katatonik, depressiv komponentlə, intihar riski yüksək, refrakter hallarda effektiv (NICE TA59 — psixotik depressiyada və katatoniyada).
7. Psixososial müdaxilə — KDTp (psixoz üçün KDT), ailə psixoedukasiya, supportiv terapiya, IPS supported employment.
8. Adhesiya və residiv profilaktikası — LAI (paliperidon palmitat, aripiprazol LAI) seçilmiş pasiyentlərdə.
9. Komorbidlik müalicəsi — maddə istifadəsi (parallel proqram), narahatlıq, somatik xəstəliklər.
10. Metabolik və yan təsir monitorinqi — antipsixotiklərdə standart.

8.2 Farmakoterapiya

8.3 EKT göstərişləri

• Katatonik xüsusiyyətlər.
• Ağır psixotik depressiv epizod.
• Suisid riski və ya qida və maye qəbulundan imtina.
• Hamiləlik dövründə (təhlükəsiz alternativ).
• Farmakoterapiyaya cavabsızlıq.

8.4 Müalicə metodikaları

1. Psixoz üçün Koqnitiv-Davranış Terapiyası (KDTp / CBTp — Cognitive Behavioural Therapy for psychosis) — Şizofreniyadakı kimi adapt edilir; bax «Müalicə metodikaları», 6A20.html və NICE CG178 §1.3.7.1.
2. Ailə Psixotəhsili və Müdaxiləsi (Family Psychoeducation) — Yüksək emosional ekspressiya (EE) olan ailələrdə residiv azaldır. NICE CG178 §1.3.7.2; Pharoah Cochrane 2010.
3. Fərdi Yerləşdirmə və Dəstək (İPS / IPS — Individual Placement and Support) — Dəstəkli işə cəlb olunma «place-then-train» prinsipi ilə. Drake R.E. et al. Health Aff (Millwood) 2016.
4. Litium — Bipolyar tip şizoaffektiv pozuntuda əhval stabilizasiyası və suisid profilaktikası; ilkin göstəricilər kreatinin, TSH, kalsium, EKG; terapevtik səviyyə 0,6–1,0 mEq/L; Cipriani A. et al. BMJ 2013 — suisidi azaldır.
5. Lamotrigin — Bipolyar depressiv epizodda profilaktik; başlanğıc titrasiyası ləng (Stevens-Johnson sindromu riski).
6. Paliperidon Palmitat (LAI — uzunmüddətli təsirli inyeksiya) — Aylıq, 3 aylıq və 6 aylıq formalar. FDA-nın şizoaffektiv pozuntu göstərişi yalnız aylıq formadadır (Invega Sustenna); 3 aylıq (Trinza) və 6 aylıq (Hafyera) yalnız şizofreniya üçün təsdiqlidir. Adhesiya problemində və residiv profilaktikasında üstün.
7. Elektrokonvulsiv Terapiya (EKT — Electroconvulsive Therapy) — Katatonik xüsusiyyətlər, ağır psixotik depressiya, suisid riski və ya refrakter hallarda effektiv. NICE TA59 — psixotik depressiyada və ya katatoniyada güclü tövsiyə. UK ECT Review Group Lancet 2003 meta-analiz — EKT farmakoterapiyadan üstün ağır depressiyada.
8. PANSS, HAM-D, YMRS — Psixotik, depressiv, manik komponentlərin ayrıca standartlaşdırılmış qiymətləndirilməsi.

8.5 Mənbələr arasında fərqlər

• APA 2021 (Schizophrenia): şizoaffektiv pozuntu müalicə alqoritmi şizofreniya ilə paraleldir; əhval komponentinə görə əlavə müdaxilə.
• NICE CG178 (Psychosis) + CG185 (Bipolar): hər ikisi şizoaffektiv pozuntuya tətbiq olunur — psixotik komponent CG178, affektiv komponent CG185.
• WFSBP: şizoaffektiv pozuntuda paliperidon və aripiprazolun ən yaxşı sübut bazasına malik olduğu göstərilir.
• CANMAT / ISBD 2018: bipolyar tip şizoaffektiv pozuntu — bipolyar pozuntu müalicə alqoritmlərinə uyğunlaşdırılır.

9. Proqnoz

Yaxşı proqnoz amilləri

• Bipolyar tip (depressiv tipdən daha yaxşı proqnoz).
• Sürətli başlanğıc, aydın affektiv komponent.
• Premorbid yaxşı funksional səviyyə.
• Erkən müdaxilə və müalicəyə riayət.
• Sosial dəstək.
• Komorbid maddə istifadəsinin idarə edilməsi.

Pis proqnoz amilləri

• Depressiv tip.
• Tədricən başlanğıc.
• Neqativ simptomların üstünlüyü.
• Komorbid maddə istifadəsi.
• Suisid cəhdi tarixçəsi.
• Adhesiyasızlıq.

İzləmə hədəfləri

• Psixotik və affektiv simptomların ayrı-ayrı izlənməsi (PANSS, HAM-D, YMRS).
• Suisid riski (C-SSRS) — xüsusilə depressiv epizodlarda və ilk illərdə.
• Metabolik monitorinq.
• Litium alanlarda — TSH, kreatinin, kalsium (6 aylıq).
• Funksional bərpa, məşğulluq, sosial əlaqələr.
• Ailə dəstəyi və psixoedukasiya.

10. Mif və yanlış inanclar

10.1 Etiologiya və konseptual mifləri

Mif 1: «Şizoaffektiv pozuntu yüngül şizofreniyadır»

Niyə yayılıb: şizoaffektiv pasiyentlərin orta hesabla şizofreniya pasiyentlərindən daha yaxşı funksional bərpa göstərməsi yanlış izah olunur.

Klinik və bioloji məntiq: Şizoaffektiv pozuntu klinik təzahürlər baxımından şizofreniya ilə üst-üstə düşür (psixotik simptomlar affektiv epizoddan kənar), lakin əhval pozuntusu komponenti əlavə olunur. «Yüngül forma» deyil — ayrı diaqnostik vahiddir. Bəzi pasiyentlər ağır gediş göstərir.

Sübut: Heckers S. Curr Psychiatry Rep 2009 — şizoaffektiv pozuntu şizofreniya ilə neyrobioloji üst-üstə düşmə, lakin əhəmiyyətli klinik fərqlər; «şizofreniya yüngül forması» konsepsiyası dəstəklənmir.

Mif 2: «Şizoaffektiv pozuntu yalnız iki ayrı diaqnozun (şizofreniya + bipolyar) qarışıqlığıdır»

Sübut: Cross-Disorder Psychiatric Genomics Consortium 2013 — şizofreniya, bipolyar və şizoaffektiv arasında geniş genetik üst-üstə düşmə. Bu, diaqnostik vahidlərin spektrum daxilində yerləşdiyini göstərir — şizoaffektiv ayrıca diaqnostik vahid kimi saxlanılmağa layiqdir, çünki uzun müddətli izləmədə fərqli gediş və müalicə cavabı göstərir.

Mif 3: «Şizoaffektiv pozuntu uydurma diaqnozdur, validliyi yoxdur»

Niyə yayılıb: akademik debat (Malhi 2008, Lake & Hurwitz 2007) — bəzi araşdırmaçılar diaqnozun praktik dəyəri haqqında sual qaldırırlar.

Klinik məntiq: diaqnozun validliyi mübahisəlidir, lakin klinik faydalılığı (müalicə qərarı və proqnoz üçün işlək çərçivə) saxlanılır. DSM-5-TR və XBT-11 hər ikisi diaqnostik vahid kimi saxlayır. Klinik praktikada pasiyenti təcrübəli psixiatr qiymətləndirməli — fərqi başqa pozuntulardan dəqiq müəyyən etmək vacibdir, çünki müalicə yanaşması fərqlidir.

10.2 Yanlış müalicə yanaşmaları

Mif 4: «Antidepressant şizoaffektiv pozuntuda tək başına istifadə edilə bilər»

Klinik məntiq və sübut: antidepressant tək başına istifadəsi şizoaffektiv pozuntuda əks-göstərişdir — depressiv tipdə manik dönüş, depressivdə psixoz şiddətlənməsi riski. NICE CG185, CANMAT 2018 — antipsixotik ilə birlikdə.

Mif 5: «Litium şizoaffektiv pozuntuda təsirsizdir»

Sübut: Cipriani A. et al. BMJ 2013 meta-analiz — litium bipolyar spektrində (şizoaffektiv bipolyar tip daxil) suicid riskini əhəmiyyətli azaldır. Bipolyar tip şizoaffektiv pozuntuda litium effektiv əhval stabilizatorudur.

Mif 6: «Klozapin yalnız refrakter şizofreniya üçündür, şizoaffektiv üçün yox»

Sübut: klozapinin şizoaffektiv pozuntuda iki antipsixotikə cavabsızlıq halında istifadəsi qabul edilmiş klinik praktikadır; suicid riskini azaltma effekti şizoaffektiv pasiyentlərə də yayılır (Meltzer H.Y. et al. Arch Gen Psychiatry 2003 InterSePT tədqiqatı).

10.3 Səmərəsiz və ya zərərli yanaşmalar

Mif 7: «Ekzorsizm, ruhi praktika və ya dini ritual şizoaffektiv pozuntunu sağaldır»

Sübut: şizofreniyadakı kimi — psixotik simptomlar neyrobioloji əsaslıdır; ekzorsizm antipsixotik müalicəni təxirə salır, klinik nəticələri pisləşdirir (DUP pis proqnoz markeridir, Marshall Arch Gen Psychiatry 2005).

Mif 8: «Kannabis əhval stabilizatoru kimi şizoaffektiv pozuntunu sağaldır»

Sübut: kannabis psixoz riskini 2–3 dəfə artırır (Marconi A. et al. Schizophr Bull 2016); şizoaffektiv pasiyentlərdə əks-göstəriş hesab olunur — simptomları gücləndirir.

Mif 9: «Mega-doza vitamin və ya bitki preparatları (St John's Wort, valerian) farmakoterapiyanı əvəzləyir»

Sübut: sistemli icmallarda effekt sübutu yox; St John's Wort sitoxrom P450 induksiyası ilə antipsixotiklərin və əhval stabilizatorlarının səviyyəsini azaldır.

Mif 10: «Komplementar müdaxilələr (akupunktura, homeopatiya, kraniosakral) antipsixotiki əvəzləyir»

Sübut: heç birinin şizoaffektiv pozuntu üçün effekti sübut edilməyib.

Mif 11: «Aktiv depressiv epizoddan kənar farmakoterapiya tələb olunmur»

Sübut: şizoaffektiv pozuntu meyarına görə psixotik simptomlar affektiv epizoddan kənar dövrlərdə də mövcuddur — antipsixotik dəstəkçi müalicə uzunmüddətli tövsiyə edilir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics. 6A21 Schizoaffective disorder. 2024.
2. American Psychiatric Association. DSM-5-TR. Washington DC: APA Publishing; 2022.
3. American Psychiatric Association. Practice Guideline for the Treatment of Patients with Schizophrenia, 3rd ed. 2021.
4. NICE Clinical Guideline 178. Psychosis and schizophrenia in adults: prevention and management. 2014, 2019 update.
5. NICE Clinical Guideline 185. Bipolar disorder: assessment and management. 2014, 2020 update.
6. Yatham L.N., Kennedy S.H., Parikh S.V. et al. CANMAT and ISBD 2018 guidelines for the management of patients with bipolar disorder. Bipolar Disord 2018;20(2):97–170.
7. Perälä J., Suvisaari J., Saarni S.I. et al. Lifetime prevalence of psychotic and bipolar I disorders in a general population. Arch Gen Psychiatry 2007;64(1):19–28.
8. Cross-Disorder Group of the Psychiatric Genomics Consortium. Identification of risk loci with shared effects on five major psychiatric disorders: a genome-wide analysis. Lancet 2013;381(9875):1371–1379.
9. Heckers S. Is schizoaffective disorder a useful diagnosis? Curr Psychiatry Rep 2009;11(4):332–337.
10. Malhi G.S., Green M., Fagiolini A., Peselow E.D., Kumari V. Schizoaffective disorder: diagnostic issues and future recommendations. Bipolar Disord 2008;10(1 Pt 2):215–230.
11. Lake C.R., Hurwitz N. Schizoaffective disorder merges schizophrenia and bipolar disorders as one disease — there is no schizoaffective disorder. Curr Opin Psychiatry 2007;20(4):365–379.
12. Cipriani A., Hawton K., Stockton S., Geddes J.R. Lithium in the prevention of suicide in mood disorders: updated systematic review and meta-analysis. BMJ 2013;346:f3646.
13. Meltzer H.Y., Alphs L., Green A.I. et al. Clozapine treatment for suicidality in schizophrenia: International Suicide Prevention Trial (InterSePT). Arch Gen Psychiatry 2003;60(1):82–91.
14. Marshall M., Lewis S., Lockwood A. et al. Association between duration of untreated psychosis and outcome. Arch Gen Psychiatry 2005;62(9):975–983.
15. UK ECT Review Group. Efficacy and safety of electroconvulsive therapy in depressive disorders: a systematic review and meta-analysis. Lancet 2003;361(9360):799–808.
16. NICE Technology Appraisal 59. Guidance on the use of electroconvulsive therapy. 2003 (reviewed).