6C90 DAVRANIŞ POZUNTUSU

1. Tərif və nozologiya

Davranış Pozuntusu (XBT-11: 6C90 Conduct-Dissocial Disorder; DSM-5-TR: 312.81 Conduct Disorder) — başqalarının hüquqlarına və yaşa uyğun sosial normalara davamlı və təkrarlanan müdaxilə paterni. Tipik uşaqlıq/yeniyetməlikdə başlayır; yetkinlikdə ASPD-yə keçə bilər.

2. Tarixçə

• DSM-III (1980) — rəsmi diaqnoz.
• DSM-5 (2013) — "limited prosocial emotions" kvalifikator (psixopati xüsusiyyətlərinin uşaqlıq markeri).
• NICE NG158 (2017) — uşaq və yeniyetmə antisosial davranış.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: oğlanlarda 6–16%, qızlarda 2–9%.
• Cins: kişilərdə 3 dəfə yüksək.
• Başlanğıc — uşaqlıq (10 yaşa qədər, pis proqnoz) və ya yeniyetməlik (10+ yaş, yaxşı proqnoz).
• Komorbidlik: ADHD 50%, ODD, MDD, narahatlıq, maddə istifadəsi, öyrənmə pozuntuları.

4. Etiologiya

• İrsilik 40–60%.
• Neyrobioloji — amigdala, prefrontal disregulasiyası, aşağı sympathetic arousal.
• Mühit — uşaqlıq travması, sərt valideyn təcrübəsi, ailə disfunksiyası, peer.
• Prenatal — tütün, alkohol.

5. Klinik təzahürlər

DSM-5-TR 15 simptom 4 kateqoriyada (≥ 3 simptom 12 ay)

• Aqressiya — insanlara/heyvana: təhdid, hücum, silah istifadə, fiziki zorakılıq, cinsi zorakılıq.
• Əşya zədəsi: qəsdli yanğın salma, başqa əşyaların zədələnməsi.
• Aldatma/oğurluq: evə girmə, yalan, oğurluq.
• Ciddi qayda pozulması: gec gəlmə, evdən qaçma, məktəbə getməmə (truancy).

"Limited prosocial emotions" kvalifikatoru (psixopatik xüsusiyyətlər)

• Empati və ya peşmanlıq yoxluğu;
• Performans haqqında qıçtısızlıq;
• Affektiv kütəbə (callous lack of emotion);
• Səth affekt.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR meyarları (15-dən ≥ 3 simptom 12 ay; ən azı 1 simptom son 6 ay). Severity: yüngül, orta, ağır.

Başlanğıc: uşaqlıq tipi (≥ 1 simptom 10 yaşa qədər), yeniyetməlik tipi.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR — "limited prosocial emotions" kvalifikator.
• XBT-11 — "Conduct-Dissocial Disorder"; uşaq, yeniyetmə, yetkin paternlərinə görə.
• NICE NG158 — diaqnoz və müdaxilə uşaq və yeniyetmələrdə.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + valideyn, müəllim.
2. Strukturlaşdırılmış müsahibə (K-SADS).
3. CBCL (Child Behavior Checklist), TRF (Teacher Report Form).
4. İCU (Inventory of Callous-Unemotional Traits) — psixopatik xüsusiyyətlər üçün.
5. Komorbidlik (ADHD, MDD, maddə, öyrənmə).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• CBCL, TRF, ICU.
• Komorbidlik skrining.
• İntellektual və akademik qiymətləndirmə.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE NG158 · AACAP)

1. Validəyn təlimi (parent training programs) birinci sıra 3–11 yaş üçün:
   • Incredible Years (Webster-Stratton);
   • PCIT (Parent-Child Interaction Therapy);
   • Triple P.
2. Yeniyetmələr üçün:
   • MST — Multisystemic Therapy (Henggeler S.W.) — ailə, peer, məktəb, icma əhatə edən;
   • FFT — Functional Family Therapy;
   • MTFC — Multidimensional Treatment Foster Care.
3. Komorbid ADHD — stimulyant (aqressiyani da azaldır).
4. Antipsixotik (risperidon) — ağır aqressiyada off-label, ehtiyatla; FDA təsdiqi yox (uşaq aqressiyası üçün spesifik).
5. "Scared Straight" və oxşar proqramlar əkstərkibdir — Cochrane (Petrosino A. 2013) — bu proqramlar antisosial davranışı artırır.
6. Boot camp tipli "tough love" proqramları — sübut yox, zərərlidir.

8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE NG158 (2017).
• AACAP Practice Parameter (Steiner H. 2007).
• Cochrane (Petrosino 2013) — Scared Straight əkstərkib.

9. Metodikalar

Incredible Years (Webster-Stratton)

3–8 yaşlı uşaqların validəynləri üçün qrup proqramı; 14–22 seans.

PCIT — Parent-Child Interaction Therapy

4–7 yaş; CDI + PDI.

MST — Multisystemic Therapy

Yeniyetmələr üçün ev-əsaslı multisistem müdaxiləsi; sübut bazası ağır davranış pozuntusu üçün güclü.

FFT — Functional Family Therapy

Ailə əsaslı, 8–30 seans.

MTFC

Strukturlaşdırılmış fostering proqramı; ağır halda.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Sərt cəza/intizam ən effektiv müdaxilədir"

Sübut: sərt cəza antisosial davranışı gücləndirir; pozitiv validəyn təlimi sübutludur.

Mif 2: ""Scared Straight" proqramları gəncləri "düzəltdir""

Sübut: Petrosino A. Cochrane 2013 — Scared Straight ANTİSOSİAL davranışı 28% ARTIRIR; əkstərkib; mediada bəzən "təsirli" kimi təqdim edilir, lakin meta-analiz mənfi.

Mif 3: "Davranış pozuntusu mütləq ASPD-yə çevrilir"

Sübut: ~50% halların yeniyetməlik tipi remisya edir; uşaqlıq tipi və psixopatik xüsusiyyətlərlə pis proqnoz.

Mif 4: "Stimulyant aqressiyanı artırır"

Sübut: komorbid ADHD-də stimulyant aqressiyani AZALDIR; ehtiyat olmadan istifadə.

Mif 5: "Boot camp və ya hərbi mühit ağır CD-ni sağaldır"

Sübut: sübut yox; bəzi tədqiqatlarda əksinə effektivlik.

Mif 6: "Antipsixotik standart birinci sıra"

Sübut: validəyn təlimi və psixososial yanaşmalar birinci sıra; risperidon ağır refrakter halda off-label.

11. Proqnoz

• Uşaqlıq tipi və psixopatik xüsusiyyətlərlə — yetkinlikdə ASPD ~40–50% riski.
• Yeniyetməlik tipi yaxşı proqnoz.
• Erkən validəyn təlimi və multisistem müdaxiləsi nəticələri əhəmiyyətli yaxşılaşdırır.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C90 Conduct-dissocial disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE NG158. Antisocial behaviour and conduct disorders in children and young people: recognition and management. 2017.
4. Steiner H., Remsing L. AACAP Practice Parameter for the Assessment and Treatment of Conduct Disorder. J Am Acad Child Adolesc Psychiatry 2007;46(1):126–141.
5. Petrosino A. et al. "Scared Straight" and other juvenile awareness programs for preventing juvenile delinquency. Cochrane Database Syst Rev 2013;(4):CD002796.
6. Henggeler S.W. Multisystemic Therapy. Guilford Press; 1998.

6C91 MÜXALİF-İNADKAR POZUNTU (ODD)

1. Tərif və nozologiya

ODD (XBT-11: 6C91 Oppositional Defiant Disorder; DSM-5-TR: 313.81) — qəzəbli/irritabəl əhval, dava-dalaşçı/inadkar davranış və ya intiqamlı davranış paterni. Davranış pozuntusundan (CD) fərqli olaraq, başqalarının fundamental hüquqlarına müdaxilə yoxdur.

2. Tarixçə

• DSM-III (1980) — rəsmi diaqnoz.
• DSM-5 (2013) — emosional komponent (qəzəbli/irritabəl) ayrıca vurğulanır.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: 3–11% məktəbəqədər və ya məktəb yaşı uşaqlarda.
• Cins: prebubertat oğlanlarda yüksək; postpubertat fərq azalır.
• Komorbidlik: ADHD ~40–60%, MDD, narahatlıq, CD-yə keçid 30%-də (uşaqlıq tipi ağır halda).

4. Etiologiya

• İrsilik 50%.
• Mühit — sərt valideyn təcrübəsi, ailə disfunksiyası.
• Neyrobioloji — affektiv tənzimləmə, frontal-amigdala dövrəsi.
• Temperamental amillər (irritabellik).

5. Klinik təzahürlər

8 simptom 3 kateqoriyada (≥ 4 simptom 6 ay)

• Qəzəbli/irritabəl əhval: tezbir qəzəblənmə; tezbir irritabəl; tezbir qəzəbli, narazı.
• Dava-dalaşçı/inadkar davranış: böyüklərlə mübahisə; qaydalara tabe olmama; başqalarını qəsdli qıçtıma; başqalarını günahlandırma.
• İntiqamlı davranış: son 6 ayda ən azı 2 dəfə.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR — 8-dən ≥ 4 simptom 6 ay; ən azı bir kontekstdə (ev, məktəb, peer); ən azı bir başqa kontekstdə fərqli şəxslə.

Yaş kvalifikatoru: 5 yaşa qədər simptomlar əksər günlərdə 6 ay; 5+ yaş — həftədə ≥ 1 dəfə 6 ay.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR — severity (yüngül, orta, ağır) kontekst sayına görə.
• NICE NG158 — uşaq antisosial davranış üçün rəhbərlik.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + valideyn, müəllim.
2. CBCL, TRF, ECBI (Eyberg Child Behavior Inventory).
3. Komorbid ADHD skrining.
4. Disruptive Mood Dysregulation Disorder (DMDD) və depresiv pozuntu fərqi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• ECBI, CBCL.
• Komorbid ADHD, narahatlıq, MDD.

8. Müalicə

1. Validəyn təlimi birinci sıra:
   • PCIT — 2–7 yaş;
   • Incredible Years — 3–8 yaş;
   • Parent Management Training (Barkley) — 6+ yaş;
   • Triple P.
2. Komorbid ADHD — stimulyant.
3. SSRİ — komorbid narahatlıq/depressiya.
4. Məktəb-əsaslı müdaxilə.
5. İntimat partnyor zorakılığı şübhəsi — sosial xidmət koordinasiyası.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE NG158.
• AACAP — validəyn təlimi.

9. Metodikalar

PCIT

Real vaxtda terapevtin koçluğu.

Incredible Years

Qrup formatı.

Triple P

5 pilləli sistem.

Parent Management Training (Barkley)

Davranış prinsipləri əsaslı təlim.

ECBI

Validəyn-rated davranış şkalası.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "ODD adi "inadkar uşaq" davranışıdır"

Sübut: klinik diaqnoz funksional pozulma və tezlik əsasında; normal yaş varyantından fərqlidir.

Mif 2: "Sərt intizam ODD-ni düzəldər"

Sübut: sərt cəza simptomları gücləndirir; pozitiv validəyn təlimi sübutludur.

Mif 3: "Antipsixotik birinci sıra"

Sübut: validəyn təlimi birinci sıra; antipsixotik refrakter halda nadir.

Mif 4: "ODD həmişə CD-yə çevrilir"

Sübut: 30%-də CD-yə keçid; uşaqlıq tipi və komorbidliklə risk yüksək; əksəriyyət CD-yə çevrilmir.

Mif 5: "Yalnız uşaq müalicə olunmalıdır, ailə yox"

Sübut: validəyn təlimi mərkəzi komponentdir; uşaq tək başına psixoterapiya az effektivdir.

11. Proqnoz

• Erkən validəyn təlimi ilə əksər pasiyent yaxşılaşır.
• Komorbid ADHD, ağır variantı — CD/ASPD riski.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C91 Oppositional defiant disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE NG158. 2017.
4. AACAP Practice Parameter (Steiner 2007).
5. Eyberg S.M. et al. Evidence-based psychosocial treatments for children and adolescents with disruptive behavior. J Clin Child Adolesc Psychol 2008;37(1):215–237.