TERMİNOLOJİ LÜĞƏT

Bu lüğət Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzi tərəfindən hazırlanmış rəsmi klinik protokolların terminologiyasına əsaslanır. Mənbələr:

• Şizofreniyanın Diaqnostika və Müalicəsi üzrə Klinik Protokol (Bakı, 2009)
• Təşviş Pozuntularının Diaqnostika və Müalicəsi üzrə Klinik Protokol (Bakı, 2013)
• Obsessiv-Kompulsiv Pozuntuların Diaqnostika və Müalicəsi üzrə Klinik Protokol (Bakı, 2015)
• Depressiyanın Diaqnostika və Müalicəsi üzrə Klinik Protokol (Bakı)

Hər protokol Azərbaycan Tibb Universiteti psixiatriya kafedrası, Psixi Sağlamlıq Mərkəzi və Səhiyyə Nazirliyi əməkdaşları (prof. G. Gəraybəyli, dos. F. İsmayılov, prof. Z. Əliyev və b.) tərəfindən hazırlanmış və Səhiyyə Nazirliyi kollegiyasının qərarı ilə təsdiq edilmişdir.

Təsnifat sistemləri (rəsmi ixtisarlar)

Müalicə metodları

Dərman sinifləri (rəsmi protokollardan)

Diaqnostika alətləri

Şkalalar və anketlər

Tədqiqat və qiymətləndirmə

Sübutların etibarlılıq dərəcələri (Oxford)

Tövsiyə dərəcələri

Əsas psixopatoloji terminlər

Şüur və oryentasiya

Qavrayış

Düşüncə

Əhval və affekt

Davranış və psixomotor

Yaddaş və idrak

İradə və motivasiya

PSİXOPATOLOGİYAYA GİRİŞ

Niyə bu bölmə?

Müasir psixiatrik təsnifatlar (WHO, 2019, qüvvəyə minmə 2022 — XBT-11, DSM-5-TR) əsasən operasional diaqnostik meyarlara əsaslanır: müəyyən simptomların müəyyən sayda və müddətdə olması diaqnoz qoyulması üçün şərtdir. Bu yanaşma diaqnostik etibarlılığı artırır, lakin simptomların və sindromların əsl klinik mənasını kölgədə qoya bilər.

Klassik psixiatriya — XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Karl Yaspers, Eugen Bleuler, Karl Şneyder, Kurt Şneyder, Karl Leonhard — fenomenoloji və sindromoloji yanaşma ilə inkişaf etmişdir. Bu yanaşma bu gün də klinik praktikada böyük dəyər daşıyır:

• Diaqnostik meyarlar simptomları sayır, sindromologiya isə simptomların qarşılıqlı əlaqəsini və klinik təzahürlərni açıqlayır.
• Sindromoloji düşüncə erkən diaqnoz üçün vacibdir — hələ tam meyarlar yığılmamış pasiyentlərdə.
• Patofizioloji düşüncə üçün lazımdır — niyə bu simptomlar bir-birilə əlaqədardır, hansı funksional sistem pozulub.
• Diferensial diaqnoz sindromoloji yanaşma olmadan səthi olur.

Bu bölmədə psixopatoloji simptomlar əsas funksional sahələr üzrə təsnif edilir, sonra geniş yayılmış psixopatoloji sindromlar verilir.

Simptom və sindrom anlayışları

Simptom – pozuntunun tək bir təzahürü (məs., halüsinasiya, sayıqlama, depressiv əhval).

Sindrom – bir-birilə əlaqəli simptomların ardıcıl şəkildə birləşməsi, müəyyən nozoloji vahidə xas olan və ya bir neçə nozologiyada təkrarlanan.

Nozoloji vahid – etiologiya, patogenez, kliniki gediş və müalicə xüsusiyyətlərinə görə fərqləndirilən xəstəlik (məs., şizofreniya, bipolyar pozuntu, alzheimer xəstəliyi).

Klinik praktikada həkim tipik olaraq simptomlardan sindroma, sindromdan diaqnoza doğru irəliləyir. Düzgün sindromoloji qiymətləndirmə pasiyentin müayinə və müalicəsinin əsasını təşkil edir.

Psixopatoloji simptomların təsnifatı

Şüur pozuntuları

Kəmiyyət pozuntuları (azalma):

• Tutqunlaşma (obnubilation) – şüurun yüngül azalması, reaksiyaların yavaşlaması
• Somnolentliq – yuxulu vəziyyət, asanlıqla oyandırılır
• Sopor – yalnız güclü qıcıqlandırıcılarla qısamüddətli oyanma
• Koma – şüurun tam itirilməsi, qıcıqlandırıcılara cavab yoxdur

Keyfiyyət pozuntuları (məzmunu dəyişən):

• Deliriya – kəskin başlanğıc, dalğalanan şüur, dezoryentasiya, görmə halusinasiyaları, psixomotor aqitasiya. Tipik etioloji: alkoqol abstinensiyası, infeksiya, intoksikasiya, qaraciyər/böyrək çatışmazlığı.
• Onirik (yuxu-bənzər) vəziyyət – fantastik səhnələr, pasiyent özünü onların iştirakçısı kimi hiss edir
• Amentiv vəziyyət – dərin dezoryentasiya, dağılmış düşüncə, nitq nizamsızlığı
• Sumərkəzli (twilight) vəziyyət – şüurun "tunelvari" daralması, avtomatik davranış, sonradan amneziya. Epilepsiyada, hysterik vəziyyətlərdə tipikdir.

Qavrayış pozuntuları

İllüziyalar – real obyektin yanlış qavranması (məs., divardakı kölgə insan kimi qavranır).

halusinasiyalar – real qıcıqlandırıcı olmadan qavrayış. Modallıq üzrə:

• Eşitmə halusinasiyaları – ən geniş yayılmış. "Səslər" – şərh edən, müraciət edən, əmredici (imperativ – yüksək risk!). Şizofreniya üçün xarakterik.
• Görmə halusinasiyaları – üzvi pozuntular (deliriya, demensiya, intoksikasiya) üçün xarakterik.
• Qoxu və dad halusinasiyaları – temporal lob epilepsiyası, şizofreniya.
• Toxunma (taktil) halusinasiyaları – kokain, amfetamin intoksikasiyası ("dəri altı həşəratlar").
• Senestopatiyalar – bədəndə qeyri-müəyyən, qəribə, ağrılı hisslər (bədənə "həşəratlar dolaşır", "boğazda boş yer var" və s.).

Psevdohalusinasiyalar (Kandinski) – pasiyent tərəfindən "daxili" kimi qavranılır ("səslər başımın içində"), lakin yenə də qıcıqlandırıcı olmadan qavrayış.

Funksional halusinasiyalar – yalnız real qıcıqlandırıcı olduqda yaranır (su şırıltısında səs eşitmək).

Düşüncə pozuntuları

Forma (tempi və ardıcıllığı) pozuntuları:

• Sürətli düşüncə (mentation acceleration) – manik epizodda
• Düşüncə "uçuşu" (flight of ideas) – assosiasiyalar tez-tez dəyişir, lakin əlaqə qalır
• Yavaş düşüncə – depresiya, demensiya
• Düşüncə bloklanması (sperrung) – qəfil dayanma
• Tangensial düşüncə – cavab sualdan yayınır
• Sirkumstansial düşüncə – həddən artıq təfərrüat
• Atomistik (atactic) düşüncə – qrammatik formal saxlanır, məna pozulur (şizofreniya)
• Verbiqerasiya – sözlərin və ifadələrin mənasız təkrarlanması
• Neologizmlər – yeni "uydurma" sözlər (şizofreniya)
• Persevarasiya – eyni söz/fikrin təkrarı (üzvi pozuntu)

Məzmun pozuntuları:

- Persekutiv sayıqlama – təqib olunma, pislik niyyəti hiss edilir

- Qrandioz sayıqlama – özünün böyüklüyü, gücü, zənginliyi

- Münasibət sayıqlaması (delusions of reference) – mühitin hadisələri özünə aid edilir

- Təsir sayıqlaması – kənar qüvvələrin (texniki, kosmik, mistik) onun düşüncələrinə təsiri

- Hipoxondrik sayıqlama – ağır xəstəlik hissinə inanma (cinclesinde və s.)

- Köhnəlmə (Cotard) sindromu – bədən üzvlərinin "yox olduğu", "öldüyü" inancı

- Qısqanclıq sayıqlaması – partnyor xəyanəti

- Sevgi (Klerambo) sayıqlaması – tanınmış şəxsin gizli sevgisinə inanma

• Sayıqlama (delusion) – yanlış, sübutlara yatmayan, mədəni kontekstə uymayan inanc. Növləri:
• İlişən fikirlər (overvalued ideas) – həqiqətə yaxın, lakin həddən artıq əhəmiyyət verilən
• Obsessiyalar – sarışan, eqo-distonik (özünə yad olaraq dərk edilən) fikirlər

Əhval və affekt pozuntuları

• Depressiv əhval – aşağı, kədərli, ümidsiz
• Manik əhval – yüksək, eyforik və ya disforik (qıcıqlı)
• Disforiya – qıcıqlı, narahat əhval
• Anhedoniya – həzz almaqdan məhrum olma (əsas depressiv simptom)
• Apatiya – emosional əksiklik, maraq itməsi
• Affekt labilliyi – tez-tez dəyişən emosiyalar
• Affekt yastılığı (flat affect) – emosional ifadənin zəifləməsi (şizofreniyada xarakterik neqativ simptom)
• Affekt qeyri-adekvatlığı – emosional cavab vəziyyətə uyğun deyil (məs., yaxınının ölümünü güləri ilə qarşılayır)
• Aleksitimiya – emosional vəziyyəti söz ilə ifadə edə bilməmə
• Təşviş – qarşıdakı təhlükə hissi, daha çox cismani və autonom simptomlarla
• Qorxu – konkret obyektə qarşı təşviş
• Panik – kəskin, tutmavari təşviş

Davranış və hərəki pozuntular

• Psixomotor aqitasiya – həyəcanlı, məqsədsiz hərəkətlər
• Psixomotor ləngləmə – hərəkətlərin yavaşlaması, başlatma çətinliyi
• Stupor – motor inhibə, mutizm, ətrafa reaksiyasızlıq
• Kataleksiya – pozanın passiv saxlanması
• Mum elastikliyi – ekstremitenin yumşaq müqavimətlə əyilməsi və saxlanması
• Neqativizm – tələblərin əksini etmə
• Eholaliya, ekopraksiya – başqasının nitqi/hərəkətlərinin təkrarlanması
• Stereotipiyalar – təkrarlanan, məqsədsiz hərəkətlər
• Manerizm – adi hərəkətlərin qəribə icrası
• Tiklər – qeyri-iradi əzələ qısalmaları
• Kompulsiv davranış – obsessiyaları azaltmaq üçün təkrarlanan davranış (əl yumaq, yoxlamaq)

Yaddaş pozuntuları

• Antroqrad amneziya – hadisədən sonra baş verən hadisələrin yaddaşda qalmaması
• Retroqrad amneziya – hadisədən əvvəlki dövrün yaddaşda qalmaması
• Konqrad amneziya – hadisənin özünün yaddaşda olmaması
• Korsakov sindromu – ağır antroqrad amneziya + konfabulyasiyalar + dezoryentasiya. Tiamin defisiti, xroniki alkoqolizm
• Konfabulyasiyalar – yaddaş boşluqlarını uydurmalarla doldurma
• Hipermneziya – yaddaşın patoloji gücləndirilməsi (bəzi epileptik vəziyyətlərdə)
• Hipomneziya – yaddaşın azalması (depressiya, demensiya başlanğıcı)

Diqqət pozuntuları

• Hipoprosexsiya – diqqətin azalması
• Hiperprosexsiya – diqqətin patoloji yüksəlməsi (mania)
• Distraktivlik – diqqətin asanlıqla yayınması (DDHP, mania)
• Diqqətin yapışıqlığı – bir mövzudan ayrıla bilməmək (üzvi pozuntular)

İdrak (koqnitiv) pozuntular

• Yüngül koqnitiv pozuntu – yaşlanma normallığını aşan, lakin demensiyaya çatmayan
• Demensiya – idrakın geniş və davamlı azalması (yaddaş, dil, icra funksiyaları, vizual-məkani idrak)
• Aqnoziya – obyektləri tanımama (görmə, eşitmə, taktil)
• Apraksiya – əvvəllər mənimsənilmiş hərəkətləri icra edə bilməmək
• Afaziya – nitqin pozulması
• Akalkuliya – hesablama qabiliyyətinin pozulması

İradə və motivasiya pozuntuları

• Apatiya – maraqsızlıq, motivasiyasızlıq
• Abuliya – iradə zəifliyi, qərar qəbul edə bilməmək
• Avoliya – məqsədli davranış üçün motivasiyanın yoxluğu
• Ambitendentlik – eyni anda iki ziddiyyətli istəyin olması
• Hipobuliya – iradi aktivliyin azalması
• Hiperbuliya – patoloji yüksəlmiş iradi aktivlik

Şəxsiyyət və "Mən" pozuntuları

• Depersonalizasiya – özünə yadlaşma, "Mən deyiləm" hissi
• Dereallaşma – mühitin "uydurma", "qeyri-real" kimi qavranması
• "Mən" sərhədlərinin pozulması – başqalarının düşüncələri və hissləri ilə qarışması
• Düşüncələrin oğurlanması/qoyulması – başqaları "mənim düşüncələrimi oxuyur" və ya "yad düşüncələr başıma qoyulur" hissi (şizofreniyanın 1-ci dərəcəli simptomu, K. Şneyder)

Əsas psixopatoloji sindromlar

Affektiv sindromlar

Depressiv sindrom (kədər triadası):

• Aşağı əhval
• Psixomotor ləngləmə
• Düşüncə yavaşlaması (idedeasiya ləngləməsi)
• Plus: anhedoniya, yuxu pozuntusu, iştahanın dəyişməsi, günah, ümidsizlik, suisidal idealar

Manik sindrom (təntənə triadası):

• Yüksək əhval
• Psixomotor aqitasiya
• Sürətli düşüncə ("ideya uçuşu")
• Plus: yuxuda azalma, qrandioz idealar, distraktivlik, riskli davranış

Qarışıq affektiv sindrom – manik və depressiv simptomların eyni vaxtda olması (məs., yüksək aktivliq + dərin kədər).

Təşviş sindromları

Generalizə olunmuş təşviş sindromu – davamlı, geniş təşviş, əzələ gərginliyi, autonom simptomlar.

Panik sindrom – tutmavari, kəskin təşviş, ölüm qorxusu, autonom simptomlar (taxikardiya, nəfəs darlığı, tər), 10-30 dəqiqə davam edir.

Fobik sindrom – konkret obyektə/vəziyyətə qarşı qorxu, qaçınma davranışı.

Obsessiv-kompulsiv sindrom

Sarışan fikirlər (obsessiyalar) + onları azaltmaq üçün təkrarlanan davranışlar (kompulsiyalar). Pasiyent bunların absurd olduğunu dərk edir, lakin müqavimət göstərə bilmir.

Psixotik sindromlar

Paranoyal sindrom – sayıqlama (təqib, münasibət, böyüklük) + təşviş. halusinasiyalar tipik deyil və ya minimal.

Paranoid sindrom – sayıqlama (təqib daha tipik) + halusinasiyalar (xüsusilə eşitmə) + təşviş.

Parafrenik sindrom – qrandioz fantastik sayıqlama + halusinasiyalar + affekt yüksəkliyi.

halusinator sindrom (Halusinoz) – əsasən halusinasiyalar (eşitmə və ya görmə), sayıqlama olmadan və ya minimal.

Kandinski-Klerambo sindromu (psixi avtomatizm sindromu):

Şizofreniya üçün xarakterikdir.

• İdeator avtomatizm – "düşüncələrin oğurlanması", "düşüncələrin başına qoyulması"
• Sensor avtomatizm – psevdohalusinasiyalar
• Motor avtomatizm – "məcburi hərəkətlər"

Katatonik sindrom – stupor və ya aqitasiya, mum elastikliyi, neqativizm, mutizm, eholaliya, ekopraksiya. Diaqnostika və müalicəsi həyati əhəmiyyət daşıyır (bax. Bölmə 3).

Disforik sindrom – qıcıqlı, qəzəbli əhval, aqressiya. Epilepsiya, üzvi beyin xəstəlikləri, abstinensiya.

Eksogen-üzvi tip sindromlar (K. Bonhoeffer)

Beyinin ekzogen zədələnməsinə xas olan sindromlar:

Deliriya sindromu – kəskin, dalğalanan şüur, dezoryentasiya, görmə halusinasiyaları, psixomotor aqitasiya. Etioloji: alkoqol abstinensiyası (delirium tremens), infeksiyalar, intoksikasiyalar, qaraciyər/böyrək çatışmazlığı.

Amentiv sindrom – dərin dezoryentasiya, qarışıq düşüncə, dağılmış affekt, fraqmentar halusinasiyalar. Ağır somatik xəstəliklərdə.

Sumərkəzli (twilight) vəziyyət – şüurun "tunelvari" daralması, avtomatik davranış, sonradan amneziya. Epilepsiya, hysterik mənşəli.

Korsakov sindromu – fiksasion amneziya + konfabulyasiyalar + dezoryentasiya. Tiamin defisiti (Wernicke-Korsakov), xroniki alkoqolizm.

Astenik sindrom – yorğunluq, qıcıqlanma, yaddaş və diqqət azalması, baş ağrısı, yuxu pozuntusu. Geniş yayılmış, həm üzvi, həm psixoji etioloji.

Demensiya sindromları

Korteksal demensiya (Alzheimer tipli) – yaddaş, dil (afaziya), praksis (apraksiya), qnozis (aqnoziya) üzrə pozuntular.

Subkortikal demensiya (Parkinson, Huntington) – yavaşlama, icra funksiyalarının pozulması, depresiya, lakin korteksal funksiyalar nisbətən saxlanılır erkən mərhələdə.

Frontotemporal demensiya – şəxsiyyət dəyişikliyi, dezinhibə, sosial uyğunsuzluq + dil pozuntuları (semantik və ya progressiv qeyri-flüenli afaziya).

Lewy cisimcikli demensiya – flüktuasiyalı koqnitiv pozuntu + görmə halusinasiyaları + Parkinsonizm + REM yuxu davranış pozuntusu.

Şəxsiyyət dəyişikliyi sindromları

Üzvi şəxsiyyət dəyişikliyi (frontal lob zədəsindən sonra və s.) – dezinhibə, sosial qaydaların pozulması, emosional labillik, plansızlıq.

Postensefalitik sindromlar – ensefalit sonrası davranış, yaddaş, affekt pozuntuları.

Postkonkussion sindrom – baş travmadan sonra: baş ağrısı, başgicəllənmə, yorğunluq, qıcıqlanma, konsentrasiya pozuntusu.

KLİNİK MÜSAHİBƏ VƏ PSİXİ STATUSUN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

Klinik müsahibənin məqsədləri

Psixiatrik klinik müsahibə üçqat məqsədə xidmət edir:

1. Diaqnostik – informasiya toplamaq, simptomları müəyyən etmək, diaqnoz qoymaq
2. Terapevtik – terapevtik münasibət (rapport) qurmaq, xəstə üçün dəstək göstərmək, mexanizmləri (psixoterapevtik) hərəkətə gətirmək
3. Qiymətləndirici – risk qiymətləndirməsi (suisid, başqalarına zərər), funksional səviyyə, psixososial mühit

İlk müsahibə adətən 45-90 dəqiqə davam edir. Təcili vəziyyətlərdə daha qısa olur, lakin əsas məqamlar (risk, qərar) yenə də əhatə olunmalıdır.

Klinik müsahibənin strukturu

Hazırlıq

• Sənədlərlə tanışlıq (göndərmə, əvvəlki rekordlar)
• Otaq: sakit, qapalı, təhlükəsiz (panik düyməsi əgər mümkündür)
• Vaxt: kifayət qədər ehtiyat saxla
• Tək təklif: xəstəni tək görüş; əgər tələb olunarsa müşaiyətçi (məcburi hospitallaşdırma şübhəsində – bax Bölmə "Hüquqi-etik aspektlər")

Açılış

Salam, özünüzü təqdim edin, məqsədi izah edin:

> "Salam, mən doktor [ad], psixiatram. Bu görüşün məqsədi sizin halınızı anlamaq və sizə kömək etmək yolunu birgə müəyyən etməkdir. Müsahibəmiz təxminən 45 dəqiqə çəkə bilər."

Məxfilik haqqında məlumat:

> "Söhbətimiz məxfidir. Lakin sizə və ya başqasına ciddi təhlükə olan halda, bu məlumatı uyğun şəxslərə ötürmək məcburiyyətində qalıram – bu hüquqi tələbdir. Bunu sizinlə birlikdə müzakirə edəcəyik əgər lazım olarsa."

Açıq sual:

> "Sizi narahat edən nədir? Bura nə üçün gəldiyinizi mənə söyləyə bilərsinizmi?"

Şikayətlər və hazırki xəstəliyin tarixi

• Şikayətlər – pasiyentin öz sözləri ilə (mümkün olduqda sitat)
• Başlanğıc – nə vaxt, hansı şəraitdə başladı?
• Gediş – simptomların dəyişməsi (yüngülləşmə, ağırlaşma, dalğavari)
• Tetikləyici amillər – stresslər, itkilər, dərmanlar, maddələr
• Funksional təsir – iş, münasibət, gündəlik fəaliyyətə təsiri
• Əvvəlki müalicə cəhdləri – nə qəbul etmiş, nə effektiv olmuş

Psixiatrik anamnez

• Əvvəlki diaqnozlar
• Əvvəlki hospitallaşdırmalar (vaxt, müəssisə, müddət)
• Əvvəlki dərmanlar (effektivlik, yan təsirlər)
• Əvvəlki psixoterapiya
• Suisid cəhdləri tarixi (nə vaxt, hansı vasitə, niyyətin ciddiliyi)

Tibbi anamnez

• Xronik xəstəliklər
• Cərrahi müdaxilələr
• Kraniyo-serebral travmalar (şüur itkisi ilə)
• Epileptik tutmalar
• Endokrin pozuntular (xüsusən tireoid)
• Hazırda qəbul edilən dərmanlar (psixotrop yan təsirlər!)
• Allergiyalar

Maddə istifadəsi anamnezi

• Alkoqol – tezlik, miqdar, abstinent simptomlar
• Tütün – siqaret, gündəlik miqdar, başlanma yaşı
• Reseptli/reseptsiz dərmanlar (xüsusən benzodiazepinlər, opioidlər)
• Qadağan olunmuş maddələr (kannabis, opioidlər, stimulyantlar, halusinogenlər)
• Davranış asılılıqları (qumar, oyun, internet, alış-veriş)

Ailə anamnezi

• Birinci və ikinci dərəcəli qohumlarda psixi pozuntular
• Suisidlər
• Maddə istifadəsi
• Xronik xəstəliklər (genetik komponent ehtimal)

Şəxsi və sosial anamnez

• Doğum və erkən inkişaf
• Uşaqlıq mühiti, ailə dinamikası
• Travmatik təcrübələr (zorakılıq, abuza, itki)
• Təhsil
• İş tarixçəsi
• Münasibət tarixçəsi, ailə vəziyyəti, uşaqlar
• Sosial dəstək sistemi
• Hüquqi tarixçə (cinayət təqibi, məhkumluq)
• Hərbi xidmət (xüsusən döyüş təcrübəsi varsa)
• Cinsi və reproduktiv tarix

Şəxsiyyət (premorbid)

• Xarakter xüsusiyyətləri xəstəlikdən əvvəl
• Münasibət qurma tərzi
• Stress yaşlama, davranış

Psixi statusun qiymətləndirilməsi

Psixi statusun müayinəsi (Mental Status Examination, MSE) – psixiatriyanın ən vacib klinik aləti. Müsahibə zamanı görülən və eşidilənlərin sistematik qeydiyyatı.

Standart psixi status strukturu

1. Görünüş və davranış (appearance and behaviour)

• Yaşı, görünüşü
• Geyim, gigiyena, baxım
• Mimika, jest, davranış
• Müsahibəyə münasibət (əməkdaşlıq, müqavimət, agressivlik)
• Göz təması
• Psixomotor aktivlik

2. Nitq (speech)

• Sürət (sürətli, normal, yavaş)
• Həcm (səs gücü)
• Kəmiyyət (çox, az, mutizm)
• Aydınlığı, məntiqi

3. Əhval və affekt (mood and affect)

• Əhval – pasiyentin söylədiyi davamlı emosional vəziyyət ("özünüzü necə hiss edirsiniz?")
• Affekt – müsahibə zamanı görünən emosional ifadə
• Affekt diapazonu (geniş, daralmış, yastı)
• Affektin əhval və mövzuya uyğunluğu

4. Düşüncə (thought)

• Forma – tempi, ardıcıllıq, bloklanma, tangensiallik, sirkumstansiallik
• Məzmun – sayıqlama, ilişən fikirlər, obsessiyalar, fobiyalar, suisidal/homisidal idealar

5. Qavrayış (perception)

• halusinasiyalar (modallıq, məzmun)
• İllüziyalar
• Depersonalizasiya, dereallaşma

6. İdrak (cognition)

• Şüurun aydınlığı
• Oryentasiya (vaxt, məkan, şəxsiyyət)
• Diqqət, konsentrasiya
• Yaddaş (qısa, uzun, immediat)
• Mücərrəd düşüncə (atalar sözünün izahı, oxşarlıq)
• İcra funksiyaları
• Hesab
• Ümumi məlumat səviyyəsi

7. İçəribaxış və mühakimə (insight and judgement)

• İçəribaxış (insight) – pasiyentin xəstəliyini dərk etməsi (var? yox? qismən?)
• Mühakimə (judgement) – qərar qəbul etmə qabiliyyəti (məs., "yanan binadan necə çıxarsınız?")

8. Risk qiymətləndirməsi

• Suisid riski – aşağıda ayrıca
• Heteroagressiv risk – başqalarına zərər niyyəti
• Özünə qulluq səviyyəsi – tək yaşaya bilmə qabiliyyəti

Psixi status protokol nümunəsi

PSİXİ STATUS

Görünüş və davranış: 32 yaşlı kişi, yaşına uyğun, gigiyena saxlanılır.
Geyim mövsüməuyğundur. Müsahibəyə əməkdaşlıq edir, lakin ilkin
həyəcanlı görünür. Göz təması azalmışdır. Hərəki aktivlik
yüngülcə yüksəlmiş.

Nitq: Sürət bir qədər yüksək, həcm normal, miqdar artmış.
Aydındır, lakin bəzən mövzudan yayınır.

Əhval: "Özümü narahat hiss edirəm, son iki həftədir uyuya
bilmirəm" (sitat).

Affekt: Diapazon daralmış, anksioz, mövzuya uyğun. Bəzən
disforik komponentlər.

Düşüncə forması: Bəzən tangensial, lakin əsas məzmuna qayıdır.
Bloklanma yoxdur.

Düşüncə məzmunu: Davamlı narahatlıq işi və maliyyə vəziyyətinə
dair. Sayıqlama yoxdur. Suisidal idea yoxdur. Hetero-aqressiv
idea yoxdur.

Qavrayış: halusinasiyalar inkar olunur. Depersonalizasiya,
dereallaşma yoxdur.

İdrak: Şüur aydındır. Vaxt, məkan, şəxsiyyət üzrə düzgün
oryentasiyalı. Diqqət konsentrasiyasında orta dərəcədə çətinlik
("dünya geri" tapşırığında 2 səhv). Yaddaş klinik olaraq
zərərsizdir. Mücərrəd düşüncə saxlanılır.

İçəribaxış: Var – simptomlarını xəstəlik kimi qəbul edir,
müalicəyə motivasiyalıdır.

Mühakimə: Saxlanılır.

Risk qiymətləndirməsi: Suisid riski aşağı (suisidal idea yox,
plan yox, əvvəlki cəhd yox, dəstək sistemi var).
Heteroaqressiv risk yoxdur. Özünə qulluq səviyyəsi tamdır.

Suisid riskinin qiymətləndirilməsi

Hər psixiatrik müsahibədə mütləq edilməlidir. Tədqiqatlar göstərir ki, "suisid haqqında soruşmaq onu provoke etmir" – əksinə, soruşmamaq imkansız edir.

Açıq, lakin pillələrlə soruşmaq

- "Nə qədər tez-tez bu fikirlər gəlir?"

- "Necə etmək haqqında düşünürsünüzmü?" (plan)

- "Vasitələr əldədir?" (vasitə əlçatanlığı)

- "Bunu nə vaxtsa cəhd etmisinizmi?" (əvvəlki cəhdlər)

- "Sizi indi saxlayan nədir?" (qoruyucu amillər)

1. "Bəzən özünüzü çox pis hiss edirsinizmi? Yaşamağın mənası olmadığını düşünürsünüzmü?" (passiv suisidal idea)
2. "Özünüzə zərər vermək və ya öldürmək haqqında düşünürsünüzmü?" (aktiv suisidal idea)
3. Müsbət cavabda:

Suisid riski amilləri

Statik (dəyişməyən):

• Əvvəlki suisid cəhdi (ən güclü prediktor – həyat boyu suisid riskini 30-40 dəfə artırır)
• Ailədə suisid tarixi
• Cins (kişi – tamamlanmış suisid, qadın – cəhd)
• Yaş (yaşlı kişilər ən yüksək risk; yeniyetmələr ikinci pik)
• Hüquqi tarix
• Travmatik uşaqlıq

Dinamik (dəyişən):

• Aktiv suisidal idea, plan, niyyət
• Vasitə əlçatanlığı (silah, zəhər)
• Yaxın itki (tərəf, iş, sağlamlıq)
• İzolyasiya
• Ümidsizlik (Beck ümidsizlik şkalası ilə ölçülə bilər)
• Aktif psixiatrik pozuntu (depresiya, psixoz, BPD, maddə istifadəsi)
• Aktiv intoksikasiya
• Yuxu pozuntusu (xronik)
• Təcrid

Qoruyucu amillər:

• Sosial dəstək
• Ailə öhdəlikləri (uşaqlar)
• Dini, mənəvi inanc
• Müalicə əlaqəsi
• Gələcək planları, ümidlər

Risk dərəcələri və klinik qərarlar

C-SSRS şkalası

Kolumbiya Suisid Şiddətliliyi Reytinq Şkalası (bax Əlavə) – sübut olunmuş, beynəlxalq olaraq tövsiyə olunan alət. 6 sual, 5 dəqiqə.

Təhlükəsizlik planı (safety plan)

Aşağı-orta riskdə pasiyentlə birgə hazırlanır:

1. Erkən xəbərdarlıq əlamətləri (məs., uyumsuzluq, izolyasiya, əhval düşməsi)
2. Daxili koping strategiyaları (məs., gəzinti, musiqi, fiziki məşq)
3. Sosial yayındırma (kimi və harada görmək olar)
4. Dəstək göstərə bilən şəxslər (kim, telefon nömrəsi)
5. Klinik yardım nömrələri (klinika, böhran xətti)
6. Mühitin təhlükəsizləşdirilməsi (vasitələrin uzaqlaşdırılması, məs., silah qohuma verilir)

Heteroagressiv (başqalarına zərər) riskin qiymətləndirilməsi

Müsahibədə soruşulmalıdır:

> "Başqasına zərər vermək və ya öldürmək haqqında düşünürsünüzmü?"

Müsbət cavabda:

• Konkret hədəf var?
• Plan var?
• Vasitə əlçatandır?
• Əvvəlki aqressiv davranış?

Yüksək risk göstəriciləri:

• Konkret qurban + plan + vasitə
• Aktiv psixotik simptomlar (xüsusilə imperativ halusinasiyalar, persekutiv sayıqlama)
• Antisosial şəxsiyyət pozuntusu
• Aktiv intoksikasiya
• Əvvəlki zorakılıq tarixi

Yüksək riskdə hospitallaşdırma və potensial qurbanın xəbərdar edilməsi (Tarasoff prinsipi – beynəlxalq standart).

HÜQUQİ-ETİK ASPEKTLƏR

Azərbaycan psixiatrik qanunvericiliyinin əsasları

Azərbaycan Respublikasında psixiatriya yardımı aşağıdakı qanunlarla tənzimlənir:

1. "Psixiatriya yardımı haqqında" Azərbaycan Respublikasının 12 iyun 2001-ci il tarixli Qanunu (sonrakı dəyişikliklərlə, son redaksiyaya 2024-cü il)
2. "Psixoloji yardım haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu
3. "Əhalinin sağlamlığının qorunması haqqında" Azərbaycan Respublikasının 26 iyun 1997-ci il tarixli Qanunu
4. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası (xüsusilə 28-ci maddə – azadlıq hüququ)
5. Azərbaycan Respublikasının Mülki-Prosessual Məcəlləsi (qeyri-könüllü hospitallaşdırma proseduru)
6. Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsi və Cinayət-Prosessual Məcəlləsi (məcburi tibbi tədbirlər)

Psixiatriya yardımının növləri

"Psixiatriya yardımı haqqında" Qanunun 5-ci maddəsinə əsasən psixiatriya yardımı üç növdə göstərilir:

Könüllü psixiatriya yardımı

Məlumatlandırılmış razılıq

Qanunun 1.0.6-cı maddəsinə əsasən məlumatlandırılmış razılıq – pasiyentin və ya onun qanuni nümayəndəsinin müalicə haqqında könüllü qərar qəbul etdiyini, müalicənin məqsədləri və faydası, müalicə tədbirlərinin həcmi, müddəti və metodu, ehtimal olunan risklər, həmçinin müalicədən imtina və onun dayandırılması imkanı barədə ona təqdim edilmiş məlumatı başa düşdüyünü bildirməsidir.

Məlumatlandırılmış razılıq tələbləri:

• Yazılı şəkildə (xəstə sənədinə daxil edilir)
• Dolu məlumat verilməlidir (faydalar, risklər, alternativlər, imtina hüququ)
• Pasiyent dərk etməlidir (komorbid koqnitiv pozuntu, intoksikasiya zamanı problemli)
• Sərbəst – təzyiq olmadan
• 16 yaşdan aşağı pasiyentlər üçün – qanuni nümayəndənin razılığı

Pasiyentin hüquqları (Qanunun 23-cü maddəsi)

• Sağlamlıq vəziyyəti, müalicə haqqında məlumat almaq
• Yaxın qohumları, ya da seçimlə digər şəxslər ilə görüş, telefon əlaqəsi
• Pul və digər maddi vəsaitlərdən sərbəst istifadə etmək
• Korrespondensiya hüququ
• Dini ayinlərin sərbəst icrası
• Şikayət vermək (Ombudsman daxil olmaqla)

Qeyri-könüllü hospitallaşdırma

Hüquqi əsaslar

Qanunun 11-ci maddəsi (qeyri-könüllü hospitallaşdırma əsasları):

> Psixi pozuntunun xarakteri müayinə və müalicənin yalnız psixiatriya stasionarında həyata keçirilməsini tələb edərsə, psixiatriya stasionarında qeyri-könüllü müalicə aşağıdakı əsaslar olduqda təyin edilir:

>

> 11.1.1. psixi pozuntusu olan şəxsin bilavasitə özü və (və ya) ətrafdakılar üçün təhlükəli olması;

>

> 11.1.2. şəxsin özünün əsas həyati ehtiyaclarını ödəyə bilməməsi (qulluq səviyyəsində).

Sadə ifadə ilə: "təhlükə, çarəsizlik, ya da müalicəsizlikdə vəziyyətin ağırlaşma riski" üç hüquqi əsasdır.

Qeyri-könüllü hospitallaşdırma proseduru

Mərhələ 1: İlkin qiymətləndirmə

Həkim-psixiatr (təcili psixiatrik yardım brigadası, qəbul şöbəsi) pasiyenti müayinə edir və qeyri-könüllü hospitallaşdırma əsaslarını müəyyən edir.

Mərhələ 2: Stasionara yerləşdirmə (təcili)

Hospitallaşdırma faktiki olaraq həyata keçirilir. 48 saat ərzində həkim-psixiatr komissiyası (3 həkimdən az olmayaraq) qiymətləndirmə aparmalıdır.

Mərhələ 3: Komissiyanın qərarı

Komissiya qeyri-könüllü hospitallaşdırmanın davam etdirilməsinin lazım olduğu qənaətinə gəlsə, 24 saat ərzində məhkəməyə müraciət edilir.

Mərhələ 4: Məhkəmə qərarı

Məhkəmə 5 gün ərzində (Mülki-Prosessual Məcəlləyə əsasən) işə baxır. Pasiyent (sağlamlıq vəziyyəti imkan verirsə), qanuni nümayəndə, prokuror, həkim-psixiatr iştirak edir. Məhkəmə qeyri-könüllü hospitallaşdırmanın davam etdirilməsi və ya dayandırılması haqqında qərar qəbul edir.

Mərhələ 5: Dövri qiymətləndirmə

Qeyri-könüllü hospitallaşdırma müddətində pasiyent ilk altı ay müddətində ayda bir dəfədən az olmayaraq həkim-psixiatr komissiyasında baxışdan keçirilməlidir (Maddə 28.2).

Klinik göstərişlər

Mütləq qeyri-könüllü hospitallaşdırma göstərişləri:

• Aktiv suisidal davranış (cəhd və ya konkret plan + vasitə)
• Aktiv homisidal niyyət (konkret hədəf + plan + vasitə)
• Ağır psixotik dezorqanizasiya (özünə qulluq mümkün deyil)
• İmperativ halusinasiyalar (zərərli niyyətli)
• Ağır maniya (qulluq səviyyəsində məhdudiyyət, zərərli risklər)

Nisbi göstərişlər (klinik mühakimə):

• Ağır depresiya psixotik simptomlarla
• Nevrotik anoreksiya ağır cismani vəziyyətdə (BMI <14)
• Qarışıq affektiv epizod
• Aqressiv davranış psixoz fonunda

Məcburi tibbi tədbirlər

Qanunun 12-ci maddəsi məcburi tibbi tədbirləri tənzimləyir:

• Tətbiq əsası: anlaqsız vəziyyətdə cinayət törətmiş və ya cinayət törətdikdən sonra psixi xəstəliyə tutulmuş şəxslər
• Yalnız məhkəmənin qərarı əsasında
• Cinayət Məcəlləsinin 21, 93-99-cu maddələri və CPM-in 468-487-ci maddələri ilə müəyyən olunur
• İxtisaslaşdırılmış psixiatriya stasionarlarında həyata keçirilir

Növləri (CPM-ə əsasən):

1. Ümumi tipli psixiatriya stasionarlarında məcburi müalicə
2. İxtisaslaşdırılmış psixiatriya stasionarlarında məcburi müalicə
3. İxtisaslaşdırılmış psixiatriya stasionarlarında intensiv müşahidə altında məcburi müalicə

Klinik psixoloqun hüquqi vəziyyəti

"Psixoloji yardım haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununa əsasən klinik psixoloqun fəaliyyət dairəsi və hədləri:

Psixoloqun fəaliyyət sahəsi

• Psixoloji yardım göstərmək hüququ – psixoloji məsləhət, psixodiaqnostika, psixokorrelasiya, psixoterapevtik müdaxilələr (uyğun ixtisası olduqda)
• "Psixoloq", "psixoloji", "psixoanaliz", "psixodiaqnostika", "psixoterapiya" sözlərini yalnız Qanunun şərtlərinə uyğun olaraq psixoloji yardım göstərmək hüququ olan şəxslər istifadə edə bilər (3.2-ci maddə).

Psixoloqun hədləri

Psixoloqun səlahiyyətindən kənarda:

• Psixiatrik diaqnoz qoymaq (yalnız həkim-psixiatr)
• Dərman təyin etmək (yalnız həkim)
• Qeyri-könüllü hospitallaşdırma qərarı vermək
• Tibbi rəylər (məhkəmə-psixiatrik ekspertiza və s.) vermək (yalnız həkim-psixiatr)

Suisidal pasiyent klinik psixoloqun yanında – addımlar

Pasiyent suisidal idea bəyan etdikdə, klinik psixoloq aşağıdakı addımları atmalıdır:

1. Risk qiymətləndirməsi – C-SSRS və ya klinik müsahibə (yuxarıdakı bölməyə bax)
2. Aşağı-orta risk – təhlükəsizlik planı + sıx izləmə + həkim-psixiatra yönəltmə
3. Yüksək risk – pasiyenti tək buraxmamaq, dərhal həkim-psixiatra və ya təcili psixiatrik xidmətə müraciət (Bakıda Psixi Sağlamlıq Mərkəzi: 102 və ya 103 vasitəsilə)
4. Sənədləşmə – qiymətləndirmə, qərar, atılan addımlar yazılı qeyd edilməlidir
5. Məxfilik məsələsi – həyat təhlükəsi olduqda məxfilik məhdudlaşır (Qanunun ümumi prinsipləri)

Sənəd nümunəsi: Psixoloq tərəfindən həkim-psixiatra yönəltmə məktubu

[Klinikanın blank-ı]
Tarix: ___________

Hörmətli həkim-psixiatr,

Mənim psixoloji məsləhətim altında olan pasiyent
[ad, soyad, ata adı], doğum tarixi __________,
[tarix] tarixində mənə müraciət etmiş və müsahibə zamanı
aktiv suisidal idea bəyan etmişdir.

Klinik tablo:
- Suisidal idea: [aktiv/passiv, plan var/yox, vasitə əlçatandır/yox]
- Əhval: [təsvir]
- Anamnezdə suisid cəhdi: [var/yox, təfsilatları]
- Psixiatrik tarix: [əvvəlki diaqnozlar, dərmanlar]

Yuxarıda qeyd olunan göstəricilər əsasında pasiyentin təcili
psixiatrik qiymətləndirməsinə ehtiyac olduğunu qiymətləndirirəm.

Sizdən pasiyentin müayinəsini və müvafiq qərarın qəbul edilməsini
xahiş edirəm.

Hörmətlə,
[Psixoloqun ad, soyadı]
[İxtisas, sertifikat nömrəsi]
[İmza, möhür]
[Əlaqə nömrəsi]

Yetkinlik yaşına çatmamış pasiyent

16 yaşdan aşağı pasiyentlərlə işləyərkən:

• Psixoloji yardım yalnız qanuni nümayəndənin razılığı ilə
• Lakin uşaq zorakılığı və ya suisidal davranış aşkar edildikdə – qanunla nəzərdə tutulmuş hallarda məlumat verilməlidir (Uşaqların Hüquqları haqqında Qanun, valideyn və ya müvafiq orqanlar)
• Uşaq psixoterapiyasında məxfiliyin xüsusi qaydaları – əvvəlcədən razılaşdırılır

Məxfilik və onun hədləri

Ümumi prinsip

Pasiyent-həkim münasibətində alınan informasiya məxfidir. Bu, "Əhalinin sağlamlığının qorunması haqqında" Qanunda və "Psixiatriya yardımı haqqında" Qanunda təsbit edilmişdir.

Məxfiliyin pozulması icazə verilən hallar

• Pasiyentin yazılı razılığı ilə
• Hüquq-mühafizə orqanlarının yazılı sorğusu (cinayət istintaqı çərçivəsində)
• Məhkəmə qərarı
• Pasiyentin və ya başqalarının həyatı və sağlamlığı təhlükəsi olduqda (Tarasoff prinsipi)
• Yetkinlik yaşına çatmamış pasiyentlərdə valideynlərə (qanun çərçivəsində)
• Kollegial konsultasiya (multidisiplinar komanda daxilində)

Tarasoff hüququ

Beynəlxalq standart: əgər pasiyent konkret bir şəxsə qarşı zərər niyyətini bəyan edirsə, klinisistin bu şəxsi xəbərdar etmək vəzifəsi vardır. Azərbaycan qanunvericiliyində bu birbaşa təsbit edilməsə də, ümumi prinsiplər (həyat hüququ, ictimai təhlükəsizlik) bunu nəzərdə tutur.

Yetkinlik yaşına çatmamış pasiyentlər

Yaş hədləri

• 15 yaşdan aşağı: psixiatriya yardımı valideynin (qanuni nümayəndənin) razılığı ilə (Maddə 4-ə əsasən)
• 15 yaşdan yuxarı: öz razılığı ilə (lakin valideynin məlumatlandırılması ümumi tövsiyə olunur)
• 18 yaşdan yuxarı: tam müstəqil

Uşaq qoruma protokolları

Uşaq zorakılığı (cinsi, fiziki, psixoloji), laqeydlik və ya FDIA (faktitioz pozuntu başqasında) şübhəsində klinisistin xəbər vermək vəzifəsi vardır. Ünvanlar:

• Sosial Xidmətlər Agentliyi
• Uşaqların Hüquqları üzrə Komissiya
• Polis (təhlükəli vəziyyətlərdə)

Aqressiv pasiyent və təhlükəsizlik tədbirləri

Hüquqi çərçivə

Qanunun 37.4-cü maddəsi xüsusi tədbirlərdən istifadəni tənzimləyir:

> Psixiatriya yardımı göstərən həkim-psixiatrların, digər mütəxəssislərin, orta və kiçik tibb işçilərinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi məqsədi ilə onlara xüsusi tədbirlərdən (psixi pozuntusu olan şəxsin fiziki məhdudlaşdırılması, onun müvəqqəti təcrid edilməsi, sakitləşdirici köynəklərin tətbiq edilməsi) istifadə etmək hüququ verilir.

Tətbiq qaydaları:

• Yalnız həqiqi təhlükə olduqda
• Ən az məhdudlaşdırıcı vasitə
• Vaxtla məhdud
• Tibbi sənədlərdə qeyd
• Müəssisə müdiriyyətinə məlumat

De-eskalasiya prinsipləri

Fiziki məhdudlaşdırmadan əvvəl:

1. Sakit, dostcasına yanaşma
2. Pasiyentin narahatlığını dinləmək
3. Seçim təklifi (məs., "Sakitləşmək üçün sakit bir otaqda oturmaq və ya dərman qəbul etmək?")
4. Şifahi de-eskalasiya
5. Yalnız uğursuz olduqda – farmakoloji və/və ya fiziki məhdudlaşdırma

Farmakoloji məhdudlaşdırma (təcili sedasiya, TS)

İlk seçim – pasiyentin razılığı ilə oral preparatlar:

• Lorazepam 1-2 mq po
• Olanzapin 5-10 mq po (oral disinteqrating tablet effektivdir)
• Risperidon 1-2 mq po

Razılıq və ya əməkdaşlıq olmadıqda – əzələdaxili (im):

• Olanzapin im 10 mq + (lazımdırsa) lorazepam 2 mq im
• Haloperidol 5 mq im + lorazepam 2 mq im (klassik kombinasiya)
• Aripiprazol im 9.75 mq

Diqqət: Olanzapin im + benzodiazepin parenteral – kombinasiya respirator depressiyaya səbəb ola bilər. İki dərmanın arasında ən azı 1 saat fasilə.

Sənəd nümunələri

Qeyri-könüllü hospitallaşdırmaya yönəltmə protokolu

QEYRİ-KÖNÜLLÜ HOSPİTALLAŞDIRMAYA YÖNƏLTMƏ
Tarix: __________ Saat: __________

Pasiyent haqqında məlumat:
- Ad, soyad, ata adı: _____________________
- Doğum tarixi: _____________________
- Ünvan: _____________________
- Şəxsiyyət vəsiqəsi/ID: _____________________

Müsahibə şərtləri:
- Yer: _____________________
- Müraciət/yönəltmə mənbəyi: _____________________
- Qanuni nümayəndə iştirak edib? Bəli/Xeyr; ad: _____________________

Klinik tablo:
[Şikayətlər, anamnez, psixi status təsviri]

Diaqnoz (WHO, 2019, qüvvəyə minmə 2022 — XBT-11/WHO, 1990 — XBT-10): _____________________

Qeyri-könüllü hospitallaşdırma əsası ("Psixiatriya yardımı
haqqında" Qanunun 11-ci maddəsi):
☐ 11.1.1 Pasiyent özü və/və ya ətrafdakılar üçün təhlükəlidir
☐ 11.1.2 Pasiyent əsas həyati ehtiyaclarını ödəyə bilmir

Konkret göstəricilər:
[Suisid riski, homisidal idea, qulluq səviyyəsi, və s.]

Qərar: Pasiyent qeyri-könüllü qaydada [müəssisə adı]
psixiatriya stasionarına yerləşdirilir.

Sonrakı addımlar:
- 48 saat ərzində həkim-psixiatr komissiyası baxışı
- 24 saat ərzində məhkəməyə müraciət (komissiya təsdiqlədikdə)

Həkim-psixiatr: _____________________
Sertifikat nömrəsi: _____________________
İmza: _____________________
Möhür: _____________________

Suisid riskinin təhlükəsizlik planı (pasiyentlə birgə)

TƏHLÜKƏSİZLİK PLANI
Pasiyent: _____________________  Tarix: _____________

1. Erkən xəbərdarlıq əlamətləri (mənim üçün vacib siqnallar):
   - _____________________
   - _____________________
   - _____________________

2. Mənim daxili koping strategiyalarım (yalnız öz gücümlə nə edirəm):
   - _____________________
   - _____________________
   - _____________________

3. Məni yayındıracaq insanlar və yerlər:
   - _____________________
   - _____________________

4. Kömək istəyə biləcəyim insanlar (ad, telefon):
   - _____________________
   - _____________________

5. Klinik yardım (24 saat):
   - Klinikam: _____________________ (telefon: ______)
   - Bakı Psixi Sağlamlıq Mərkəzi (təcili): _____________
   - Təcili yardım (Azərbaycan): 103
   - Polis: 102

6. Ev mühitimin təhlükəsizləşdirilməsi:
   - Risk yaradan vasitələr: _____________________
   - Onları uzaqlaşdırma planı: _____________________

İmzalar:
Pasiyent: _____________________
Klinisist: _____________________

Etik prinsiplər

Beynəlxalq prinsiplər (Beynəlxalq Tibb Etikası Bəyannaməsi, ÜST, Mədən Bəyannaməsi)

1. Avtonomiya – pasiyentin qərar qəbul etmə hüququ
2. Beneficence – pasiyentin xeyrinə hərəkət etmək
3. Non-maleficence ("primum non nocere") – zərər verməmək
4. Ədalətlilik – bütün pasiyentlərə bərabər münasibət

Klinik dilemmalar

Avtonomiya vs. beneficence ziddiyyəti:

• Pasiyent müalicədən imtina edir, lakin onun qərar qəbul etmə qabiliyyəti şübhəlidir
• Həll: Qərar qəbul etmə qabiliyyəti formal qiymətləndirilir; əgər qabiliyyət yoxsa, qanuni nümayəndə cəlb edilir; əgər qabiliyyət varsa, pasiyentin imtinası hörmətlə qarşılanır (təhlükəli olmadıqda)

Məxfilik vs. ictimai təhlükəsizlik:

• Yuxarıda göstərildiyi kimi – həyata təhlükə olduqda məxfilik məhdudlaşır

Çoxlu münasibət (multiple roles):

• Pasiyent + işçi + dost rolları qarışmamalıdır
• Sərt çərçivə – yalnız peşəkar münasibət

Hədiyyələr və maddi münasibətlər:

• Pasiyentdən əhəmiyyətli hədiyyə qəbul etməmək
• Maddi/biznes əlaqələrdən qaçınmaq