Məlumat bölməsi (Information section)

Bölmənin səhifələri

• Terminoloji lüğət — abbreviaturalar və klinik terminlər, üç dildə qarşılıqları ilə.
• Əlavələr A–E — monitorinq və müayinə standartları, praktik protokollar.
• Əlavə B — Şkalalar — skrininq şkalaları: M-CHAT-R, AQ-10, ASRS, SNAP-IV.
• Yekun tövsiyələr — kitabın fəsillərindən çıxan əsas klinik dərslər.

Onlayn testlər

• Münasibət modellərinin xəritəsi — «Feniks Erası» kitabı üzrə onlayn test.
• Özünü yoxlama testləri — «Günahkarlıq Virusu» kitabının test bölməsi.

Saytda əlavə materiallar

• Klinik Psixiatriya — XBT-11 rəhbərliyi — kitab haqqında bloq yazısı.
• Kitabın sifarişi — çap nüsxəsinin sifariş səhifəsi.
• Kitablar — saytdakı bütün kitablar.

PSİXOPATOLOGİYAYA GİRİŞ

Bu bölmənin məqsədi

Müasir psixiatrik təsnifatlar (Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı, 11-ci reviziya (XBT-11); ing. Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, Fifth Edition, Text Revision — DSM-5-TR) əsasən operasional diaqnostik meyarlara əsaslanır: müəyyən simptomların müəyyən sayda və müddətdə olması diaqnoz qoyulması üçün şərtdir. Bu yanaşma diaqnostik etibarlılığı artırır, lakin simptomların və sindromların əsl klinik mənasını kölgədə qoya bilər.

Klassik psixiatriya — XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Karl Yaspers, Eugen Bleuler, Karl Şneyder, Kurt Şneyder, Karl Leonhard — fenomenoloji və sindromoloji yanaşma ilə inkişaf etmişdir. Bu yanaşma bu gün də klinik praktikada böyük dəyər daşıyır:

• Diaqnostik meyarlar simptomları sayır, sindromologiya isə simptomların qarşılıqlı əlaqəsini və klinik təzahürlərini açıqlayır.
• Sindromoloji düşüncə erkən diaqnoz üçün vacibdir — xüsusən meyarları hələ tam yığılmamış pasiyentlərdə
• Niyə bu simptomların bir-biri ilə əlaqədar olduğunu anlamaq üçün patofizioloji düşüncə lazımdır — niyə bu simptomlar bir-birilə əlaqədardır, hansı funksional sistem pozulub.
• Diferensial diaqnoz sindromoloji yanaşma olmadan səthidir.

Bu bölmədə psixopatoloji simptomlar əsas funksional sahələr üzrə təsnif edilir, sonra geniş yayılmış psixopatoloji sindromlar təqdim olunur.

Simptom və sindrom anlayışları

Simptom — pozuntunun tək bir təzahürü (məs. halüsinasiya, sayıqlama, depressiv əhval (vahid yazılış: halüsinasiya)).

Sindrom – bir-birilə əlaqəli simptomların ardıcıl şəkildə birləşməsi, müəyyən nozoloji vahidə xas olan və ya bir neçə nozologiyada təkrarlanan.

Nozoloji vahid – etiologiya, patogenez, klinik gediş və müalicə xüsusiyyətlərinə görə fərqləndirilən xəstəlik (məs. şizofreniya, bipolyar pozuntu, alzheimer xəstəliyi).

Klinik praktikada həkim tipik olaraq simptomlardan sindroma, sindromdan diaqnoza doğru irəliləyir. Düzgün sindromoloji qiymətləndirmə pasiyentin müayinə və müalicəsinin əsasını təşkil edir.

Psixopatoloji simptomların təsnifatı

Şüur pozuntuları

Kəmiyyət pozuntuları (azalma):

• Tutqunlaşma (ing. obnubilation) — şüurun yüngül azalması, reaksiyaların yavaşlaması
• Somnolentlik – yuxulu vəziyyət, asanlıqla oyandırılır
• Sopor — yalnız güclü qıcıqlandırıcılarla qısamüddətli oyanma ilə müşayiət olunan şüur pozuntusudur
• Koma – şüurun tam itirilməsi, qıcıqlandırıcılara cavab yoxdur

Keyfiyyət pozuntuları (şüurun məzmununun dəyişməsi ilə gedən):

• Delirium — kəskin başlanğıc, dalğalanan şüur, dezoryentasiya, görmə halusinasiyaları, psixomotor aqitasiya. Tipik səbəblər: alkoqol abstinensiya sindromu, infeksiya, intoksikasiya, qaraciyər və böyrək çatışmazlığıdır, infeksiya, intoksikasiya, qaraciyər/böyrək çatışmazlığı.
• Onirik (yuxuya bənzər) vəziyyət – fantastik səhnələr, pasiyent özünü onların iştirakçısı kimi hiss edir
• Amentiv vəziyyət – dərin dezoryentasiya, dağılmış düşüncə, nitq nizamsızlığı
• Alatoranlıq şüur vəziyyəti (ing. twilight state) – şüurun «tunelvari» daralması, avtomatik davranış, sonradan amneziya. Epilepsiyada, histerik vəziyyətlərdə tipikdir.

Qavrayış pozuntuları

İllüziyalar – real obyektin yanlış qavranması (məs. divardakı kölgə insan kimi qavranır).

Halüsinasiyalar — real qıcıqlandırıcı olmadan qavrayışdır. Modallıq üzrə:

• Eşitmə halusinasiyaları – Ən geniş yayılmış halüsinasiya növüdür. «Səslər» — şərh edən, müraciət edən, əmr edici xarakter daşıyır, əmredici (ing. imperative — yüksək risk). Bu halüsinasiya növü şizofreniya üçün xarakterikdir.
• Görmə halusinasiyaları – üzvi pozuntular (delirium, demensiya, intoksikasiya) üçün xarakterik.
• Qoxu və dad halüsinasiyaları — temporal lob epilepsiyası və şizofreniya üçün xarakterikdir.
• Toxunma halüsinasiyaları – kokain, amfetamin intoksikasiyası («dəri altı həşəratlar»).
• Senestopatiyalar – bədəndə qeyri-müəyyən, qəribə, ağrılı hisslər (bədənə «həşəratlar dolaşır», «boğazda boş yer var» və s.).

Psevdohalusinasiyalar (Kandinski) – pasiyent tərəfindən «daxili» kimi qavranılır («səslər başımın içində»), lakin yenə də xarici qıcıqlandırıcı olmadan baş verir.

Funksional halusinasiyalar – yalnız real qıcıqlandırıcı olduqda yaranır (su şırıltısında səs eşitmək).

Düşüncə pozuntuları

Forma (tempo və ardıcıllıq) pozuntuları:

• Sürətli düşüncə (ing. mentation acceleration) — manik epizodda müşahidə olunur
• Düşüncə «uçuşu» (flight of ideas) – assosiasiyalar tez-tez dəyişir, lakin əlaqə qalır
• Yavaş düşüncə — depresiya və demensiyada müşahidə olunur
• Düşüncə bloklanması (alm. Sperrung) – qəfil dayanma
• Tangensial düşüncə — cavab sualdan yayınaraq yan mövzuya keçir
• Sirkumstansial düşüncə – həddən artıq təfərrüat
• Atomistik (atactic) düşüncə – qrammatik forma saxlanır, məna pozulur (şizofreniya)
• Verbiqerasiya – sözlərin və ifadələrin mənasız təkrarlanması
• Neologizmlər – yeni «uydurma» sözlər (şizofreniya)
• Perseverasiya — eyni söz və ya fikrin təkrarı (üzvi pozuntu)

Məzmun pozuntuları:

Persekutiv sayıqlama – təqib olunma, pislik niyyəti hiss edilir

- Böyüklük sayıqlaması – özünün böyüklüyü, gücü, zənginliyi

- Münasibət sayıqlaması (delusions of reference) – mühitin hadisələri özünə aid edilir

- Təsir sayıqlaması – kənar qüvvələrin (texniki, kosmik, mistik) onun düşüncələrinə təsiri

- Hipoxondrik sayıqlama – ağır xəstəlik hissinə inanma (senestopatiyalar və s.)

- Kotar sindromu (canlı meyit sayıqlaması) – bədən üzvlərinin «yox olduğu», «öldüyü» inancı

- Qısqanclıq sayıqlaması — həyat yoldaşının xəyanətinə inam

- Sevgi (Klerambo) sayıqlaması – tanınmış şəxsin gizli sevgisinə inanma

• Sayıqlama (delusion) – yanlış, sübutlara yatmayan, mədəni kontekstə uymayan inanc. Növləri:
• Həddindən artıq qiymətləndirilən (dominant) fikirlər (ing. overvalued ideas) – həqiqətə yaxın, lakin həddən artıq əhəmiyyət verilən
• Obsessiyalar – sarışan, eqo-distonik (özünə yad olaraq dərk edilən) fikirlər

Əhval və affekt pozuntuları

• Depressiv əhval – aşağı, kədərli, ümidsiz
• Manik əhval – yüksək, eyforik və ya disforik (qıcıqlı)
• Disforiya – qıcıqlı, narahat əhval
• Anhedoniya – həzz alma qabiliyyətinin itirilməsi (əsas depressiv simptom)
• Apatiya – emosional əskiklik, maraq itməsi
• Affektiv labillik — emosiyaların tez-tez dəyişməsi
• Affekt yastılığı (ing. flat affect) – emosional ifadənin zəifləməsi (şizofreniyada xarakterik neqativ simptom)
• Affekt qeyri-adekvatlığı – emosional cavab vəziyyətə uyğun deyil (məs. yaxınının ölümünü gülüşlə qarşılayır)
• Aleksitimiya – emosional vəziyyətini sözlə ifadə edə bilməməsi
• Təşviş – qarşıdakı təhlükə hissi, daha çox somatik və vegetativ simptomlarla müşayiət olunur
• Qorxu — konkret, real təhlükəyə qarşı emosional reaksiya
• Panik – kəskin, tutmaşəkilli təşviş

Davranış və hərəki pozuntular

• Psixomotor aqitasiya – həyəcanlı, məqsədsiz hərəkətlər
• Psixomotor ləngləmə – hərəkətlərin yavaşlaması, başlatma çətinliyi
• Stupor — hərəki ləngimə, mutizm və ətrafa reaksiyasızlıqla xarakterizə olunan vəziyyət, ətrafa reaksiyasızlıq
• Katalepsiya — bədən duruşunun passiv saxlanması
• Mum elastikliyi – ətrafın yumşaq müqavimətlə əyilməsi və saxlanması
• Neqativizm – tələblərə əks hərəkət etmə
• Exolaliya, exopraksiya – başqasının nitqi/hərəkətlərinin təkrarlanması
• Stereotipiyalar – təkrarlanan, məqsədsiz hərəkətlər
• Manerizm – adi hərəkətlərin qəribə icrası
• Tiklər – qeyri-iradi əzələ yığılmaları
• Kompulsiv davranış – obsessiyaları azaltmaq üçün təkrarlanan davranış (əllərin yuyulması, yoxlanması)

Yaddaş pozuntuları

• Anteroqrad amneziya — hadisədən sonra baş verən hadisələrin yaddaşda qalmaması
• Retroqrad amneziya – hadisədən əvvəlki dövrün yaddaşda qalmaması
• Konqrad amneziya – hadisənin özünün yaddaşda olmaması
• Korsakov sindromu – ağır anteroqrad amneziya, konfabulyasiyalar və dezoryentasiya. Səbəbləri: tiamin çatışmazlığı və xroniki alkoqolizmdir.
• Konfabulyasiyalar – yaddaş boşluqlarını uydurmalarla doldurma
• Hipermneziya – yaddaşın patoloji güclənməsi (bəzi epileptik vəziyyətlərdə)
• Hipomneziya – yaddaşın azalması (depressiya, demensiya başlanğıcı)

Diqqət pozuntuları

• Hipoprosexsiya – diqqətin azalması
• Hiperprosexsiya – diqqətin patoloji yüksəlməsi (mania)
• Diqqətin asanlıqla yayınması (DƏHP, maniya)
• Diqqətin yapışıqlığı – bir mövzudan ayrıla bilməmək (üzvi pozuntular)

İdrak (koqnitiv) pozuntular

• Yüngül koqnitiv pozuntu – yaşa uyğun normal hədləri aşan, lakin demensiyaya çatmayan
• Demensiya – idrakın geniş və davamlı azalması (yaddaş, dil, icraedici funksiyalar, vizual-məkan idrakı)
• Aqnoziya – obyektləri tanıya bilməmə (görmə, eşitmə, toxunma aqnoziyaları)
• Apraksiya – əvvəllər mənimsənilmiş hərəkətləri icra edə bilməmək
• Afaziya – nitqin pozulması
• Akalkuliya – hesablama qabiliyyətinin pozulması

İradə və motivasiya pozuntuları

• Apatiya – maraqsızlıq, motivasiyasızlıq
• Abuliya – iradə zəifliyi, qərar qəbul edə bilməmək
• Avolisiya (ing. avolition) — məqsədli davranış üçün motivasiyanın yoxluğu
• Ambivalentlik – eyni anda iki ziddiyyətli istəyin olması
• Hipobuliya – iradi fəallığın azalması
• Hiperbuliya – patoloji artmış iradi fəallıq

Şəxsiyyət və «Mən» pozuntuları

• Depersonalizasiya — özünə yadlaşma, «Mən deyiləm» hissi
• Dereallaşma – mühitin «uydurma», «gerçək olmayan» kimi qavranması
• «Mən» sərhədlərinin pozulması — başqalarının düşüncələri və hissləri ilə qarışması
• Düşüncələrin oğurlanması/qoyulması – başqaları «mənim düşüncələrimi oxuyur» və ya «yad düşüncələr başıma qoyulur» hissi (şizofreniyanın 1-ci dərəcəli simptomu, K. Şnayder)

Əsas psixopatoloji sindromlar

Affektiv sindromlar

Depressiv sindrom (depressiv triada):

• Aşağı əhval
• Psixomotor ləngləmə
• Düşüncə yavaşlaması (ideator ləngimə (düşüncə ləngiməsi))
• Əlavə simptomlar: anhedoniya, yuxu pozuntusu, iştahanın dəyişməsi, günah, ümidsizlik, intihara meyilli idealar

Manik sindrom (manik triada):

• Yüksək əhval
• Psixomotor aqitasiya
• Sürətli düşüncə («ideya uçuşu»)
• Əlavə simptomlar: yuxu ehtiyacının azalması, qrandioz idealar, diqqətin yayınması, riskli davranış

Qarışıq affektiv sindrom — manik və depressiv simptomların eyni vaxtda olması (məsələn, yüksək aktivlik və dərin kədər). və depressiv simptomların eyni vaxtda olması (məs. yüksək aktivlik + dərin kədər).

Təşviş sindromları

Generalizə olunmuş narahatlıq pozuntusu – davamlı, geniş təşviş, əzələ gərginliyi, autonom simptomlar.

Panik sindrom – tutma xarakterli, kəskin təşviş, ölüm qorxusu, autonom simptomlar (taxikardiya, nəfəs darlığı, tər), 10–30 dəqiqə davam edir.

Fobik sindrom – konkret obyektə/vəziyyətə qarşı qorxu, qaçınma davranışı.

Obsessiv-kompulsiv sindrom

Obsessiyalar (vəsvasəli fikirlər) (obsessiyalar) + onları azaltmaq üçün təkrarlanan davranışlar (kompulsiyalar). Pasiyent bunların absurd olduğunu dərk edir, lakin müqavimət göstərə bilmir.

Psixotik sindromlar

Paranoid sindrom – sayıqlama (təqib, münasibət, böyüklük) + Təşviş. Halusinasiyalar tipik deyil və ya minimal.

Paranoid sindrom – sayıqlama (təqib daha tipik) + halusinasiyalar (xüsusilə eşitmə) + təşviş.

Parafrenik sindrom – qrandioz fantastik sayıqlama + halusinasiyalar + affekt yüksəkliyi.

Halusinator sindrom (halusinoz) – əsasən halusinasiyalar (eşitmə və ya görmə), sayıqlama olmadan və ya minimal.

Kandinski-Klerambo sindromu (psixi avtomatizm sindromu):

Şizofreniya üçün xarakterikdir.

• İdeator avtomatizm – «düşüncələrin oğurlanması», «düşüncələrin başına qoyulması»
• Sensor avtomatizm – psevdohalusinasiyalar
• Motor avtomatizm – «məcburi hərəkətlər»

Katatonik sindrom – stupor və ya aqitasiya, mum çevikliyi, neqativizm, mutizm, exolaliya, ekopraksiya. Diaqnostika və müalicəsi həyati əhəmiyyət daşıyır (bax. Bölmə 3).

Disforik sindrom – qıcıqlı, qəzəbli əhval, aqressiya. Epilepsiya, üzvi beyin xəstəlikləri və abstinensiya zamanı müşahidə olunur.

Eksogen-üzvi tip sindromlar (K. Bonhoeffer)

Beynin ekzogen zədələnməsinə xas olan sindromlar:

Delirium sindromu — kəskin, dalğalanan şüur səviyyəsi, dezoryentasiya, görmə halusinasiyaları, psixomotor aqitasiya. Etiologiyası: alkoqol abstinensiyası (ing. delirium tremens), infeksiyalar, intoksikasiyalar, qaraciyər/böyrək çatışmazlığıdır. (ing. delirium tremens), infeksiyalar, intoksikasiyalar, qaraciyər/böyrək çatışmazlığı.

Amentiv sindrom – dərin dezoryentasiya, qarışıq düşüncə, dağılmış affekt, fraqmentar halusinasiyalar. Ağır somatik xəstəliklərdə.

Alatoranlıq (ing. twilight) şüur vəziyyəti – şüurun tunelşəkilli daralması, avtomatik davranış, sonradan amneziya. Epilepsiya və histerik mənşəli vəziyyətlərdə müşahidə olunur.

Korsakov sindromu – fiksasiya amneziyası + konfabulyasiyalar + dezoryentasiya. Tiamin çatışmazlığı (Vernike–Korsakov sindromu), xroniki alkoqolizm.

Astenik sindrom – yorğunluq, qıcıqlanma, yaddaş və diqqət azalması, baş ağrısı, yuxu pozuntusu. Geniş yayılmış, həm üzvi, həm psixogen mənşəli ola bilər.

Demensiya sindromları

Kortikal demensiya (Alzheimer tipli) – yaddaş, dil (afaziya), praksis (apraksiya), qnozis (aqnoziya) üzrə pozuntular.

Subkortikal demensiya (Parkinson, Hantinqton) – yavaşlama, icra funksiyalarının pozulması, depresiya, lakin korteksal funksiyalar erkən mərhələdə nisbətən saxlanılır.

Frontotemporal demensiya – şəxsiyyət dəyişikliyi, dezinfibisiya (inhibisiyanın zəifləməsi), sosial uyğunsuzluq + dil pozuntuları (semantik və ya progressiv qeyri-flüenli afaziya).

Levi cisimcikləri demensiyası – flüktuasiyalı koqnitiv pozuntu, görmə halusinasiyaları, parkinsonizm və REM yuxu davranış pozuntusu ilə xarakterizə olunur.

Şəxsiyyət dəyişikliyi sindromları

Üzvi şəxsiyyət dəyişikliyi (frontal lob zədəsindən sonra və s.) – dezinhibə, sosial qaydaların pozulması, emosional labillik, plansızlıq.

Postensefalitik sindromlar – ensefalit sonrası davranış, yaddaş, affekt pozuntuları.

Beyin silkələnməsindən sonrakı sindrom – baş travmadan sonra: baş ağrısı, başgicəllənmə, yorğunluq, qıcıqlanma, konsentrasiya pozuntusu.

KLİNİK MÜSAHİBƏ VƏ PSİXİ STATUSUN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ

Klinik müsahibənin məqsədləri

Psixiatrik klinik müsahibə üçqat məqsədə xidmət edir:

• Diaqnostik – məlumat toplamaq, simptomları müəyyən etmək, diaqnoz qoymaq
• Terapevtik — terapevtik münasibət (ing. rapport) qurmaq, pasiyentə dəstək göstərmək, mexanizmləri (psixoterapevtik) hərəkətə gətirmək
• Qiymətləndirici – risk qiymətləndirməsi (İntihar (suisid), başqalarına zərər), funksional səviyyə, psixososial mühit

İlk müsahibə adətən 45–90 dəqiqə davam edir. Təcili vəziyyətlərdə daha qısa olur, lakin əsas məqamlar (risk, qərar) yenə də əhatə olunmalıdır.

Klinik müsahibənin strukturu

Hazırlıq

• Sənədlərlə tanışlıq (göndərmə, əvvəlki tibbi qeydlər)
• Otaq: sakit, qapalı, təhlükəsiz (təcili çağırış düyməsi əgər mümkündürsə)
• Vaxt: kifayət qədər ehtiyat vaxt ayrılmalıdır
• Tövsiyə: xəstəni tək görüş; əgər tələb olunarsa müşayiətçi (məcburi stasionara yerləşdirmə şübhəsində – (bax. Bölmə «Hüquqi-etik aspektlər»))

Açılış

Salam, özünüzü təqdim edin, məqsədi izah edin:

> «Salam, mən doktor [ad], psixiatram. Bu görüşün məqsədi sizin halınızı anlamaq və sizə kömək etmək yolunu birgə müəyyən etməkdir. Müsahibəmiz təxminən 45 dəqiqə çəkə bilər.»

Məxfilik haqqında məlumat:

> «Söhbətimiz məxfidir. …» Lakin sizə və ya başqasına ciddi təhlükə olan halda, bu məlumatı uyğun şəxslərə ötürmək məcburiyyətində qalıram – bu hüquqi tələbdir. Əgər lazım olarsa, bunu sizinlə birlikdə müzakirə edəcəyik.

Açıq sual:

> «Sizi narahat edən nədir? Buraya nə üçün gəldiyinizi mənə söyləyə bilərsiniz mi?»

Şikayətlər və hazırkı xəstəliyin tarixçəsi

• Şikayətlər – pasiyentin öz sözləri ilə (mümkün olduqda sitat)
• Başlanğıc – nə vaxt, hansı şəraitdə başladı?
• Gediş – simptomların dəyişməsi (yüngülləşmə, ağırlaşma, dalğalı)
• Tətikləyici amillər – stresslər, itkilər, dərmanlar, maddələr
• Funksional təsir – işə, münasibətlərə və gündəlik fəaliyyətə təsiri
• Əvvəlki müalicə cəhdləri – hansı dərmanları qəbul etdiyi və onların nə dərəcədə effektiv olduğu

Psixiatrik tarixçə

• Əvvəlki diaqnozlar
• Əvvəlki stasionara yerləşdirmələr (vaxt, müəssisə, müddət)
• Əvvəlki dərmanlar (effektivlik, yan təsirlər)
• Əvvəlki psixoterapiya
• İntihar cəhdləri tarixçəsi (nə vaxt, hansı vasitə, niyyətin ciddiliyi)

Tibbi tarixçə

• Xronik xəstəliklər
• Cərrahi müdaxilələr
• Kraniyo-serebral travmalar (şüur itkisi ilə)
• Epileptik tutmalar
• Endokrin pozuntular (xüsusilə tiroid vəzisinin xəstəlikləri)
• Hazırda qəbul edilən dərmanlar (psixotrop yan təsirlər)
• Allergiyalar

Maddə istifadəsi tarixçəsi

• Alkoqol – tezlik, miqdar, abstinensiya simptomları
• Tütün – siqaret, gündəlik miqdar, başlanma yaşı
• Reseptli/reseptsiz dərmanlar (xüsusən benzodiazepinlər, opioidlər)
• Qadağan olunmuş maddələr (kannabis, opioidlər, stimulyantlar, halusinogenlər)
• Davranış asılılıqları (qumar, oyun, internet, alış-veriş)

Ailə tarixçəsi

• Birinci və ikinci dərəcəli qohumlarda psixi pozuntular
• İntiharlar
• Maddə istifadəsi
• Xronik xəstəliklər (genetik komponent ehtimal)

Şəxsi və sosial tarixçə

• Doğum və erkən inkişaf
• Uşaqlıq mühiti, ailə dinamikası
• Travmatik təcrübələr (zorakılıq, zorakılığa məruz qalma, itki)
• Təhsil
• İş tarixçəsi
• Münasibət tarixçəsi, ailə vəziyyəti, uşaqlar
• Sosial dəstək sistemi
• Hüquqi tarixçə (cinayət təqibi, məhkumluq)
• Hərbi xidmət (xüsusən döyüş təcrübəsi varsa)
• Cinsi və reproduktiv tarix

Xəstəlikdən əvvəlki şəxsiyyət (ing. premorbid)

• Xarakter xüsusiyyətləri xəstəlikdən əvvəl
• Münasibət qurma tərzi
• Stressə reaksiya, davranış

Psixi statusun qiymətləndirilməsi

Psixi statusun müayinəsi (ing. Mental Status Examination, MSE) — psixiatriyanın əsas klinik aləti. Müsahibə zamanı görülən və eşidilənlərin sistematik qeydiyyatı.

Standart psixi status strukturu

1. Görünüş və davranış (ing. appearance and behaviour)

• Yaşı, görünüşü
• Geyim, gigiyena, baxım
• Mimika, jest, davranış
• Müsahibəyə münasibət (əməkdaşlıq, müqavimət, aqressivlik)
• Göz təması
• Psixomotor aktivlik

2. Nitq (speech)

• Sürət (sürətli, normal, yavaş)
• Həcm (səs gücü)
• Kəmiyyət (çox, az, mutizm)
• Aydınlığı, məntiqliyi

3. Əhval və affekt (ing. mood and affect)

• Əhval – pasiyentin söylədiyi davamlı emosional vəziyyət («özünüzü necə hiss edirsiniz?»)
• Affekt – müsahibə zamanı görünən emosional ifadə
• Affekt diapazonu (geniş, daralmış, yastı)
• Affektin əhval və mövzuya uyğunluğu

4. Düşüncə (ing. thought)

• Forma — tempo, ardıcıllıq, bloklanma, tangensiallik, sirkumstansiallik
• Məzmun – sayıqlama, obsessiyalar, fobiyalar, intihara meyilli/homisidal idealar

5. Qavrayış (perception)

• Halusinasiyalar (modallıq, məzmun)
• İllüziyalar
• Depersonalizasiya, dereallaşma

6. İdrak (ing. cognition)

• Şüurun aydınlığı
• Oriyentasiya (vaxt, məkan, şəxsiyyət)
• Diqqət, konsentrasiya
• Yaddaş (dərhal, qısamüddətli, uzunmüddətli)
• Mücərrəd düşüncə (atalar sözünün izahı, oxşarlıq)
• İcra funksiyaları
• Hesab
• Ümumi məlumat səviyyəsi

7. İçəribaxış və mühakimə (ing. insight and judgement)

• İçəribaxış (ing. insight) – pasiyentin xəstəliyini dərk etməsi (var? yox? qismən?)
• Mühakimə (ing. judgement) — qərar qəbul etmə qabiliyyəti (məs., «yanan binadan necə çıxarsınız?»)

8. Risk qiymətləndirməsi

• İntihar riski aşağıda ayrıca qiymətləndirilir.
• Heteroaqressiv risk — başqalarına zərər niyyəti
• Özünə qulluq səviyyəsi – tək yaşaya bilmə qabiliyyəti

Psixi status protokol nümunəsi

PSİXİ STATUS

Görünüş və davranış: 32 yaşlı kişi, yaşına uyğun, gigiyena saxlanılır.
Geyim mövsümə uyğundur. Müsahibəyə əməkdaşlıq edir, lakin ilkin
həyəcanlı görünür. Göz təması azalmışdır. Hərəki aktivlik
bir qədər yüksəlmişdir.

Nitq: sürət bir qədər yüksəkdir, səs həcmi normaldır, miqdar artmışdır.
Aydındır, lakin bəzən mövzudan yayınır.

Əhval: «Özümü narahat hiss edirəm … son iki həftədir yuxuya gedə bilmirəm» (sitat).

Affekt: diapazon daralmışdır, narahatlıq fonunda mövzuya uyğundur. Bəzən disforik komponentlər müşahidə olunur.

Düşüncə forması: Bəzən tangensial, lakin əsas məzmuna qayıdır.
Bloklanma yoxdur.

Düşüncə məzmunu: İşi və maliyyə vəziyyətinə dair davamlı narahatlıq.
dair. Sayıqlama yoxdur. intihara meyilli idea yoxdur. Hetero-aqressiv
idea yoxdur.

Qavrayış: Halusinasiyalar inkar olunur. Depersonalizasiya,
dereallaşma yoxdur.

İdrak: Şüur aydındır. Vaxt, məkan, şəxsiyyət üzrə düzgün oriyentasiya olunmuşdur. Diqqət konsentrasiyasında orta dərəcədə çətinlik
(«dünyanı tərsinə söyləmək» tapşırığında 2 səhv). Yaddaş klinik olaraq
zərərsizdir. Mücərrəd düşüncə saxlanılır.

İçəribaxış: Var – simptomlarını xəstəlik kimi qəbul edir,
müalicəyə motivasiyalıdır.

Mühakimə: Saxlanılır.

Risk qiymətləndirməsi: İntihar riski aşağıdır (intihara meyilli idea yoxdur, plan yoxdur, əvvəlki cəhd yoxdur, dəstək sistemi var).
Heteroaqressiv risk yoxdur. Özünə qulluq səviyyəsi tamdır.

İntihar riskinin qiymətləndirilməsi

Hər psixiatrik müsahibədə mütləq edilməlidir. Tədqiqatlar göstərir ki, «İntihar haqqında soruşmaq onu təhrik etmir» — əksinə, soruşmamaq isə bunu mümkünsüz edir.

Açıq, lakin pillələrlə soruşmaq

«Bu fikirlər nə qədər tez-tez gəlir?»

- «Necə etmək haqqında düşünürsünüz mü?» (plan)

- «Vasitələr əlinizdədir?» (vasitə əlçatanlığı)

- «Bunu nə vaxtsa cəhd etmisiniz mi?» (əvvəlki cəhdlər)

- «Sizi indi saxlayan nədir?» (qoruyucu amillər)

• «Bəzən özünüzü çox pis hiss edirsiniz mi? Həyatın mənası olmadığını düşünürsünüz mü? düşünürsünüzmü?» (passiv intihara meyilli idea)
• «Özünüzə zərər vermək və ya öldürmək haqqında düşünürsünüz mü?» (aktiv intihara meyilli idea)
• Müsbət cavabda:

İntihar riski amilləri

Statik (dəyişməyən):

• Əvvəlki intihar cəhdi (ən güclü proqnozlaşdırıcı amil – həyat boyu intihar riskini təxminən 30–40 dəfə artırır (mənbə: NICE, özünə qəsd riskinin qiymətləndirilməsi))
• Ailədə intihar tarixi
• Cins (kişi – tamamlanmış intihar, qadın – cəhd)
• Yaş (yaşlı kişilər ən yüksək risk; yeniyetmələr ikinci yüksəliş dövrü)
• Hüquqi tarix
• Travmatik uşaqlıq

Dinamik (dəyişən):

• Aktiv intihara meyilli idea, plan, niyyət
• Vasitə əlçatanlığı (silah, zəhər)
• Yaxın itki (tərəf, iş, sağlamlıq)
• İzolyasiya
• Ümidsizlik (Bek ümidsizlik şkalası ilə ölçülə bilər)
• Aktif psixiatrik pozuntu (depresiya, psixoz, sərhəd şəxsiyyət pozuntusu (ŞPP), maddə istifadəsi)
• Aktiv intoksikasiya
• Yuxu pozuntusu (xronik)
• Təcrid

Qoruyucu amillər:

• Sosial dəstək
• Ailə öhdəlikləri (uşaqlar)
• Dini, mənəvi inanc
• Müalicə əlaqəsi
• Gələcək planları, ümidlər

Risk dərəcələri və klinik qərarlar

C-SSRS şkalası

Kolumbiya İntihar Şiddəti Şkalası (C-SSRS) (ing. Columbia Suicide Severity Rating Scale) – sübut olunmuş, beynəlxalq olaraq tövsiyə olunan alət. Şkala 6 sualdan ibarətdir və təqribən 5 dəqiqə çəkir.

Təhlükəsizlik planı (ing. safety plan)

Aşağı–orta riskdə pasiyentlə birgə hazırlanır:

• Erkən xəbərdarlıq əlamətləri (məs. uyumsuzluq, izolyasiya, əhvalın aşağı düşməsi)
• Daxili davranış strategiyaları (ing. coping strategies) (məs. gəzinti, musiqi, fiziki məşq)
• Sosial yayındırma (kimi və harada görmək olar)
• Dəstək göstərə bilən şəxslər (kim, telefon nömrəsi)
• Klinik yardım nömrələri (klinika, böhran xətti)
• Mühitin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi (vasitələrin uzaqlaşdırılması, məs. silah qohuma verilir)

Heteroagressiv (başqalarına zərər) riskin qiymətləndirilməsi

Müsahibədə soruşulmalıdır:

> «Başqasına zərər vermək və ya öldürmək haqqında düşünürsünüzmü?»

Müsbət cavabda:

• Konkret hədəf var?
• Plan var?
• Vasitə əlçatandır?
• Əvvəlki aqressiv davranış?

Yüksək risk göstəriciləri:

• Konkret qurban + plan + vasitə
• Aktiv psixotik simptomlar (xüsusilə imperativ halusinasiyalar, təqib xarakterli sayıqlama)
• Antisosial şəxsiyyət pozuntusu
• Aktiv intoksikasiya
• Əvvəlki zorakılıq tarixi

Yüksək riskdə hospitallaşdırma və potensial qurbanın xəbərdar edilməsi (Tarasoff prinsipi — beynəlxalq standart).

HÜQUQİ-ETİK ASPEKTLƏR

Azərbaycan psixiatrik qanunvericiliyinin əsasları

Azərbaycan Respublikasında psixiatriya yardımı aşağıdakı qanunlarla tənzimlənir:

• «Psixiatriya yardımı haqqında» Azərbaycan Respublikasının 12 iyun 2001-ci il tarixli Qanunu (sonrakı dəyişikliklərlə, son redaksiya 2024-cü ilə aiddir)
• «Psixoloji yardım haqqında» Azərbaycan Respublikasının Qanunu
• «Əhalinin sağlamlığının qorunması haqqında» Azərbaycan Respublikasının 26 iyun 1997-ci il tarixli Qanunu
• Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası (xüsusilə 28-ci maddə – azadlıq hüququ)
• Azərbaycan Respublikasının Mülki-Prosessual Məcəlləsi (qeyri-könüllü hospitallaşdırma proseduru)
• Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsi və Cinayət-Prosessual Məcəlləsi (məcburi tibbi tədbirlər)

Psixiatriya yardımının növləri

«Psixiatriya yardımı haqqında» Qanunun 5-ci maddəsinə əsasən psixiatriya yardımı üç növdə göstərilir:

Könüllü psixiatriya yardımı

Məlumatlandırılmış razılıq

Qanunun 1.0.6-cı maddəsinə əsasən məlumatlandırılmış razılıq — pasiyentin və ya onun qanuni nümayəndəsinin müalicə haqqında könüllü qərar qəbul etdiyini, müalicənin məqsədləri və faydası, müalicə tədbirlərinin həcmi, müddəti və metodu, ehtimal olunan risklər, həmçinin müalicədən imtina və onun dayandırılması imkanı barədə ona təqdim edilmiş məlumatı başa düşdüyünü bildirməsidir.

Məlumatlandırılmış razılıq tələbləri:

• Yazılı şəkildə (xəstəlik tarixçəsinə daxil edilir)
• Dolu məlumat verilməlidir (faydalar, risklər, alternativlər, imtina hüququ)
• Pasiyent dərk etməlidir (birgə gedən koqnitiv pozuntu, intoksikasiya zamanı çətinləşir)
• Sərbəst – təzyiq olmadan
• 16 yaşından aşağı pasiyentlər üçün – qanuni nümayəndənin razılığı

Pasiyentin hüquqları (Qanunun 23-cü maddəsi)

• Sağlamlıq vəziyyəti, müalicə haqqında məlumat almaq
• Yaxın qohumları, ya da seçimlə digər şəxslər ilə görüş, telefon əlaqəsi
• Pul və digər maddi vəsaitlərdən sərbəst istifadə etmək
• Yazışma hüququ
• Dini ayinlərin sərbəst icrası
• Şikayət vermək (İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkil (Ombudsman) daxil olmaqla)

Qeyri-könüllü hospitallaşdırma

Hüquqi əsaslar

Qanunun 11-ci maddəsi (qeyri-könüllü hospitallaşdırma əsasları):

> Psixi pozuntunun xarakteri müayinə və müalicənin yalnız …yalnız stasionar şəraitdə həyata keçirilməsini tələb edərsə, qeyri-könüllü müalicə… aşağıdakı əsaslar olduqda təyin edilir:

>

> 11.1.1. psixi pozuntusu olan şəxsin bilavasitə özü və (və ya) ətrafdakılar üçün təhlükəli olması;

>

> 11.1.2. şəxsin özünün əsas həyati ehtiyaclarını ödəyə bilməməsi (qulluq səviyyəsində).

Sadə ifadə ilə: «təhlükə, çarəsizlik, ya da müalicə olunmadıqda vəziyyətin ağırlaşma riski» əlavə etmək: «11.1.3. psixi pozuntusu olan şəxsə zəruri psixiatriya yardımı göstərilmədikdə onun vəziyyətinin ağırlaşması».

Qeyri-könüllü hospitallaşdırma proseduru

Mərhələ 1: İlkin qiymətləndirmə

Həkim-psixiatr (təcili psixiatrik yardım qrupu, qəbul şöbəsi) pasiyenti müayinə edir və qeyri-könüllü hospitallaşdırma əsaslarını müəyyən edir.

Mərhələ 2: Stasionara yerləşdirmə (təcili)

Hospitallaşdırma faktiki olaraq həyata keçirilir. 48 saat ərzində həkim-psixiatr komissiyası (3 həkimdən az olmayan tərkibdə) qiymətləndirmə aparmalıdır.

Mərhələ 3: Komissiyanın qərarı

Komissiya qeyri-könüllü hospitallaşdırmanın davam etdirilməsinin lazım olduğu qənaətinə gəlsə, 24 saat ərzində məhkəməyə müraciət edilir.

Mərhələ 4: Məhkəmə qərarı

Məhkəmə 5 gün ərzində (Mülki-Prosessual Məcəlləyə əsasən) işə baxır. Pasiyent (sağlamlıq vəziyyəti imkan verirsə), qanuni nümayəndə, prokuror, həkim-psixiatr iştirak edir. Məhkəmə qeyri-könüllü hospitallaşdırmanın davam etdirilməsi və ya dayandırılması haqqında qərar qəbul edir.

Mərhələ 5: Dövri qiymətləndirmə

Qeyri-könüllü hospitallaşdırma müddətində pasiyent ilk altı ay müddətində ayda bir dəfədən az olmayaraq həkim-psixiatr komissiyasında baxışdan keçirilməlidir (Maddə 28.2).

Klinik göstərişlər

Mütləq qeyri-könüllü hospitallaşdırma göstərişləri:

• Aktiv intihara meyilli davranış (cəhd və ya konkret plan və vasitə)
• Aktiv homisidal niyyət (konkret hədəf + plan + vasitə)
• Ağır psixotik dezorqanizasiya (özünə qulluq mümkün deyil)
• İmperativ halusinasiyalar (zərərli niyyətli)
• Ağır maniya (qulluq səviyyəsində məhdudiyyət, zərərli risklər)

Nisbi göstərişlər (klinik mühakimə):

• Ağır depresiya psixotik simptomlarla
• Anoreksiya nervoza ağır somatik vəziyyətdə (bədən kütləsi indeksi (BKİ) < 15)
• Qarışıq affektiv epizod
• Aqressiv davranış psixoz fonunda

Məcburi tibbi tədbirlər

Qanunun 12-ci maddəsi məcburi tibbi tədbirləri tənzimləyir:

• Tətbiq əsası: anlaqsız vəziyyətdə cinayət törətmiş və ya cinayət törətdikdən sonra psixi pozuntuya düçar olmuş şəxslər
• Yalnız məhkəmənin qərarı əsasında
• Cinayət Məcəlləsinin 21-ci, 93–99-cu maddələri və Cinayət-Prosessual Məcəlləsinin (CPM) 468–487-ci maddələri ilə müəyyən olunur
• İxtisaslaşdırılmış psixiatriya stasionarlarında həyata keçirilir

Növləri (CPM-ə əsasən):

• Ümumi tipli psixiatriya stasionarlarında məcburi müalicə
• İxtisaslaşdırılmış psixiatriya stasionarlarında məcburi müalicə
• İxtisaslaşdırılmış psixiatriya stasionarlarında intensiv müşahidə altında məcburi müalicə

Klinik psixoloqun hüquqi vəziyyəti

«Psixoloji yardım haqqında» Azərbaycan Respublikasının Qanununa əsasən klinik psixoloqun fəaliyyət dairəsi və səlahiyyətlərinin hədləri:

Psixoloqun fəaliyyət sahəsi

• Psixoloji yardım göstərmək hüququ — psixoloji məsləhət, psixodiaqnostika, psixokorreksiya, psixoterapevtik müdaxilələr (uyğun ixtisası olduqda)
• «Psixoloq», «psixoloji», «psixoanaliz», «psixodiaqnostika», «psixoterapiya» sözlərini yalnız Qanunun şərtlərinə uyğun olaraq psixoloji yardım göstərmək hüququ olan şəxslər istifadə edə bilər (3.2-ci maddə).

Psixoloqun hədləri

Psixoloqun səlahiyyətindən kənarda:

• Psixiatrik diaqnoz qoymaq (yalnız həkim-psixiatr)
• Dərman təyin etmək (yalnız həkim)
• Qeyri-könüllü hospitallaşdırma qərarı vermək
• Tibbi rəylər (məhkəmə-psixiatrik ekspertiza və s.) vermək (yalnız həkim-psixiatr)

İntihar (suisid) riski olan pasiyentlə klinik psixoloqun işi – addımlar

Pasiyent intihara meyilli idea bəyan etdikdə, klinik psixoloq aşağıdakı addımları atmalıdır:

• Risk qiymətləndirməsi – Kolumbiya İntihar Şiddəti Şkalası (C-SSRS) (ing. Columbia Suicide Severity Rating Scale) və ya klinik müsahibə (yuxarıdakı bölməyə bax)
• Aşağı–orta risk: təhlükəsizlik planı tərtib edilir, sıx izləmə aparılır və pasiyent həkim-psixiatra yönəldilir, sıx izləmə və həkim-psixiatra yönəltmə
• Yüksək risk – pasiyent tək buraxılmır, dərhal həkim-psixiatra və ya təcili psixiatrik xidmətə müraciət (Bakı Psixi Sağlamlıq Mərkəzinə müraciət (təcili telefon: ______); təcili tibbi yardım – 103, polis – 102)
• Sənədləşmə – qiymətləndirmə, qərar, atılan addımlar yazılı qeyd edilməlidir
• Məxfilik məsələsi – həyat təhlükəsi olduqda məxfilik məhdudlaşdırılır (Qanunun ümumi prinsipləri)

Sənəd nümunəsi: Psixoloq tərəfindən həkim-psixiatra yönəltmə məktubu

[Klinikanın blank-ı]
Tarix: ___________

Hörmətli həkim-psixiatr,

Klinik psixoloji müşayiətimdə olan pasiyent
[ad, soyad, ata adı], doğum tarixi __________,
[tarix] tarixində mənə müraciət etmiş və müsahibə zamanı
aktiv intihara meyilli idea bəyan etmişdir.

Klinik mənzərə:
- intihara meyilli idea: [aktiv/passiv, plan var/yox, vasitə əlçatandır/yox]
- Əhval: [təsvir]
- tarixçədə intihar cəhdi: [var/yox, təfsilatları]
- Psixiatrik tarix: [əvvəlki diaqnozlar, dərmanlar]

Yuxarıda qeyd olunan əlamətlər əsasında pasiyentin təcili psixiatrik qiymətləndirilməsinə zərurət olduğunu bildirirəm
psixiatrik qiymətləndirməsinə ehtiyac olduğunu qiymətləndirirəm.

Sizdən pasiyentin müayinəsini və müvafiq qərarın verilməsini
xahiş edirəm.

Hörmətlə,
[Psixoloqun ad, soyadı]
[İxtisas, sertifikat nömrəsi]
[İmza, möhür]
[Əlaqə nömrəsi]

Yetkinlik yaşına çatmamış pasiyent

15 yaşdan aşağı pasiyentlərlə işləyərkən:

• Psixoloji yardım yalnız qanuni nümayəndənin razılığı ilə göstərilir
• Lakin uşaq zorakılığı və ya intihara meyilli davranış aşkar edildikdə – qanunla nəzərdə tutulmuş hallarda xəbər verilməlidir (Uşaqların Hüquqları haqqında Qanun, valideyn və ya müvafiq orqanlar)
• Uşaq psixoterapiyasında məxfiliyin xüsusi qaydaları – əvvəlcədən razılaşdırılır

Məxfilik və onun sərhədləri

Ümumi prinsip

Pasiyent-həkim münasibətində pasiyentlə həkim arasındakı münasibət zamanı əldə edilən məlumat məxfidir. Bu, «Əhalinin sağlamlığının qorunması haqqında» Qanunda və «Psixiatriya yardımı haqqında» Qanunda təsbit edilmişdir.

Məxfilik pozulmasına icazə verilən hallar

• Pasiyentin yazılı razılığı ilə
• Hüquq-mühafizə orqanlarının yazılı sorğusu (cinayət istintaqı çərçivəsində)
• Məhkəmə qərarı
• Pasiyentin və ya başqalarının həyatı və sağlamlığı təhlükəsi olduqda (Tarasoff prinsipi – xəbərdarlıq və qoruma vəzifəsi)
• Yetkinlik yaşına çatmamış pasiyentlər barədə məlumat valideynlərə verilir (qanun çərçivəsində)
• Kollegial konsultasiya (multidissiplinar komanda daxilində)

Tarasoff prinsipi (xəbərdarlıq və qoruma vəzifəsi)

Beynəlxalq standart: əgər pasiyent konkret bir şəxsə qarşı zərər niyyətini bəyan edirsə, həkimin bu şəxsi xəbərdar etmək vəzifəsi vardır. Azərbaycan qanunvericiliyində bu birbaşa təsbit edilməsə də, ümumi prinsiplər (həyat hüququ, ictimai təhlükəsizlik) bunu nəzərdə tutur.

Yetkinlik yaşına çatmamış pasiyentlər

Yaş hədləri

• 15 yaşdan aşağı pasiyentlərə psixiatriya yardımı valideynin (qanuni nümayəndənin) razılığı ilə göstərilir («Psixiatriya yardımı haqqında» Qanunun 4-cü maddəsinə əsasən)
• 15 yaşdan yuxarı: öz razılığı ilə (lakin valideynin məlumatlandırılması ümumi tövsiyə olunur)
• 18 yaşdan yuxarı pasiyentlər psixiatriya yardımı ilə bağlı qərarları müstəqil qəbul edir

Uşaq qoruma protokolları

Uşaq zorakılığı (cinsi, fiziki, psixoloji), laqeydlik və ya başqasına qoyulan süni pozuntu (ing. factitious disorder imposed on another, FDIA) şübhəsində həkimin xəbər vermək vəzifəsi vardır. Müraciət üçün qurumlar:

• Sosial Xidmətlər Agentliyi
• Uşaq Hüquqları üzrə Müvəkkil (ombudsman)
• Polis (təhlükəli vəziyyətlərdə)

Aqressiv pasiyent və təhlükəsizlik tədbirləri

Hüquqi çərçivə

«Psixiatriya yardımı haqqında» Qanunun 37.4-cü maddəsi xüsusi tədbirlərdən istifadəni tənzimləyir:

> Psixiatriya yardımı göstərən həkim-psixiatrların, digər mütəxəssislərin, orta və kiçik tibb işçilərinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi məqsədilə onlara xüsusi tədbirlərdən (psixi pozuntusu olan şəxsin fiziki məhdudlaşdırılması, onun müvəqqəti təcrid edilməsi, xüsusi fiksasiya geyiminin tətbiq edilməsi) istifadə etmək hüququ verilir.

Tətbiq qaydaları:

• Yalnız həqiqi təhlükə olduqda
• Ən az məhdudlaşdırıcı vasitə seçilməlidir
• Vaxtla məhdud
• Tibbi sənədlərdə qeyd aparılmalıdır
• Müəssisə müdiriyyətinə məlumat verilməlidir

De-eskalasiya prinsipləri

Fiziki məhdudlaşdırmadan əvvəl:

• Sakit, dostcasına yanaşma
• Pasiyentin narahatlığını dinləmək
• Seçim təklifi (məsələn, «Sakitləşmək üçün ayrı otaqda oturmaq və ya dərman qəbul etmək?»)
• Şifahi de-eskalasiya
• Yalnız bu üsullar uğursuz olduqda farmakoloji və ya fiziki məhdudlaşdırmaya keçilir

Farmakoloji məhdudlaşdırma (təcili sedasiya, TS)

İlk seçim – pasiyentin razılığı ilə oral preparatlar:

• Lorazepam 1–2 mq, ağızdan
• Olanzapin 5-10 mq po (ağızda dağılan tablet (ing. orally disintegrating tablet, ODT) effektivdir)
• Risperidon 1–2 mq, ağızdan (lat. per os)

Razılıq və ya əməkdaşlıq olmadıqda – əzələdaxili (ing. intramuscular, i.m.):

• Olanzapin im 10 mq + (lazımdırsa) lorazepam 2 mq im
• Haloperidol 5 mq im + lorazepam 2 mq im (klassik kombinasiya)
• Aripiprazol i.m. 9,75 mq

Diqqət: Olanzapin im + benzodiazepin parenteral – kombinasiya tənəffüs depressiyasına səbəb ola bilər. Olanzapin i.m. parenteral benzodiazepinlərlə eyni vaxtda istifadə edilməməlidir; zərurət olduqda aralarında ən azı 1 saat fasilə saxlanılır və pasiyent tənəffüs depressiyası baxımından izlənilir.

Sənəd nümunələri

Qeyri-könüllü stasionara yerləşdirməyə yönəltmə protokolu

QEYRİ-KÖNÜLLÜ HOSPİTALLAŞDIRMAYA YÖNƏLTMƏ
Tarix: __________ Saat: __________

Pasiyent haqqında məlumat:
- Ad, soyad, ata adı: _____________________
- Doğum tarixi: _____________________
- Ünvan: _____________________
- Şəxsiyyət vəsiqəsi/ID: _____________________

Müsahibə şərtləri:
- Yer: _____________________
- Müraciət/yönəltmə mənbəyi: _____________________
- Qanuni nümayəndə iştirak edib? Bəli/Xeyr; ad: _____________________

Klinik tablo:
[Şikayətlər, tarixçə, psixi status təsviri]

Diaqnoz (XBT-11): _____________________

Qeyri-könüllü hospitallaşdırma əsası («Psixiatriya yardımı
haqqında» Qanunun 11-ci maddəsi):
☐ 11.1.1 Pasiyent özü və ya başqaları üçün təhlükəlidir
Qanunun 11-ci maddəsindəki bütün əsaslar (11.1.1-dən sonrakı bəndlər daxil olmaqla) rəsmi mətnə uyğun tam verilməlidir

Konkret göstəricilər:
[İntihar riski, homisidal idea, qulluq səviyyəsi və s.]

Qərar: Pasiyent qeyri-könüllü qaydada [müəssisə adı]
psixiatriya stasionarına yerləşdirilir.

Sonrakı addımlar:
- 48 saat ərzində həkim-psixiatr komissiyası baxışı
- Komissiya qərarından sonra 24 saat ərzində məhkəməyə müraciət edilir

Həkim-psixiatr: _____________________
Sertifikat nömrəsi: _____________________
İmza: _____________________
Möhür: _____________________

İntihar riskinin təhlükəsizlik planı (pasiyentlə birgə)

TƏHLÜKƏSİZLİK PLANI
Pasiyent: _____________________ Tarix: _____________

1. Erkən xəbərdarlıq əlamətləri (mənim üçün vacib siqnallar):
- _____________________
- _____________________
- _____________________

2. Mənim daxili özünüidarə strategiyalarım (ing. coping strategies) (yalnız öz gücümlə edə bildiklərim):
- _____________________
- _____________________
- _____________________

3. Məni yayındıracaq insanlar və yerlər:
- _____________________
- _____________________

4. Kömək istəyə biləcəyim insanlar (ad, telefon):
- _____________________
- _____________________

5. Klinik yardım (24 saat):
- Klinikam: _____________________ (telefon: ______)
- Bakı Psixi Sağlamlıq Mərkəzi (təcili): _____________
- Təcili yardım (Azərbaycan): 103
- Polis: 102

6. Ev mühitimin təhlükəsiz hala gətirilməsi:
- Risk yaradan vasitələr: _____________________
- Onları uzaqlaşdırma planı: _____________________

İmzalar:
Pasiyent: _____________________
Həkim-psixiatr: _____________________

Etik prinsiplər

Beynəlxalq prinsiplər (Beynəlxalq Tibb Etikası Bəyannaməsi, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST), Mədən Bəyannaməsi)

• Avtonomiya – pasiyentin qərar qəbul etmə hüququ
• Xeyirxahlıq (ing. beneficence) – pasiyentin xeyrinə hərəkət etmək
• Zərər verməmək (ing. non-maleficence; lat. primum non nocere – ilk növbədə zərər verməmək)
• Ədalət (ing. justice) – bütün pasiyentlərə bərabər münasibət

Klinik dilemmalar

Avtonomiya ilə xeyirxahlıq prinsipi arasında ziddiyyət:

• Pasiyent müalicədən imtina edir, lakin onun qərar qəbul etmə qabiliyyəti şübhəlidir
• Həll: Qərar qəbul etmə qabiliyyəti formal qiymətləndirilir; əgər qabiliyyət yoxsa, qanuni nümayəndə cəlb edilir; əgər qabiliyyət varsa, pasiyentin imtinası hörmətlə qarşılanır (təhlükəli olmadıqda)

Məxfilik vs. ictimai təhlükəsizlik:

• Yuxarıda göstərildiyi kimi – həyata təhlükə olduqda məxfilik məhdudlaşır

Çoxsaylı rol münasibətləri (ing. multiple roles):

• Pasiyent + işçi + dost rolları qarışmamalıdır
• Sərt çərçivə – yalnız peşəkar münasibət

Hədiyyələr və maddi münasibətlər:

• Pasiyentdən əhəmiyyətli hədiyyə qəbul etməmək
• Maddi/biznes əlaqələrdən qaçınmaq