7A00 İNSOMNİYA

1. Tərif və nozologiya

İnsomniya (XBT-11: 7A00; DSM-5-TR: 780.52 Insomnia Disorder) — yatma çətinliyi, yatağı saxlamama və/yaxud erkən oyanma; gündüz funksional pozulma. Müddət ≥ 3 ay, həftədə ≥ 3 dəfə.

2. Tarixçə

• DSM-IV — "Primary Insomnia"; DSM-5 (2013) — "Insomnia Disorder" — primary/secondary fərqi ləğv olunmuş.
• AASM (American Academy of Sleep Medicine) — Clinical Practice Guidelines (2021 CBT-I, 2017 pharmacological).
• European Insomnia Guideline (Riemann D. 2023).
• NICE 2025.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: xronik insomniya 10–15%; insomniya simptomları 30–35%.
• Cins: qadınlarda 1,5 dəfə yüksək.
• Yaşla artır.
• Komorbidlik: MDD ~50%, narahatlıq, ağrı, KOAH, sirkadian pozuntular.

4. Etiologiya

• Spielman 3P modeli — Predisposing (yatkınlıq), Precipitating (tetikleyici), Perpetuating (saxlayıcı).
• Hiperarousal hipotezi — fizioloji və koqnitiv stimullaşma.
• Davranış amilləri — qeyri-müntəzəm cədvəl, kafein, alkohol, ekran istifadəsi, yataq otağında qeyri-yuxu fəaliyyəti.

5. Klinik təzahürlər

• Yatma çətinliyi (sleep onset), saxlamama (maintenance), erkən oyanma (early morning).
• Gündüz simptomları: yorğunluq, irritabellik, konsentrasiya, iş/akademik pozulma, somatik (baş ağrısı, GI).
• Performansa təsir, qəza riski.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Yuxu çətinliyi (başlama, saxlama və ya erkən oyanma).

B. Adekvat yuxu imkanlarına baxmayaraq.

C. Gündüz funksional pozulma.

D. Müddət ≥ 3 ay, həftədə ≥ 3 dəfə.

E. Başqa yuxu pozuntusu, maddə, tibbi vəziyyət ilə tam izah olunmur.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• AASM — CBT-I birinci sıra.
• NICE 2025 — eyni.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + yuxu gündəliyi 1–2 həftə.
2. İSİ (Insomnia Severity Index), PSQI.
3. Diferensial — obstruktiv yuxu apnesi (STOP-BANG), restless legs, sirkadian.
4. Komorbidlik (MDD, narahatlıq).
5. Polysomnografiya yalnız atipik halda və ya başqa yuxu pozuntusu şübhəsi varsa.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• İSİ, PSQI.
• Yuxu gündəliyi.
• STOP-BANG (OSA), Epworth Sleepiness Scale.
• TSH, ferritin.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (AASM 2021 · European Insomnia Guideline 2023 · NICE 2025)

1. CBT-I — Cognitive Behavioral Therapy for Insomnia BİRİNCİ SIRA — xronik insomniyada qızıl standart; farmakoterapiyadan üstün uzunmüddətli effektivlikdə (Mitchell M.D. BMC Fam Pract 2012 meta-analiz). 5 əsas komponent:
   • Stimul kontrolu (Bootzin) — yataq yalnız yuxu üçün;
   • Yuxu məhdudiyyəti (Spielman) — yataqda qalma vaxtının yuxu vaxtına bərabər məhdudlaşdırılması;
   • Koqnitiv terapiya — yuxu haqqında felaket düşüncələri;
   • Yuxu hijyeni;
   • Rahatlama təlimi.
2. Digital CBT-I (Sleepio, SHUTi) — klinik formata yaxın effekt; NICE 2025 — qiymət-effektiv alternativ.
3. Farmakoterapiya — qısamüddətli (2–4 həftə), CBT-I cavab vermədikdə və ya əlçatan olmadıqda:
   • Z-droqlar (zolpidem, zopiklon, eszopiklon);
   • Benzodiazepin (temazepam) — tolerantlıq, asılılıq riski;
   • Daha yeni — suvoreksant, lemboreksant (oreksin antaqonistləri) — daha az asılılıq;
   • Doksepin aşağı dozada (3–6 mq);
   • Melatonin — sirkadian komponentdə və ya yaşlılarda; ramelteon (melatonin agonisti).
4. Yaşlılarda — Beers Criteria; benzodiazepin və antihistaminik (diphenhydramine) qaçınma.
5. Komorbid depresiya — sedativ antidepresant (mirtazapin, trazodon) — uzunmüddətli istifadə üçün yan təsirlər nəzərə alınmalıdır.

8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• AASM Clinical Practice Guideline for Behavioral and Psychological Treatments (Edinger J.D. 2021).
• European Insomnia Guideline (Riemann D. J Sleep Res 2023).
• NICE 2025 — CBT-I bütün yaş qruplarında.

9. Metodikalar

CBT-I (5 komponent)

Stimul kontrolu, yuxu məhdudiyyəti, koqnitiv terapiya, yuxu hijyeni, rahatlama.

Digital CBT-I

Sleepio, SHUTi — internet əsaslı.

Oreksin Antaqonistləri

Suvoreksant, lemboreksant — daha az asılılıq potensialı.

İSİ — Insomnia Severity Index

7 maddəlik skrining.

Yuxu Gündəliyi

1–2 həftə ilkin göstəricilər.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Yuxu dərmanları insomniyanın əsas müalicəsidir"

Sübut: AASM 2021 — CBT-I birinci sıra; farmakoterapiya qısamüddətli adjunkt; uzun müddətli istifadə tolerantlıq, asılılıq.

Mif 2: "Alkohol yuxuya kömək edir"

Sübut: alkohol REM-i azaldır, gecə yarısı oyanma yaradır, xronik insomniyaya gətirir.

Mif 3: "Antihistaminik (diphenhydramine) yaşlılarda təhlükəsizdir"

Sübut: Beers Criteria — antihistaminik yaşlılarda antikolinerjik yan təsir (yıxılma, koqnitiv enmə); qaçınma.

Mif 4: "Valeriana, kava insomniya üçün təhlükəsiz alternativdir"

Sübut: valerian Cochrane (Leach 2015) — effekt sübutu yetərsiz; kava hepatotoksiklik.

Mif 5: "8 saat yuxu hamı üçün lazımdır"

Sübut: fərdi tələbat 6–9 saat; əhəmiyyətlisi gündüz funksiya.

Mif 6: "Yatak ərzində oyanmaq zərərlidir"

Sübut: qısa oyanmalar normaldır; stimul kontrolu — 20 dəq yata bilmirsənsə qalxmaq tövsiyə edir.

11. Proqnoz

• CBT-I ilə 70–80% remisya, uzunmüddətli saxlanılan.
• Müalicəsiz xronik gediş və komorbidlik (MDD, narahatlıq).

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 7A00 Insomnia disorders. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Edinger J.D. et al. Behavioral and psychological treatments for chronic insomnia disorder in adults: an AASM clinical practice guideline. J Clin Sleep Med 2021;17(2):255–262.
4. Riemann D. et al. The European Insomnia Guideline 2023. J Sleep Res 2023;32(6):e14035.
5. Mitchell M.D. et al. Comparative effectiveness of cognitive behavioral therapy for insomnia: a systematic review. BMC Fam Pract 2012;13:40.
6. Buysse D.J. et al. Efficacy of brief behavioral treatment for chronic insomnia in older adults. Arch Intern Med 2011;171(10):887–895.

7A20 OBSTRUKTİV YUXU APNESİ (OSA)

1. Tərif və nozologiya

Obstruktiv Yuxu Apnesi (OSA; XBT-11: 7A20; DSM-5-TR: 327.23) — yuxu zamanı təkrarlanan üst hava yolunun tam (apnea) və ya qismən (hypopnea) tıxanması; gündüz yuxululuğu, koqnitiv pozulma, kardiovaskulyar mortalite artımı.

2. Tarixçə

• Gastaut H. (1965) — OSA klassik təsviri.
• Sullivan C.E. (1981) — CPAP icad etmişdir.
• AASM Practice Parameters (yenilənmə).

3. Epidemiologiya

• Yetkin populyasiyada: kişilərdə ~13%, qadınlarda ~6% (orta-ağır OSA).
• Yaşla, BMI ilə artır.
• Komorbidlik: hipertenziya (50%), kardiovaskulyar, stroke, atrial fibrilyasiya, diabet.

4. Etiologiya

• Anatomik — yağ toxuması üst hava yolunda, kiçik mandibula, böyümüş tonsil/adenoidlər.
• Genetik və ailə tarixçəsi.
• Postur — supin pozisiyada pisləşir.
• Alkohol, sedativ — pisləşdirir.

5. Klinik təzahürlər

• Yüksək xoruldama, müşahidə olunan apnea, boğulma hissi ilə oyanma.
• Gündüz yuxululuğu (sürücülük zamanı təhlükəli), yorğunluq.
• Səhər başağrısı, ağız quruluğu.
• Konsentrasiya, yaddaş problemləri.
• Cinsi disfunksiya, depresiv simptomlar.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

Polysomnografiya (PSG) — AHI (Apnea-Hypopnea Index) ≥ 5/saat + simptomlar; AHI ≥ 15 simptomdan asılı olmadan.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• AASM Clinical Practice Guideline for Diagnostic Testing (2017).
• Home Sleep Apnea Test (HSAT) — orta-ağır OSA-da uyğun.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. STOP-BANG skrining (Snoring, Tiredness, Observed apnea, BP, BMI, Age, Neck, Gender).
2. Epworth Sleepiness Scale.
3. Polysomnografiya və ya HSAT.
4. Kardiyovaskulyar qiymətləndirmə.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• STOP-BANG, Epworth.
• PSG və ya HSAT.
• BMI, boyun ölçüsü.

8. Müalicə

1. CPAP — Continuous Positive Airway Pressure birinci sıra orta-ağır OSA üçün; AHI əhəmiyyətli azaldır, mortalitet azaldır.
2. BiPAP — refrakter halda və ya CPAP cavabsız.
3. Çəki azaltma — yüngül OSA-da; bariatrik cərrahiyə ağır obezitedə.
4. Mandibular advancement device (MAD) — yüngül-orta OSA, CPAP cavabsız.
5. Postural terapiya — supin-avoidant.
6. Cərrahiyə (UPPP, hipoglosus stimullaşdırması — Inspire) — seçici hallarda.
7. Alkohol və sedativdən imtina.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• AASM CPAP standart, MAD seçici.
• NICE NG202 (OSA-COPD-overlap).

9. Metodikalar

CPAP

Birinci sıra; adhesiya əsas problem.

MAD

Yüngül-orta OSA; CPAP cavabsızlıqda.

Hipoqlosus Stimullaşdırması (Inspire)

Yeni cərrahi seçenək; seçilmiş halda.

STOP-BANG, Epworth, PSG

Skrining və diaqnostika.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "OSA yalnız obez insanlarda olur"

Sübut: normal çəkili pasiyentlərdə də mümkündür (anatomik amillər).

Mif 2: "Xoruldama OSA-nın əsas əlamətidir, daha çox heç nə tələb etmir"

Sübut: xoruldama tək sübut deyil; AHI ölçüsü tələb olunur; OSA müalicəsiz mortalite və morbidlik yüksək.

Mif 3: "CPAP yalnız simptomları azaldır, mortaliteyə təsir etmir"

Sübut: CPAP kardiyovaskulyar mortaliti azaldır (Marin Lancet 2005).

Mif 4: "Sentral yuxu apnesi və OSA eyni müalicə olunur"

Sübut: fərqli müdaxilə (ASV — Adaptive Servo-Ventilation sentral apneda); diferensiasiya kritikdir.

11. Proqnoz

• CPAP ilə kardiyovaskulyar mortalitet azalır.
• Müalicəsiz — stroke, atrial fibrilyasiya, diabet mortalitet artımı.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 7A20 Obstructive sleep apnoea. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Kapur V.K. et al. AASM Clinical Practice Guideline for Diagnostic Testing for Adult OSA. J Clin Sleep Med 2017;13(3):479–504.
4. Marin J.M. et al. Long-term cardiovascular outcomes in men with OSA-hypopnoea with or without treatment with CPAP. Lancet 2005;365(9464):1046–1053.

7A40 SİRKADİAN RİTM YUXU-OYANMA POZUNTULARI

1. Tərif və nozologiya

Sirkadian Ritm Yuxu-Oyanma Pozuntuları (XBT-11: 7A40; DSM-5-TR: 307.45) — daxili sirkadian ritm ilə xarici sosial və işıq cədvəli arasında uyğunsuzluq; nəticədə insomniya və/və ya yuxululuq.

Alt-tiplər: Delayed Sleep-Wake Phase Disorder (DSWPD), Advanced Sleep-Wake Phase Disorder, Irregular Sleep-Wake Rhythm, Non-24-hour Sleep-Wake (kor insanlarda), Shift Work Disorder, Jet Lag Disorder.

2. Tarixçə

• 1960-cı illərdə Aschoff J. — sirkadian biologiya əsasları.
• AASM (2015) — sirkadian ritm pozuntuları üçün klinik praktika göstərişi.

3. Epidemiologiya

• DSWPD — yeniyetmələr və gənc yetkinlərdə 7–16%.
• Shift Work Disorder — növbəli iş çəkənlərin 10–30%-i.
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, bipolyar, kardiyovaskulyar.

4. Etiologiya

• Endogen sirkadian ritm pozulması (clock gen mutasiyaları nadir hallarda — Familial Advanced Sleep Phase).
• Mühit — işıq ekspozisiyası, sosial cədvəl.
• Yeniyetmələrdə DSWPD — pubertat hormonal dəyişiklikləri.

5. Klinik təzahürlər

• DSWPD — yuxu və oyanma vaxtının geç olması; məktəb/iş ilə uyğunsuzluq; "night owl" patern.
• Advanced — yuxu və oyanma vaxtının erkən olması; yaşlılarda.
• Irregular — yuxu epizodları gün ərzində səpilmiş; demensiya, ID-də.
• Non-24-hour — kor insanlarda; sirkadian ritm zəbtsiz.
• Shift Work — növbəli iş; insomniya + gündüz yuxululuğu.
• Jet Lag — keçici, sürətli zaman zonası dəyişikliyi.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Yuxu-oyanma cədvəli ilə daxili sirkadian ritm arasında uyğunsuzluq.

B. İnsomniya, yuxululuq və ya hər ikisi.

C. Müddət ≥ 3 ay (jet lag və shift work istisna).

D. Funksional pozulma.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• AASM 2015 Clinical Practice Guideline.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + yuxu gündəliyi 1–2 həftə.
2. Aktiqrafiya 2 həftə.
3. Dim Light Melatonin Onset (DLMO) — araşdırma kontekstində.
4. Komorbid yuxu pozuntularının istisnası.

6.4 Differensial diaqnostika

İnsomniya, OSA, depresiv pozuntu, narkolepsiya.

7. Müayinə

• Yuxu gündəliyi, aktiqrafiya.
• Munich Chronotype Questionnaire.

8. Müalicə

1. Parlaq işıq terapiyası (bright light) — DSWPD-də səhər; Advanced-da axşam.
2. Eksogen melatonin — fizioloji aşağı doza (0,3–5 mq); DSWPD-də axşam (vaxt kritik); jet lag-da.
3. Kronoterapiya — yuxu vaxtının tədricən şiftləşməsi.
4. Sleep hygiene və davranış müdaxiləsi.
5. Shift work — strategik dincəlmə, qaranlıq otaq, kafein vaxt seçimi.
6. Non-24-hour kor pasiyentlərdə — tasimelteon (Hetlioz, FDA təsdiqli).

9. Metodikalar

Parlaq İşıq Terapiyası

10 000 lux × 30–60 dəq; vaxt sirkadian fərqinə uyğun.

Melatonin (Sirkadian)

Aşağı doza; vaxt kritik.

Aktiqrafiya

2 həftə.

Tasimelteon

Non-24-hour üçün FDA təsdiqi.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Yeniyetmə "tənbəldir", erkən qalxa bilər"

Sübut: DSWPD pubertat dövründə sirkadian gecikmənin neyrobioloji əsasıdır.

Mif 2: "Melatonin yuxu dərmanıdır"

Sübut: melatonin sirkadian fazası tənzimləyir, hipnotik effekt minimaldır; vaxt seçimi kritik.

Mif 3: "Növbəli iş insomniyasının müalicəsi yoxdur"

Sübut: strategik dincəlmə, işıq terapiyası, melatonin, kafein vaxt seçimi yaxşılaşdırır.

Mif 4: "Jet lag özü-özünə keçər"

Sübut: 1 saat şiftləşmə üçün təxminən 1 gün; sürətləndirilmə işıq + melatonin ilə.

11. Proqnoz

Müdaxilə ilə əksər pasiyent yaxşılaşır; xronik formada davamlı strategiya tələb olunur.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 7A40 Circadian rhythm sleep-wake disorders. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Auger R.R. et al. AASM Clinical Practice Guideline for the Treatment of Intrinsic Circadian Rhythm Sleep-Wake Disorders. J Clin Sleep Med 2015;11(10):1199–1236.

7A60 HİPERSOMNİYA

1. Tərif və nozologiya

Hipersomniya (XBT-11: 7A60; DSM-5-TR: 327.10 Hypersomnolence Disorder) — gündüz həddən artıq yuxululuğu və ya yuxu epizodları (≥ 7 saat gecə yuxusundan sonra); funksional pozulma. İdiopatik hipersomniya, narkolepsiya, başqa yuxu pozuntuları kontekstində.

2. Tarixçə

1970–80-ci illərdə narkolepsiya ilə diferensiasiya inkişaf etdi; AASM klinik göstərişləri.

3. Epidemiologiya

• İdiopatik hipersomniya: ~50/100 000.
• Klein-Levin sindromu — nadir (~1/1 mln); təkrarlanan hiperinsomniya epizodları + iştah/cinsi pozulma.
• Komorbidlik: depresiv simptomlar, OSA, narkolepsiya.

4. Etiologiya

• Naməlum (idiopatik) — neyrobioloji disregulasiya hipotezi.
• GABA-erjik sistemin disregulasiyası (idiopatik).
• İkincili — Klein-Levin (autoimmun şübhəsi), TBI sonrası, MS, depressiv pozuntu.

5. Klinik təzahürlər

• Davamlı gündüz yuxululuğu (Excessive Daytime Sleepiness, EDS).
• Uzun gecə yuxusu (≥ 9 saat) kifayət etmir.
• "Sleep drunkenness" — oyandıqdan sonra konfuziya, dezoryentasiya.
• Gündüz yuxuları uzun və qeyri-bərpaedici (narkolepsiyadan fərqli — qısa və bərpaedici).
• Klein-Levin — 1–2 həftəlik hipersomniya epizodları + hiperfagiya + dezinhibe davranış.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Yetərli yuxudan (≥ 7 saat) sonra həddən artıq yuxululuq və ya uzun yuxu.

B. Tezlik və müddət — həftədə ≥ 3 dəfə, ≥ 3 ay.

C. Əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma.

D. Başqa yuxu pozuntusu, maddə, tibbi vəziyyət ilə tam izah olunmur.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• AASM Practice Parameters — diaqnostik PSG və MSLT (Multiple Sleep Latency Test).
• İdiopatik hipersomniya — MSLT-də orta yuxu latensiya ≤ 8 dəq; SOREMP ≤ 1 (narkolepsiyadan fərqli).

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə və yuxu gündəliyi.
2. Epworth Sleepiness Scale.
3. PSG + MSLT (narkolepsiya istisnası).
4. Tibbi qiymətləndirmə — tireoid, anemiya, depressiv, OSA.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• Epworth, PSG + MSLT.
• Tibbi laborator.

8. Müalicə

1. Modafinil, armodafinil — birinci sıra.
2. Stimulyantlar (metilfenidat, amfetamin) — refrakter.
3. Pitolisant (FDA 2019, idiopatik və narkolepsiya).
4. Solriamfetol (FDA 2019).
5. Yuxu hijyeni və davranış müdaxiləsi (planlaşdırılmış gündüz yuxular).
6. Klein-Levin — supportiv; epizodlar arası asimptomatik.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• AASM Treatment Guidelines (Maski K. et al. 2021).

9. Metodikalar

Modafinil/Armodafinil

Wakefulness-promoting; birinci sıra; başağrısı, narahatlıq yan təsir.

MSLT — Multiple Sleep Latency Test

5 yuxu cəhdi 2 saat fasilə ilə; yuxu latensiya ölçüsü.

Pitolisant və Solriamfetol

Yeni dərmanlar; refrakter halda.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Gündüz yuxululuğu "tənbəllik"-dir"

Sübut: klinik vəziyyət; mortalite və qəza riski artımı.

Mif 2: "Kafein hipersomniya üçün kifayətdir"

Sübut: kafein adjunkt; modafinil və ya stimulyant tələb olunur.

Mif 3: "Hipersomniya yalnız depresiya əlamətidir"

Sübut: idiopatik hipersomniya ayrı pozuntudur; MSLT diferensiasiya edir.

11. Proqnoz

Xronik; farmakoterapiya ilə funksional yaxşılaşma.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 7A60 Hypersomnolence disorders. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Maski K. et al. Treatment of central disorders of hypersomnolence: AASM Clinical Practice Guideline. J Clin Sleep Med 2021;17(9):1881–1893.

7A80 NARKOLEPSİYA

1. Tərif və nozologiya

Narkolepsiya (XBT-11: 7A80; DSM-5-TR: 347.0x) — gündüz qarşısıalınmaz yuxu epizodları; iki tip: Tip 1 (katapleksiya ilə, oreksin-A/hipokretin defisiti) və Tip 2 (katapleksiya olmadan).

2. Tarixçə

• Gélineau J.B. (1880) — narkolepsiya termini.
• Mignot E. et al. (2000) — oreksin/hipokretin sisteminin kəşfi narkolepsiya etiologiyasında.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: 25–50/100 000.
• Başlanğıc: 10–25 yaş (bimodal).
• Komorbidlik: OSA, depresiv simptomlar, OKP.

4. Etiologiya

• Tip 1 — oreksin-A nəyronlarının autoimmun zədəsi (CSF oreksin < 110 pg/ml); HLA-DQB1*06:02 güclü assosiasiya.
• H1N1 peyvəndi (Pandemrix, 2009) — İskandinaviya ölkələrində narkolepsiya tip 1 insidens artımı (Miller E. BMJ 2013).
• Tip 2 — etiologiya tam aydın deyil.

5. Klinik təzahürlər

Klassik tetrada

• Gündüz həddən artıq yuxululuğu (EDS) — qaçınılmaz yuxu atakları.
• Katapleksiya (Tip 1) — qəfil qismən və ya tam əzələ tonusunun itirilməsi emosional tetikleyici ilə (gülmək, qəzəblənmək); şüur saxlanılır.
• Yuxu paralizi — yatma və ya oyanma keçidində hərəkət edə bilməmə.
• Hipnaqoji/hipnopompik halüsinasiyalar — yuxu keçidində vizual/eşitmə halüsinasiyaları.

Tamamlanmış tetrada nadir; EDS əsas xüsusiyyət.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. EDS ≥ 3 ay.

B. MSLT — orta yuxu latensiya ≤ 8 dəq + ≥ 2 SOREMP (Sleep Onset REM Period); və ya CSF oreksin-A < 110 pg/ml.

C. Tip 1 — katapleksiya + oreksin defisiti; Tip 2 — katapleksiya yox, oreksin normal.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• ICSD-3 (International Classification of Sleep Disorders) — AASM.
• HLA tipləşdirilməsi və CSF oreksin — atipik halda.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. PSG (gecə) + MSLT (gündüz) — qızıl standart.
3. CSF oreksin — selektiv.
4. HLA-DQB1*06:02 — supportiv.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• Epworth.
• PSG + MSLT.
• CSF oreksin, HLA-DQB1*06:02.

8. Müalicə

1. EDS: modafinil, armodafinil, solriamfetol, pitolisant; stimulyantlar (metilfenidat, amfetamin) refrakter halda.
2. Katapleksiya: sodium oxybate (Xyrem) — qızıl standart; yeni — calcium/magnesium/potassium/sodium oxybate (Xywav, FDA 2020, aşağı natrium); SSRİ/SNRİ (venlafaksin, fluoksetin); pitolisant.
3. Davranış — planlaşdırılmış gündüz yuxular (15–20 dəq).
4. Sürücülük məhdudiyyəti EDS varsa.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• AASM Treatment Guidelines (Maski 2021).
• FDA təsdiqləri — pitolisant 2019, solriamfetol 2019, Xywav 2020.

9. Metodikalar

Sodium Oxybate (Xyrem/Xywav)

GHB; gecə 2 dozada; katapleksiya və EDS-ə təsir.

Modafinil/Armodafinil

EDS üçün birinci sıra.

Pitolisant

H3 reseptor antaqonisti; EDS və katapleksiya.

SSRİ/SNRİ Katapleksiya üçün

Venlafaksin, fluoksetin off-label.

MSLT

SOREMP ≥ 2 diaqnostik.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Narkolepsiya tək başına EDS-dir"

Sübut: tetrada (EDS + katapleksiya + paraliz + halusinasiya); MSLT-də SOREMP fərqləndirici.

Mif 2: "Katapleksiya tutmadır"

Sübut: şüur saxlanılır; EEQ epileptik aktivlik yox; emosional tetikleyici.

Mif 3: "H1N1 peyvəndi narkolepsiya yaradır — peyvəndlərdən qaçınmaq lazım"

Sübut: spesifik Pandemrix (2009 İskandinaviya) ilə risk göstərilmişdir; başqa peyvəndlər təhlükəsizdir; ümumi peyvənddən qaçınma tövsiyə edilmir.

Mif 4: "Pasiyent sürücülük edə bilər"

Sübut: EDS-li narkoleptik pasiyentdə sürücülük məhdudlaşdırılmalıdır.

11. Proqnoz

• Xronik; farmakoterapiya ilə funksional yaxşılaşma.
• Komorbidlik (MDD, OSA) müdaxiləsi vacib.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 7A80 Narcolepsy. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Maski K. et al. AASM CPG. J Clin Sleep Med 2021;17(9):1881–1893.
4. Miller E. et al. Risk of narcolepsy in children and young people receiving AS03 adjuvanted pandemic A/H1N1 2009 influenza vaccine. BMJ 2013;346:f794.
5. Mignot E. et al. The role of cerebrospinal fluid hypocretin measurement in the diagnosis of narcolepsy. Arch Neurol 2002;59(10):1553–1562.