XBT-117A60	HİPERSOMNİYA
XBT-10F51.1	HİPERSOMNİYA
DSM-5-TR327.10	HİPERSOMNİYA

1. Tərif və nozologiya

Hipersomniya (XBT-11: 7A60; DSM-5-TR: 327.10 Hypersomnolence Disorder) — gündüz həddən artıq yuxululuq və ya yuxu epizodları (≥ 7 saat gecə yuxusundan sonra); funksional pozulma. İdiopatik hipersomniya, narkolepsiya, digər yuxu pozuntuları kontekstində.

2. Tarixçə

Narkolepsiyadan diferensiasiya 1970-80-ci illərdə inkişaf etdi; AASM klinik göstərişləri.

3. Epidemiologiya

• İdiopatik hipersomniya: ~50/100 000.
• Klein-Levin sindromu — nadir (~1/1 mln); təkrarlanan hiperinsomniya epizodları + iştah/cinsi pozulma.
• Komorbidlik: depresiv simptomlar, OSA, narkolepsiya.

4. Etiologiya və patogenez

• Naməlum (idiopatik) — neyrobioloji disregulasiya hipotezi.
• GABA-erjik sistemin disregulasiyası (idiopatik).
• İkincili — Klein-Levin (autoimmun şübhəsi), TBI sonrası, MS, depressiv pozuntu.

5. Klinik mənzərə

• Davamlı gündüz yuxululuğu (Excessive Daytime Sleepiness, EDS).
• Uzun gecə yuxusu (≥ 9 saat) kifayət etmir.
• «Sleep drunkenness» — oyandıqdan sonra konfuziya, dezoryentasiya.
• Gündüz yuxuları uzun və qeyri-bərpaedici (narkolepsiyadan fərqli — qısa və bərpaedici).
• Klein-Levin — 1–2 həftəlik hipersomniya epizodları + hiperfagiya + dezinhibe davranış.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Yetərli yuxudan (≥ 7 saat) sonra həddən artıq yuxululuq və ya uzun yuxu.

B. Tezlik və müddət — həftədə ≥ 3 dəfə, ≥ 3 ay.

C. Əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma.

D. Başqa yuxu pozuntusu, maddə istifadəsi və ya tibbi vəziyyətlə tam izah olunmur.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• AASM Practice Parameters — diaqnostik PSG və MSLT (Multiple Sleep Latency Test).
• İdiopatik hipersomniya — MSLT-də orta yuxu latensiya ≤ 8 dəq; SOREMP ≤ 1 (narkolepsiyadan fərqli).

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə və yuxu gündəliyi.
2. Epworth Sleepiness Scale.
3. PSG + MSLT (narkolepsiya istisnası).
4. Tibbi qiymətləndirmə — tireoid, anemiya, depressiv, OSA.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Epworth, PSG + MSLT.
• Tibbi laborator.

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• AASM Treatment Guidelines (Maski K. et al. 2021).

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Modafinil, armodafinil — birinci sıra.
• Stimulyantlar (metilfenidat, amfetamin) — refrakter.
• Pitolisant (FDA 2019, idiopatik və narkolepsiya).
• Solriamfetol (FDA 2019).
• Yuxu hijyeni və davranış müdaxiləsi (planlaşdırılmış gündüz yuxular).
• Klein-Levin — supportiv; epizodlar arası asimptomatik.

1. Modafinil/Armodafinil — Wakefulness-promoting; birinci sıra; başağrısı, narahatlıq yan təsir.
2. Çoxsaylı Yuxu Latentliyi Testi (MSLT — Multiple Sleep Latency Test) — 5 yuxu cəhdi 2 saat fasilə ilə; yuxu latensiya ölçüsü.
3. Pitolisant və Solriamfetol — Yeni dərmanlar; refrakter halda.

9. Proqnoz

Xronik; farmakoterapiya ilə funksional yaxşılaşma.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Gündüz yuxululuğu »tənbəllik«-dir»

Sübut: klinik vəziyyət; mortalite və qəza riski artımı.

Mif 2: «Kafein hipersomniya üçün kifayətdir»

Sübut: kafein köməkçi vasitədir; modafinil və ya stimulyant tələb olunur.

Mif 3: «Hipersomniya yalnız depresiya əlamətidir»

Sübut: idiopatik hipersomniya ayrı pozuntudur; MSLT diferensiasiya edir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 7A60 Hypersomnolence disorders. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Maski K. et al. Treatment of central disorders of hypersomnolence: AASM Clinical Practice Guideline. J Clin Sleep Med 2021;17(9):1881–1893.