XBT-117A60–7A65	GECİKMİŞ TİPLİ YUXU-OYANIQLIQ FAZALARIN POZUNTUSU Circadian rhythm sleep-wake disorders
XBT-10F51.2	Yuxu və ayıqlıq rejiminin qeyri-üzvi etiologiyalı pozuntuları
DSM-5-TRG47.21	Sirkadian ritm yuxu-oyanıqlıq pozuntuları, gecikmiş yuxu fazası tipi

1. Tərif və nozologiya

Sirkadian Ritm Yuxu-Oyanma Pozuntuları (XBT-11: 7A60–7A65; DSM-5-TR: G47.21) — daxili sirkadian ritm ilə xarici sosial və işıq cədvəli arasında uyğunsuzluq; nəticədə insomniya və/və ya yuxululuq.

Alt-tiplər: Delayed Sleep-Wake Phase Disorder (DSWPD), Advanced Sleep-Wake Phase Disorder, Irregular Sleep-Wake Rhythm, Non-24-hour Sleep-Wake (kor insanlarda), Shift Work Disorder, Jet Lag Disorder.

2. Tarixçə

• 1960-cı illərdə Aschoff J. — sirkadian biologiya əsasları.
• AASM (2015) — sirkadian ritm pozuntuları üçün klinik praktika göstərişi.

3. Epidemiologiya

• DSWPD — yeniyetmələr və gənc yetkinlərdə 7–16%.
• Shift Work Disorder — növbəli işlə məşğul olanların 10–30%-i.
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, bipolyar, kardiovaskulyar.

4. Etiologiya və patogenez

• Endogen sirkadian ritm pozulması (saat genlərinin mutasiyaları nadir hallarda — Familial Advanced Sleep Phase).
• Mühit — işıq ekspozisiyası, sosial cədvəl.
• Yeniyetmələrdə DSWPD — pubertat dövrün hormonal dəyişiklikləri.

5. Klinik təzahürlər

• DSWPD — yuxu və oyanma vaxtının gec olması; məktəb/iş ilə uyğunsuzluq; «night owl» model.
• Advanced — yuxu və oyanma vaxtının erkən olması; yaşlılarda.
• Irregular — yuxu epizodları gün ərzinə səpələnmiş; demensiya, ID-də.
• Non-24-hour — kor insanlarda; sirkadian ritm xarici işıq siqnalına uyğunlaşmır.
• Shift Work — növbəli iş; insomniya + gündüz yuxululuğu.
• Jet Lag — keçici, sürətli zaman zonası dəyişikliyi.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Yuxu-oyanma cədvəli ilə daxili sirkadian ritm arasında uyğunsuzluq.

B. İnsomniya, yuxululuq və ya hər ikisi.

C. Müddət ≥ 3 ay (jet lag və shift work istisna).

D. Funksional pozulma.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• AASM 2015 Clinical Practice Guideline.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + yuxu gündəliyi 1–2 həftə.
2. Aktiqrafiya 2 həftə.
3. Dim Light Melatonin Onset (DLMO) — araşdırma kontekstində.
4. Komorbid yuxu pozuntularının istisnası.

6.4 Differensial diaqnostika

İnsomniya, OSA, depressiv pozuntu, narkolepsiya.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Yuxu gündəliyi, aktiqrafiya.
• Munich Chronotype Questionnaire.

8. Müalicə

1. Parlaq işıq terapiyası (bright light) — DSWPD-də səhər; Advanced-da axşam.
2. Eksogen melatonin — fizioloji aşağı doza (0,3–5 mq); DSWPD-də axşam (vaxt kritik); jet lag-da.
3. Kronoterapiya — yuxu vaxtının tədricən şiftləşməsi.
4. Yuxu gigiyenası və davranış müdaxiləsi.
5. Shift work — strategik dincəlmə, qaranlıq otaq, kafein vaxt seçimi.
6. Non-24-hour kor pasiyentlərdə — tasimelteon (Hetlioz, FDA təsdiqli).

8.1 Müalicə metodikaları

1. Parlaq İşıq Terapiyası (Bright Light Therapy) — 10 000 lux × 30–60 dəq; vaxt sirkadian fərqinə uyğun.
2. Melatonin (Sirkadian) — Aşağı doza; vaxt kritik.
3. Aktiqrafiya (Actigraphy) — 2 həftə.
4. Tasimelteon — Non-24-hour üçün FDA təsdiqi.

9. Proqnoz

Müdaxilə ilə əksər pasiyent yaxşılaşır; xronik formada davamlı strategiya tələb olunur.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Yeniyetmə „tənbəldir“, erkən qalxa bilər»

Sübut: DSWPD pubertat dövründə sirkadian gecikmənin neyrobioloji əsasıdır.

Mif 2: «Melatonin yuxu dərmanıdır»

Sübut: melatonin sirkadian fazası tənzimləyir, hipnotik effekt minimaldır; vaxt seçimi kritik.

Mif 3: «Növbəli iş insomniyasının müalicəsi yoxdur»

Sübut: strategik dincəlmə, işıq terapiyası, melatonin, kafein vaxt seçimi yaxşılaşdırır.

Mif 4: «Jet lag özü-özünə keçər»

Sübut: 1 saat şiftləşmə üçün təxminən 1 gün; sürətləndirilmə işıq + melatonin ilə.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 7A60–7A65 Circadian rhythm sleep-wake disorders. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Auger R.R. et al. AASM Clinical Practice Guideline for the Treatment of Intrinsic Circadian Rhythm Sleep-Wake Disorders. J Clin Sleep Med 2015;11(10):1199–1236.