← ragimoff.org
KLİNİK PSİXİATRİYA XBT-11 · K.Rəhimov · 2026
⌕
XBT-116B80

SİNİR ANOREKSİYASI

XBT-10F50.0SİNİR ANOREKSİYASI
DSM-5-TR307.1SİNİR ANOREKSİYASI

1. Tərif və nozologiya

Sinir anoreksiyası (XBT-11: 6B80; DSM-5-TR: 307.1) — qida qəbulunun məhdudlaşdırılması nəticəsində əhəmiyyətli dərəcədə aşağı bədən çəkisi, çəki artımından güclü qorxu və bədən imicinin pozulması ilə xarakterizə olunan ağır yemə pozuntusudur. Ölüm nisbəti ən yüksək psixiatrik pozuntular sırasındadır.

2. Tarixçə

  • Morton R. (1689) — ilk klinik təsvir.
  • Lasègue C. (1873) və Gull W. (1874) — «anorexia hysterica» və «sinir anoreksiyası».
  • DSM-III (1980) — rəsmi diaqnoz.
  • DSM-5 (2013) — amenoreya meyarı ləğv olunmuşdur (kişilərdə və premenarchal-da diaqnoz mümkün).

3. Epidemiologiya

  • Ömürlük yayılma: qadınlarda 0,9–4%, kişilərdə 0,3% (Smink F.R. icmalları).
  • Cins: qadınlarda 10:1; lakin kişi pasiyentlərdə az-aşkarlanma.
  • Başlanğıc: yeniyetməlik (14–18 yaş); ikinci pik orta yaşda.
  • Mortalite: ömürlük 5–6%; yarısı tibbi (kahheksiya, ürək), yarısı intihar (Arcelus J. et al. Arch Gen Psychiatry 2011 meta-analiz).
  • Komorbidlik: MDD, OKP, narahatlıq, BPD.

4. Etiologiya və patogenez

  • İrsilik 50–60% (Bulik C.M. icmalları).
  • Neyrobioloji — koqnitiv elastikliyin azalması, mükafat dövrü disregulasiyası, açlığa qeyri-tipik cavab.
  • Sosial-mədəni amillər — incəlik idealı; sosial media təsiri.
  • Şəxsiyyət — perfeksionizm, narahatlıq, ailə tarixçəsində yemə pozuntusu.

5. Klinik mənzərə

  • Qida məhdudlaşdırılması — kalori, qida növləri.
  • Bədən çəkisi əhəmiyyətli aşağı (BMI < 18,5 yetkinlərdə; uşaqlarda BMI persentili).
  • Çəki artımından kəskin qorxu və ya qarşısının alınmasına yönəlmiş davamlı davranış.
  • Bədən imajının pozulması — «kök hiss edirəm» arıq olduqda da.
  • Alt-tiplər:
    • Restriktiv tip — yalnız qida məhdudlaşdırılması.
    • Obur yemə/təmizlənmə tipi — qusma, laksativ, idman.
  • Tibbi komplikasiyalar — bradikardiya, hipotenziya, hipotermiya, elektrolit disbalansı, osteoporoz, amenoreya, lanugo, ürək aritmiyası, ölüm.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Qida qəbulunun məhdudlaşdırılması nəticəsində əhəmiyyətli dərəcədə aşağı bədən çəkisi (böyüklərdə BMI < 18,5; uşaqlarda isə yaşa uyğun normadan aşağı).

B. Çəki artımından kəskin qorxu və ya çəki az olsa belə, buna qarşı davamlı davranış.

C. Bədən imicinin təhrif olunması və ya cari çəkinin ciddiliyini qavraya bilməmə.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

  • DSM-5-TR — şiddət BMI əsasında (yüngül BMI ≥ 17, orta 16–16,99, ağır 15–15,99, ekstrem < 15).
  • XBT-11 — paralel; «atypical sinir anoreksiyası» çəki BMI normal olduqda mümkündür (6B8Y).
  • NICE NG69 (Eating disorders, 2017, yenilənmə) — diaqnoz və müalicə alqoritmləri.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

  1. Klinik müsahibə.
  2. EDE-Q (Eating Disorder Examination Questionnaire) və ya EDE — qızıl standart.
  3. Tibbi müayinə — BMI, vital göstəricilər, elektrolitlər, EKG, kemik dansitometriyası.
  4. Laborator: tam qan, elektrolitlər (xüsusilə K, P, Mg), qaraciyər, böyrək, qlükoza, tireoid.
  5. Komorbidlik (MDD, OKP, narahatlıq).
  6. Refeeding sindromu riski qiymətləndirməsi (xüsusilə BMI < 13 və ya minimal qida qəbulu uzun müddət).

6.4 Differensial diaqnostika

VəziyyətFərqləndirici
Sinir bulimiyası (6B81)Normal çəki; obur yemə + kompensator davranış.
ARFID (6B85)Çəki itkisi, lakin bədən imajı pozulması yoxdur.
Tibbi xəstəlik (xərçəng, hipertiroid, IBS, Krohn)Klinik təsdiq.
MDD (qida qəbulunun azalması)Bədən imajı pozulması yoxdur.
Şizofreniya (qida sayıqlaması)Psixotik fikir əsas.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

  • EDE-Q, EDE.
  • Vital göstəricilər, BMI, çəki tarixçəsi.
  • Laborator: tam qan, elektrolitlər, qaraciyər, böyrək, tireoid, FSH/LH, prolaktin, vitamin D, B12, dəmir.
  • EKG — bradikardiya, QTc.
  • DEXA — osteoporoz.
  • C-SSRS suicid riski.

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları (NICE NG69 · APA 2023)

  • Tibbi stabilizasiya kritik: elektrolitlər, refeeding sindromu profilaktikası (fosfor, magnezium, tiamin), kardiyak monitorinq.
  • Hospitalize göstərişi: BMI < 13, bradikardiya < 40, hipokalemia, ortostatik dəyişikliklər, suicid riski, ambulatorda uğursuzluq.
  • Psixoterapiya birinci sıra:
    • FBT — Family-Based Treatment (Maudsley Model, Lock J., Le Grange D.) — uşaq və yeniyetmələrdə qızıl standart; 20 seans 3 fazada.
    • CBT-E — Enhanced Cognitive Behavioral Fairburn C.G. — yetkinlərdə birinci sıra; 40 seans 20 həftə.
    • MANTRA, SSCM yetkin alternativləri.
    • Farmakoterapiya AN üçün spesifik effektiv preparat YOXDUR — antidepresant və antipsixotik komorbidlik üçün; olanzapin aşağı dozada (2,5–10 mq) bəzi pasiyentlərdə çəki artımına yardım edə bilər (Attia E. et al. Am J Psychiatry 2019), lakin əsas müdaxilə deyil.
    • Nutrisiya — qrupla və ya fərdi nutrisionist; refeeding sindromu profilaktikası — başlanğıc enerji aşağıdan başlanır, fosfor monitorinqi.
    • Müalicə müddəti uzun (1–2 il və ya daha çox).
    1. Ailə-Əsaslı Müalicə / Maudsli Modeli (FBT — Family-Based Treatment) — Lock J., Le Qranj (Le Grange D.) — 3 fazalı 20 seans: (1) çəkinin bərpası — ailə qida qəbulunu nəzarət edir; (2) ailəyə yeyə nəzarətinin geri qaytarılması; (3) yeniyetmə-spesifik mövzular. Sübut: Lock J. et al. Arch Gen Psychiatry 2010 RKİ.
    2. Gücləndirilmiş Koqnitiv-Davranış Terapiyası (CBT-E — Enhanced Cognitive Behavioral Therapy) — Fairburn C.G. — Transdiaqnostik (AN, BN, BED birgə) yanaşma; 40 seans 20 həftə; mərkəzdə bədən və çəki haqqında həddən artıq dəyər. cbte.co.
    3. Maudsli Yetkinlərdə Sinir Anoreksiyası Müalicəsi (MANTRA — Maudsley Anorexia Nervosa Treatment for Adults) — Schmidt U. — Yetkinlər üçün manualizə edilmiş; sosial-perfeksionist xüsusiyyətlərə fokus.
    4. Mütəxəssis Dəstəkləyici Klinik İdarəetmə (SSCM — Specialist Supportive Clinical Management) — Klinik nəzarət və psixoedukation əsaslı.
    5. Yemə Pozuntusu Müayinə Sorğusu (EDE-Q — Eating Disorder Examination Questionnaire) — 28 maddə; ilkin göstəricilər və izləmə.
    6. Refeeding Protokolu (Maudsley, AED) — Başlanğıc 20 kkal/kq/gün; fosfor, magnezium, kalium əlavələri; tiamin; gündəlik elektrolit monitorinqi.

    8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

    • NICE NG69 (2017) — FBT uşaq və yeniyetmələrdə; CBT-E yetkinlərdə.
    • APA 2023 Practice Guideline for the Treatment of Patients with Eating Disorders, 4th ed.
    • AED (Academy for Eating Disorders) — refeeding sindromu medical care standartları.
    • NICE — antidepresant rutin tövsiyə edilmir AN üçün.

    9. Proqnoz

    • 50% remisya, 30% qalıq simptomlar, 20% xronik gediş.
    • Mortalite yüksək (5–6%).
    • Erkən müdaxilə (xüsusilə yeniyetməlikdə FBT) proqnozu əhəmiyyətli yaxşılaşdırır.

    10. Mif və yanlış inanclar

    Mif 1: «Anorexia »imaj« pozuntusudur, ciddi tibbi vəziyyət deyil»

    Sübut: Arcelus 2011 meta-analiz — AN ömürlük mortalite 5–6%; psixiatrik pozuntular arasında ən yüksək.

    Mif 2: «Pasiyent iradi olaraq yeyə bilər — sadəcə tələb etmək lazımdır»

    Sübut: AN neyrobioloji və psixoloji mürəkkəb pozuntudur; «iradə ilə yemək» izahı səhv və zərərlidir.

    Mif 3: «Antidepresant AN-da əsas müalicədir»

    Sübut: NICE NG69 — AN üçün antidepresantların müntəzəm istifadəsi tövsiyə edilmir; komorbid MDD üçün istifadə oluna bilər (çəki bərpasından sonra daha effektivdir).

    Mif 4: «AN yalnız yeniyetmə qızlarda olur»

    Sübut: AN kişilərdə də mövcuddur (~10%); orta yaşda da inkişaf edə bilər; az-aşkarlanma sıxdır.

    Mif 5: «Çəki bərpasından sonra problem həll olunur»

    Sübut: çəki bərpası vacib addımdır, lakin koqnitiv-davranış müdaxiləsi olmadan residiv ehtimalı yüksəkdir; psixoterapiya kritik əhəmiyyət kəsb edir.

    Mif 6: «Refeeding sürətli olmalıdır»

    Sübut: sürətli refeeding sindromuna (hipofosfatemiya, kardiyak çatışmazlıq) gətirə bilər; pilləli yanaşma və elektrolit monitorinqi kritikdir.

    Mif 7: «Pasiyent perfeksionist və yüksək performanslıdır — bu xüsusiyyət saxlanılmalıdır»

    Sübut: perfeksionizm AN-ın saxlayıcı amillərindəndir; terapiya bu xüsusiyyətə yönəlir.

    11. Mənbələr

    1. WHO. ICD-11. 6B80 Sinir anoreksiyası. 2024.
    2. APA. DSM-5-TR. 2022.
    3. NICE NG69. Eating disorders: recognition and treatment. 2017, 2020 update.
    4. APA. Practice Guideline for the Treatment of Patients With Eating Disorders, 4th ed. 2023.
    5. Lock J., Le Grange D., Agras W.S. et al. Randomized clinical trial comparing family-based treatment with adolescent-focused individual therapy for adolescents with sinir anoreksiyası. Arch Gen Psychiatry 2010;67(10):1025–1032.
    6. Fairburn C.G. Cognitive Behavior Therapy and Eating Disorders. Guilford Press; 2008.
    7. Arcelus J., Mitchell A.J., Wales J., Nielsen S. Mortality rates in patients with sinir anoreksiyası and other eating disorders: a meta-analysis. Arch Gen Psychiatry 2011;68(7):724–731.
    8. Attia E. et al. Olanzapine versus placebo in adult outpatients with sinir anoreksiyası. Am J Psychiatry 2019;176(6):449–456.
    9. Smink F.R., van Hoeken D., Hoek H.W. Epidemiology of eating disorders. Curr Psychiatry Rep 2012;14(4):406–414.

Kitabın sifarişi

Kitab çap nəşrinə hazırlanır. İlk oxuculardan olmaq istəyirsinizsə, məlumatlarınızı qeyd edin — nəşr olunan kimi sizinlə əlaqə saxlayacağıq.