XBT-116B80	SİNİR ANOREKSİYASI Anorexia Nervosa
XBT-10F50.0	Sinir anoreksiyası
DSM-5-TRF50.0x	Anoreksiya nervoza

1. Tərif və nozologiya

Sinir anoreksiyası (XBT-11: 6B80; DSM-5-TR: F50.0x) — qida qəbulunun məhdudlaşdırılması nəticəsində əhəmiyyətli aşağı bədən çəkisi, çəki artımından kəskin qorxu və bədən imajının pozulması ilə xarakterizə olunan ağır yemə pozuntusudur. Mortalite ən yüksək psixiatrik pozuntular sırasındadır.

2. Tarixçə

• Morton R. (1689) — ilk klinik təsvir.
• Lasègue C. (1873) və Gull W. (1874) — «anorexia hysterica» və «sinir anoreksiyası».
• DSM-III (1980) — rəsmi diaqnoz.
• DSM-5 (2013) — amenoreya meyarı ləğv olunmuşdur (kişilərdə və menarxedən əvvəlki dövrdə də diaqnoz mümkündür).

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: qadınlarda 0,9–4%, kişilərdə 0,3% (Smink F.R. icmalları).
• Cins: qadınlarda 10:1; lakin kişi pasiyentlərdə diaqnoz çox vaxt qoyulmur.
• Başlanğıc: yeniyetməlik (14–18 yaş); ikinci pik orta yaşda.
• Mortalite: ömürlük 5–6%; yarısı tibbi (kaxeksiya, ürək), yarısı intihar (Arcelus J. et al. Arch Gen Psychiatry 2011 meta-analiz).
• Komorbidlik: MDD, OKP, narahatlıq, BPD.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 50–60% (Bulik C.M. icmalları).
• Neyrobioloji — koqnitiv elastikliyin azalması, mükafat dövrü disregulasiyası, açlığa qeyri-tipik cavab.
• Sosial-mədəni amillər — incəlik idealı; sosial media təsiri.
• Şəxsiyyət — perfeksionizm, narahatlıq, ailə tarixçəsində yemə pozuntusu.

5. Klinik təzahürlər

• Qida məhdudlaşdırılması — kalori, qida növləri.
• Bədən çəkisi əhəmiyyətli aşağı (BKİ < 18,5 yetkinlərdə; uşaqlarda BKİ persentili).
• Çəki artımından kəskin qorxu və ya qarşısının alınmasına yönəlmiş davamlı davranış.
• Bədən imajının pozulması — «kök hiss edirəm» arıq olduqda da.
• Alt-tiplər:
  • Restriktiv tip — yalnız qida məhdudlaşdırılması.
  • Obur yemə/təmizlənmə tipi — qusma, laksativ, idman.
• Tibbi komplikasiyalar — bradikardiya, hipotenziya, hipotermiya, elektrolit disbalansı, osteoporoz, amenoreya, lanugo, ürək aritmiyası, ölüm.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Qida qəbulunun məhdudlaşdırılması nəticəsində əhəmiyyətli aşağı çəki (BKİ < 18,5 yetkinlərdə; uşaqlarda yaşa uyğun normadan aşağı).

B. Çəki artımından kəskin qorxu və ya buna qarşı davamlı davranış, çəki aşağı olsa belə.

C. Bədən imajının pozulması və ya hazırkı çəkinin ciddiyyətini tanımama.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR — şiddət BKİ əsasında (yüngül BKİ ≥ 17, orta 16–16,99, ağır 15–15,99, ekstrem < 15).
• XBT-11 — fərqli şiddət şkalası: 6B80.0 əhəmiyyətli dərəcədə aşağı bədən çəkisi (böyüklərdə BKİ 18,5–14,0; uşaqlarda yaşa görə BKİ 5-ci–0,3-cü persentil), 6B80.1 təhlükəli dərəcədə aşağı bədən çəkisi (BKİ < 14,0), 6B80.2 normal çəki ilə sağalma dövrü — diaqnoz tam və davamlı sağalmaya qədər saxlanılır. XBT-11-də ayrıca «atipik sinir anoreksiyası» kateqoriyası yoxdur (termin DSM-5-TR-in OSFED-inə aiddir): normal BKİ ilə hal 6B80.2-dir, meyarlar ödənmirsə 6B8Y — digər dəqiqləşdirilmiş qidalanma və ya yemə pozuntuları.
• NICE NG69 (Eating disorders, 2017, yenilənmə) — diaqnoz və müalicə alqoritmləri.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. EDE-Q (Eating Disorder Examination Questionnaire) və ya EDE — qızıl standart.
3. Tibbi müayinə — BKİ, vital göstəricilər, elektrolitlər, EKG, kemik dansitometriyası.
4. Laborator: tam qan, elektrolitlər (xüsusilə K, P, Mg), qaraciyər, böyrək, qlükoza, tireoid.
5. Komorbidlik (MDD, OKP, narahatlıq).
6. Refeeding sindromu riski qiymətləndirməsi (xüsusilə BKİ < 13 və ya minimal qida qəbulu uzun müddət).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• EDE-Q, EDE.
• Vital göstəricilər, BKİ, çəki tarixçəsi.
• Laborator: tam qan, elektrolitlər, qaraciyər, böyrək, tireoid, FSH/LH, prolaktin, vitamin D, B12, dəmir.
• EKG — bradikardiya, QTc.
• DEXA — osteoporoz.
• C-SSRS suicid riski.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE NG69 · APA 2023)

1. Tibbi stabilizasiya kritik: elektrolitlər, refeeding sindromu profilaktikası (fosfor, magnezium, tiamin), kardiak monitorinq.
2. Hospitalizasiya göstərişləri: BKİ < 13, bradikardiya < 40, hipokalemia, ortostatik dəyişikliklər, suicid riski, ambulatorda uğursuzluq.
3. Psixoterapiya birinci sıra:
   • FBT — Ailə əsaslı müalicə (Family-Based Treatment) (Maudsley Model, Lock J., Le Grange D.) — uşaq və yeniyetmələrdə qızıl standart; 20 seans 3 fazada.
   • CBT-E — Enhanced Cognitive Behavioral Therapy (Fairburn C.G.) — yetkinlərdə birinci sıra; 40 seans 40 həftə.
   • MANTRA, SSCM yetkin alternativləri.
4. Farmakoterapiya AN üçün spesifik effektiv preparat yoxdur — antidepressant və antipsixotik komorbidlik üçün; olanzapin aşağı dozada (2,5–10 mq) bəzi pasiyentlərdə çəki artımına yardım edə bilər (Attia E. et al. Am J Psychiatry 2019), lakin əsas müdaxilə deyil.
5. Qidalanma dəstəyi — qrup və ya fərdi diyetoloqla; refeeding sindromu profilaktikası — başlanğıc enerji aşağıdan başlanır, fosfor monitorinqi.
6. Müalicə müddəti uzun (1–2 il və ya daha çox).

8.2 Müalicə metodikaları

1. Ailə-Əsaslı Müalicə / Maudsli Modeli (FBT — Ailə əsaslı müalicə (Family-Based Treatment)) — Lok (Lock J.), Le Qranj (Le Grange D.) — 3 fazalı 20 seans: (1) çəkinin bərpası — ailə qida qəbulunu nəzarət edir; (2) yemə nəzarətinin tədricən yeniyetməyə qaytarılması; (3) yeniyetmə-spesifik mövzular. Sübut: Lock J. et al. Arch Gen Psychiatry 2010 RKİ.
2. Gücləndirilmiş Koqnitiv-Davranış Terapiyası (CBT-E — Enhanced Cognitive Behavioral Therapy) — Feyrbörn (Fairburn C.G.) — Transdiaqnostik (AN, BN, BED birgə) yanaşma; 40 seans 40 həftə; mərkəzdə bədən və çəki haqqında həddən artıq dəyər. cbte.co.
3. Maudsli Yetkinlərdə Sinir Anoreksiyası Müalicəsi (MANTRA — Maudsley Anorexia Nervosa Treatment for Adults) — Şmidt (Schmidt U.) — Yetkinlər üçün manualizə edilmiş; sosial-perfeksionist xüsusiyyətlərə fokus.
4. Mütəxəssis Dəstəkləyici Klinik İdarəetmə (SSCM — Specialist Supportive Clinical Management) — Klinik nəzarət və psixoedukasiya əsaslı.
5. Yemə Pozuntusu Müayinə Sorğusu (EDE-Q — Eating Disorder Examination Questionnaire) — 28 maddə; ilkin göstəricilər və izləmə.
6. Refeeding Protokolu (Maudsley, AED) — Riskə görə başlanğıc: yüksək riskdə 10 kkal/kq/gün, həddindən artıq riskdə (BKİ < 14 və ya 15 gündən çox praktiki olaraq qida qəbulu yoxdur) 5 kkal/kq/gün; artım tədricən. Fosfor, magnezium, kalium əlavələri; tiamin; gündəlik elektrolit monitorinqi. Daha yüksək sürət yalnız ixtisaslaşmış şöbədə, sıx nəzarət altında.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE NG69 (2017) — FBT uşaq və yeniyetmələrdə; CBT-E yetkinlərdə.
• APA 2023 Practice Guideline for the Treatment of Patients with Eating Disorders, 4th ed.
• AED (Academy for Eating Disorders) — refeeding sindromunda tibbi qayğı standartları.
• NICE — antidepressant rutin tövsiyə edilmir AN üçün.

9. Proqnoz

• 50% remisya, 30% qalıq simptomlar, 20% xronik gediş.
• Mortalite yüksək (5–6%).
• Erkən müdaxilə (xüsusilə yeniyetməlikdə FBT) proqnozu əhəmiyyətli yaxşılaşdırır.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Anorexia „imaj“ pozuntusudur, ciddi tibbi vəziyyət deyil»

Sübut: Arcelus 2011 meta-analiz — AN ömürlük mortalitet 5–6%; psixiatrik pozuntular arasında ən yüksək.

Mif 2: «Pasiyent iradi olaraq yeyə bilər — sadəcə tələb etmək lazımdır»

Sübut: AN neyrobioloji və psixoloji kompleks pozuntudur; «iradi olaraq yemə» izahatı yanlış və zərərli.

Mif 3: «Antidepressant AN-da əsas müalicədir»

Sübut: NICE NG69 — AN üçün antidepressant rutin tövsiyə edilmir; komorbid MDD üçün istifadə oluna bilər (çəki bərpasından sonra daha effektiv).

Mif 4: «AN yalnız yeniyetmə qızlarda olur»

Sübut: AN kişilərdə də mövcuddur (~10%); orta yaşda da inkişaf edə bilər; diaqnozun az qoyulması sıxdır.

Mif 5: «Çəki bərpasından sonra problem həll olunur»

Sübut: çəki bərpası vacib addımdır, lakin koqnitiv-davranış komponentin müdaxiləsiz residiv yüksəkdir; psixoterapiya kritik.

Mif 6: «Refeeding sürətli olmalıdır»

Sübut: sürətli refeeding sindromuna (hipofosfatemiya, kardiak çatışmazlıq) gətirə bilər; pilləli yanaşma və elektrolit monitorinqi kritik.

Mif 7: «Pasiyent perfeksionist və yüksək performanslıdır — bu xüsusiyyət saxlanılmalıdır»

Sübut: perfeksionizm AN-ın saxlayıcı amillərindəndir; terapiya bu xüsusiyyətə yönəlir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B80 Sinir anoreksiyası. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE NG69. Eating disorders: recognition and treatment. 2017, 2020 update.
4. APA. Practice Guideline for the Treatment of Patients With Eating Disorders, 4th ed. 2023.
5. Lock J., Le Grange D., Agras W.S. et al. Randomized clinical trial comparing family-based treatment with adolescent-focused individual therapy for adolescents with anorexia nervosa. Arch Gen Psychiatry 2010;67(10):1025–1032.
6. Fairburn C.G. Cognitive Behavior Therapy and Eating Disorders. Guilford Press; 2008.
7. Arcelus J., Mitchell A.J., Wales J., Nielsen S. Mortality rates in patients with anorexia nervosa and other eating disorders: a meta-analysis. Arch Gen Psychiatry 2011;68(7):724–731.
8. Attia E. et al. Olanzapine versus placebo in adult outpatients with anorexia nervosa. Am J Psychiatry 2019;176(6):449–456.
9. Smink F.R., van Hoeken D., Hoek H.W. Epidemiology of eating disorders. Curr Psychiatry Rep 2012;14(4):406–414.
10. Lock J., Le Grange D. Treatment Manual for Anorexia Nervosa: A Family-Based Approach. 2nd ed. New York: Guilford Press, 2013.
11. Schmidt U., Treasure J. Anorexia nervosa: valued and visible. A cognitive-interpersonal maintenance model. Br J Clin Psychol 2006;45(3):343–366.
12. Bulik C.M., Sullivan P.F., Tozzi F. et al. Prevalence, heritability, and prospective risk factors for anorexia nervosa. Arch Gen Psychiatry 2006;63(3):305–312.