XBT-116B20	OBSESSİV-KOMPULSİV POZUNTU (OKP) Obsessive-compulsive disorder
XBT-10F42	Obsessiv-kompulsiv (sarışan-məcburi) pozuntular
DSM-5-TRF42.2	Obsessiv-kompulsiv pozuntu

1. Tərif və nozologiya

Obsessiv-Kompulsiv Pozuntu (OKP; XBT-11: 6B20; DSM-5-TR: F42.2) — təkrarlanan, eqo-distonik obsessiyalar (istənilməyən, müdaxilə edən fikirlər, görüntülər, impulslar) və ya kompulsiyalar (təkrarlanan davranış və ya zehni hərəkətlər) ilə xarakterizə olunan pozuntudur. Adətən hər ikisi mövcuddur. Pasiyent narahatlığı azaltmaq və ya qorxulan nəticənin qarşısını almaq üçün kompulsiya icra edir.

DSM-5 (2013)-də OKP təşviş pozuntularından ayrı «Obsessive-Compulsive and Related Disorders» kateqoriyasına keçirilmişdir; XBT-11 paralel addım.

2. Tarixçə

• Esquirol J.E.D. (1838) — «monomanie raisonnante».
• Janet P. (1903) — «psychasthénie».
• Freud (1909) — «Rat Man» hadisəsi.
• Mowrer O.H. (1947) — iki-faktorlu öyrənmə nəzəriyyəsi (klassik şərtləndirmə + operant qaçınma); ERP-nin əsası.
• Meyer V. (1966) — Ekspozisiya və reaksiyanın qarşısının alınması (Exposure and Response Prevention) (ERP) ilk klinik tətbiq.
• DSM-5 (2013) və XBT-11 (2019) — OKP təşviş pozuntularından ayrılmış.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 1,6–2,3% (Ruscio A.M. et al. Mol Psychiatry 2010).
• Cins: təxminən bərabər; qadınlarda nisbətən sıx yetkinlikdə, kişilərdə uşaqlıqda erkən başlanğıc.
• Başlanğıc: bimodal — pubertat öncəsi (10–12 yaş, kişilər) və erkən yetkinlik (20–25 yaş).
• Komorbidlik: MDD ~60%, təşviş pozuntuları, tikli pozuntular, autizm, toplama, BDD.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 40–50% (Mataix-Cols D. et al. JAMA Psychiatry 2013).
• Neyrobioloji — kortiko-striato-talamo-kortikal (CSTC) dövrəsinin hiperaktivliyi (orbitofrontal, cingulate, kaudat); serotoninergik disregulasiya (SSRİ effekti); qlutamat disregulasiyası.
• Genetik araşdırma — SLC1A1 (qlutamat transporter), serotonin geniləri.
• PANDAS — nadir hallarda streptokokk infeksiyası sonrası OKP başlanğıcı (NIMH 2017).
• Travma, stress tətikləyici amillər.

5. Klinik təzahürlər

Tipik simptom domenləri

• Çirklənmə / təmizlik — ən sıx; əl yumaq, dezinfeksiya kompulsiyaları.
• Şübhə / yoxlama — qıfıl, plitə, elektrik cihazları.
• Simmetriya / dəqiqlik / «just right» — düzlüklə bağlı.
• Aqressiv / cinsi / dini obsessiyalar — eqo-distonik, narahatlıq yaradan.
• Toplama (toplama) — XBT-11-də ayrı kateqoriya (6B24).

Eqo-distoniya

Pasiyent obsessiyaların öz fikirləri olduğunu, lakin istənilməyən, irrational və ya qəbuledilməz olduğunu qəbul edir (insight dəyişkəndir — DSM-5-TR insight kvalifikatorları: yaxşı / zəif / yox).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Obsessiya, kompulsiya və ya hər ikisinin mövcudluğu.

• Obsessiyalar: təkrarlanan, davamlı, istənilməyən fikirlər/görüntülər/impulslar; narahatlıq yaradır; pasiyent onları yatırmaq və ya başqa fikir/hərəkətlə neytrallaşdırmaq cəhdi.
• Kompulsiyalar: obsessiyaya cavab olaraq və ya sərt qaydaya uyğun icra edilən təkrarlanan davranış (əl yuma, yoxlama, sıralama) və ya zehni hərəkət (sayma, dua); narahatlığı azaltmağa yönəlmiş, lakin ya realist yox, ya da həddən artıq.

B. Obsessiya/kompulsiyalar gündə > 1 saat çəkir və ya əhəmiyyətli distress/funksional pozulma.

C. Maddə və ya tibbi vəziyyət istisnası.

D. Başqa psixi pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR — insight kvalifikatorları (yaxşı/orta — zəif — yox / sayıqlama səviyyəsində); tikli ilə əlaqəli alt-tip.
• XBT-11 — paralel; toplama (6B24), BDD (6B21), iy referans (6B22) ayrı kateqoriyalar.
• NICE CG31 (2005, 2019 surveillance) — diaqnostika klinik müsahibə + Y-BOCS ilə.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. SCID-5, Y-BOCS (Yale-Brown Obsessive Compulsive Scale) — qızıl standart şiddət şkalası; CY-BOCS uşaqlarda.
3. OCI-R (Obsessive Compulsive Inventory-Revised) — özünüqiymətləndirmə.
4. Komorbidlik (depressiya, narahatlıq, tikli, autizm, BDD, toplama).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Y-BOCS / CY-BOCS — qızıl standart.
• OCI-R — özünüqiymətləndirmə.
• Komorbidlik (depressiya, narahatlıq).

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE CG31 · APA · WFSBP)

1. Birinci sıra psixoterapiya: ERP (Ekspozisiya və reaksiyanın qarşısının alınması (Exposure and Response Prevention)) — pasiyent qorxulan obyekt/situasiyaya məruz qalır və kompulsiyanı icra etmir. 12–20 seans. Sübut: Foa E.B. et al. RKİ-ləri; effekt böyük.
2. Birinci sıra farmakoterapiya: SSRİ yüksək dozada — fluoksetin (40–80 mq), sertralin (200 mq), paroksetin (40–60 mq), fluvoxamin (200–300 mq), esitalopram (20–40 mq). OKP-də standart depressiya dozasından yüksək doza tələb olunur; effekt 8–12 həftə (depressiyadan ləng).
3. Kombinasiya KDT/ERP + SRİ — ERP-nin öz effektindən üstünlük vermir: Foa E.B. et al. Am J Psychiatry 2005 RKİ-də (n=122, klomipramin) ERP və ERP+klomipramin fərqlənmədi, hər ikisi tək klomipramindən üstün idi (cavab 62–86% ERP, 70–79% kombinasiya, 42–48% klomipramin, 8–10% plasebo). Güclü komponent ERP-dir; farmakoterapiya ERP əlçatan olmadıqda və ya komorbidlik üçün əlavə olunur.
4. Klomipramin (TCA) — birinci sıra alternativ; SSRİ-yə cavabsızlıqda; antikolinergik və kardiak yan təsirlər.
5. Augmentasiya (SSRİ + atipik antipsixotik aşağı dozada) — risperidon, aripiprazol; refrakter halda.
6. Refrakter ağır OKP: Dərin beyin stimulyasiyası (Deep Brain Stimulation) (DBS — ventral capsule/ventral striatum), neyrocərrahiyə (kapsulotomiya, singulotomiya); EKT effektsiz; ketamin/esketamin sürətli effekt tədqiqatları davam edir.
7. Müalicə müddəti — uzunmüddətli; remisyadan sonra ≥ 1–2 il, çoxsaylı residiv halda ömürlük.

8.2 Müalicə metodikaları

1. Ekspozisiya və Reaksiyanın Qarşısının Alınması (ERP — Exposure and Response Prevention) — Meyer (Meyer V.), Foa (Foa E.B.) — Pasiyent qorxulan obyektə (məs. «çirkli» əşya) məruz qalır və kompulsiyanı (əl yumaq) icra etmir; narahatlıq tədricən azalır (habitualization). Standart kurs 12–20 seans, həftədə 1–2 dəfə; daha intensiv format (gündəlik) effektivdir. Sübut: Foa E.B. et al. Am J Psychiatry 2005.
2. KDT — koqnitiv komponent — ERP-ya əlavə; obsessiya haqqında düşüncələrin yenidən qiymətləndirilməsi; «thought-action fusion» (TAF) və hiper-məsuliyyət koqnisiyalarına yönəlir.
3. Yale-Braun Obsessiv-Kompulsiv Şkalası (Y-BOCS — Yale-Brown Obsessive Compulsive Scale) — Qudman (Goodman W.K.) — 10 maddə; 5 obsessiya + 5 kompulsiya; qızıl standart; CY-BOCS uşaqlarda.
4. SSRİ Yüksək Doza — OKP-də standart depressiya dozasından əhəmiyyətli yüksək doza tələb olunur; titrasiya 8–12 həftə; cavabsızlıqda doza maksimuma çatdırılır.
5. Klomipramin (TCA) — OKP-də sübut güclü (CMI multicenter trial 1991); kardiak və antikolinergik yan təsirlər; ikinci sıra.
6. Dərin Beyin Stimulyasiyası (DBS — Deep Brain Stimulation) — Refrakter ağır OKP-də cərrahi müdaxilə; ventral capsule/ventral striatum hədəfi. Greenberg B.D. et al. Mol Psychiatry 2010.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG31 (2005, 2019 surveillance) — pilləli yanaşma şiddətə görə; ERP birinci sıra; SSRİ orta-ağır.
• APA Practice Guideline for OCD (2007) — eyni; klomipramin sübut bazasına görə güclü, lakin yan təsirə görə ikinci sıra.
• WFSBP (Bandelow B. et al. 2008) — SSRİ doza diapazonları və titrasiya.
• NICE CG31 PANDAS — rutin antibiotik profilaktikası tövsiyə edilmir.

9. Proqnoz

• Xronik gediş, lakin adekvat müalicə ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
• Komorbid depressiya, tikli, autizm pis proqnoz markeri.
• Erkən başlanğıc və zəif insight — daha çətin müalicə.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «OKP — sadəcə təmizlik və düzlüklə bağlı şəxsiyyət xüsusiyyətidir»

Sübut: klinik OKP eqo-distonik, narahatlıq yaradan və funksional pozulma yaradır; obsessiv-kompulsiv şəxsiyyət pozuntusu (OKŞP) eqo-sintonik fərqli pozuntudur. Y-BOCS şiddəti və müddət əsasında klinik diaqnoz.

Mif 2: «Pasiyent iradi olaraq obsessiyaları „dayandıra bilər“»

Sübut: OKP CSTC dövrəsinin disregulasiyasıdır; iradi idarə olunmur; ERP və SSRİ neyrobioloji səviyyədə təsir edir.

Mif 3: «SSRİ depressiya dozasında OKP-də işləyir»

Sübut: OKP-də SSRİ yüksək dozada (fluoksetin 60–80 mq, sertralin 200 mq) tələb olunur; depressiya dozası (məs. fluoksetin 20 mq) çox vaxt cavab vermir.

Mif 4: «ERP travma yaradır, çünki pasiyenti qorxulan situasiyada saxlayır»

Sübut: ERP strukturlaşdırılmış, pilləli və pasiyentin razılığı ilə həyata keçirilir; uzunmüddətli sübutlu effektivlik göstərir.

Mif 5: «PANDAS OKP-nin əsas səbəbidir, hamı antibiotika almalıdır»

Sübut: NIMH 2017 — PANDAS nadir hadisədir; rutin antistreptolizin O testləri və antibiotik profilaktikası tövsiyə edilmir; yalnız klassik klinik tablo varsa.

Mif 6: «Kompulsiyaları icra etməyə icazə vermək simptomları sakitləşdirir»

Sübut: kompulsiyalara icazə (akkomodasiya) OKP-ni gücləndirir; ailə akkomodasiyasının azaldılması müalicənin vacib komponentidir.

Mif 7: «Bitki preparatları (St John's Wort, kava, omega-3) OKP-ni sağaldır»

Sübut: heç birinin OKP-də sübutlu effekti yoxdur; St John's Wort SSRİ-yə qarşılıqlı təsir riski.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B20 Obsessive-compulsive disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG31. Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder. 2005, 2019 surveillance.
4. APA. Practice Guideline for the Treatment of Patients with Obsessive-Compulsive Disorder. 2007.
5. Bandelow B. et al. WFSBP guidelines for the pharmacological treatment of anxiety, obsessive-compulsive and post-traumatic stress disorders. World J Biol Psychiatry 2008;9(4):248–312.
6. Foa E.B., Liebowitz M.R., Kozak M.J. et al. Randomized, placebo-controlled trial of exposure and ritual prevention, clomipramine, and their combination in the treatment of obsessive-compulsive disorder. Am J Psychiatry 2005;162(1):151–161.
7. Ruscio A.M., Stein D.J., Chiu W.T., Kessler R.C. The epidemiology of obsessive-compulsive disorder in the National Comorbidity Survey Replication. Mol Psychiatry 2010;15(1):53–63.
8. Mataix-Cols D. et al. Familial risks of obsessive-compulsive disorder. JAMA Psychiatry 2013;70(7):709–717.
9. Greenberg B.D. et al. Deep brain stimulation of the ventral internal capsule/ventral striatum for obsessive-compulsive disorder. Mol Psychiatry 2010;15(1):64–79.
10. NIMH. PANDAS/PANS Information for Clinicians. 2017.
11. Goodman W.K., Price L.H., Rasmussen S.A. et al. The Yale-Brown Obsessive Compulsive Scale. I. Development, use, and reliability. Arch Gen Psychiatry 1989;46(11):1006–1011.