XBT-116D11	QABARIQ ŞƏXSİYYƏT XÜSUSİYYƏTLƏRİ VƏ YA REAKSİYALARI Prominent personality traits or patterns
XBT-10—	XBT-10-da ekvivalenti yoxdur
DSM-5-TRF60.3	Sərhəd şəxsiyyət pozuntusu (yalnız 6D11.5 sərhəd nümunəsi kvalifikatoruna uyğundur)

1. Tərif və nozologiya

Qabarıq şəxsiyyət xüsusiyyətləri və ya reaksiyaları (XBT-11: 6D11 Prominent personality traits or patterns) — müstəqil diaqnoz deyil, kvalifikatorlar dəstidir: şəxsiyyət pozuntusunun (6D10) və ya şəxsiyyət çətinliyinin hansı xüsusiyyət domenləri ilə təzahür etdiyini qeyd edir. Ağırlıq dərəcəsi 6D10-da, domenlər isə burada kodlaşdırılır; 6D11 tək başına qoyulmur.

Şəxsiyyət çətinliyi (Personality difficulty) XBT-11-də psixi pozuntu deyil — o, «Sağlamlıq vəziyyətinə təsir edən amillər» fəslində QE50.7 kodu ilə yerləşir. Şəxsiyyət xüsusiyyətləri funksional çətinlik yaradır, lakin 6D10 meyarlarına çatmır.

2. Tarixçə

• XBT-11 (2019) — kateqorial 10 şəxsiyyət pozuntusundan imtina; onların yerinə ağırlıq dərəcəsi (6D10) və beş xüsusiyyət domeni (6D11.0–6D11.4).
• 6D11.5 «sərhəd nümunəsi» ayrıca əlavə edildi — XBT-10-un sərhəd şəxsiyyət pozuntusunun (F60.3) davamı; DSM-5-TR-də paralel yalnız III bölmənin ölçülü modelidir.

3. Epidemiologiya

Dəqiq epidemioloji məlumat məhduddur; subklinik şəxsiyyət xüsusiyyətləri populyasiyada geniş yayılmışdır.

4. Etiologiya və patogenez

6D10 ilə eyni — genetik və mühit qarşılıqlı təsiri.

5. Klinik təzahürlər

• 6D11.0 Mənfi affektivlik — geniş spektrli mənfi emosiyalar: narahatlıq, əsəbilik, özünə inamsızlıq, emosional labillik.
• 6D11.1 Təcrid — sosial və emosional uzaqlaşma: qaçınma, məhdud affekt, yaxınlıqdan imtina.
• 6D11.2 Dissosiallıq — başqalarının hüquq və hisslərinə etinasızlıq: eqosentrizm, empatiya çatışmazlığı, istismarçılıq.
• 6D11.3 Dezinhibisiya — impulsivlik, diqqətsizlik, məsuliyyətsizlik, ani mükafata meyillilik.
• 6D11.4 Anankastiya — perfeksionizm, sərt qaydalar, emosional və davranış nəzarəti.
• 6D11.5 Sərhəd nümunəsi (borderline pattern) — münasibətlərin, mən obrazının və affektin qeyri-sabitliyi, impulsivlik, tərk edilmə qorxusu, özünəzərər və suisidal davranış.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Diaqnoz 6D10 (şəxsiyyət pozuntusu) və ya QE50.7 (şəxsiyyət çətinliyi) üzrə qoyulur; 6D11 yalnız kvalifikator kimi əlavə olunur.

B. Klinik əhəmiyyətli dərəcədə ifadə olunmuş bütün domenlər qeyd edilir — onlar bir neçə ola bilər.

C. «Sərhəd nümunəsi» (6D11.5) istənilən domen dəsti ilə birlikdə əlavə qeyd edilə bilər.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

XBT-11 — kateqoriya bir növ «şəxsiyyət problemlərinə dair klinik diqqət» Z-koduna oxşar.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. 5 domen qiymətləndirməsi.
3. Tam PD diaqnozunun istisnası.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

Şəxsiyyət şkalaları (PID-5).

8. Müalicə

1. Psixoterapiya — qısa-orta müddətli; problem-fokuslu KDT və ya supportiv.
2. Stress idarəsi və coping bacarıqları.
3. Komorbid simptomlar üçün spesifik müdaxilə.

8.1 Müalicə metodikaları

1. DSM-5 üçün Şəxsiyyət Sorğusu (PID-5 — Personality Inventory for DSM-5) — Dimensional şəxsiyyət şkalası.

9. Proqnoz

Müalicə ilə yaxşılaşma; stabil və ya tam PD-yə inkişaf riski.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Şəxsiyyət çətinliyi (Personality Difficulty) real diaqnoz deyil»

Sübut: XBT-11 rəsmi koddur; subklinik şəxsiyyət problemlərinə klinik diqqət təmin edir.

Mif 2: «Şəxsiyyət çətinliyi mütləq şəxsiyyət pozuntusuna çevrilir»

Sübut: bəzi pasiyentdə inkişaf, lakin əksər stabil və ya yaxşılaşır.

Mif 3: «Yalnız dərmanla müalicə olunmalıdır»

Sübut: psixoterapiya birinci sıra; farmakoterapiya komorbid simptomlar üçün.

Mif 4: «Bu kateqoriya yalnız „narahat“ pasiyentləri etiketləmək üçündür»

Sübut: XBT-11 — funksional çətinliyə klinik cavab; klinik dəstək təmin edir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6D11 Prominent personality traits or patterns. 2024.
2. WHO. ICD-11. QE50.7 Personality difficulty. 2024.
3. Tyrer P. et al. Lancet 2015;385(9969):717–726.