XBT-116C01	ENKOPREZ Encopresis
XBT-10F98.1	Qeyri-üzvi mənşəli enkoprez
DSM-5-TRF98.1	Enkoprez

1. Tərif və nozologiya

Enkoprez (XBT-11: 6C01; DSM-5-TR: F98.1) — uşağın inkişaf yaşı ən azı 4 yaşa çatdıqda davam edən qeyri-uyğun yerlərə (paltarda, döşəmədə) iradi və ya qeyri-iradi defekasiyadır. Müddət: ayda ən azı 1 dəfə ≥ 3 ay.

Alt-tiplər:

• Retentiv (overflow inkontinens) — konstipasiya əsasında; halların ~80%-i;
• Non-retentiv — konstipasiya yox.

2. Tarixçə

• DSM-III (1980) — rəsmi diaqnoz.
• Rome IV — funksional GI çərçivəsində konsensus.
• NASPGHAN/ESPGHAN funksional konstipasiya rəhbərliyi (Tabbers M.M. et al. 2014).

3. Epidemiologiya

• 4–17 yaş arasında 1–4%; oğlanlarda 3–6 dəfə yüksək.
• ~80% — konstipasiya əsaslı (retentiv).
• Komorbidlik: enurez, DDHP, narahatlıq, autizm spektri.

4. Etiologiya və patogenez

• Konstipasiya — əsas mexanizm (retentiv enkoprezdə); ağrılı defekasiya → tutma → rektal genişlənmə → sensor azalma → overflow.
• Tualet təlimi prosesində travma, qorxu, intizam.
• Pəhriz (aşağı fiber, dehidratasiya).
• Davranış və emosional amillər — opozisional, narahatlıq.
• Az hallarda — Hirschsprung xəstəliyi (rəktal aganglionoz), spinal patologiya.

5. Klinik təzahürlər

• Paltarda fekal sızma (soiling).
• Retentiv — abdominal palpasiyada fekal kütlə; gərginmiş rektum; iri (massiv) defekasiya epizodları.
• Sosial-emosional: utanc, sosial təcrid, məktəbdən qaçınma.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Qeyri-uyğun yerlərə (paltar, döşəmə) defekasiya, iradi və ya qeyri-iradi.

B. Tezlik: ayda ≥ 1 dəfə, ≥ 3 ay.

C. İnkişaf yaşı ≥ 4 yaş.

D. Maddə (laksativ) və ya tibbi vəziyyət (Hirschsprung, anatomik anomaliya, spinal patologiya) ilə tam izah olunmur.

Kvalifikator: konstipasiya və overflow ilə / olmadan.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NASPGHAN/ESPGHAN 2014 — funksional konstipasiya rəhbərliyi (Rome IV).
• NICE CG99 (2010) — konstipasiya uşaq və yeniyetmələrdə.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə — defekasiya tezliyi, ağrı, tualet təlim tarixçəsi.
2. Abdominal palpasiya — fekal kütlə.
3. Rektal müayinə — fekal impaksiya (yaxud Hirschsprung xəstəliyinin klinik şübhəsi).
4. Defekasiya gündəliyi (Bristol Stool Chart).
5. Tibbi: tireoid (hipotireoid konstipasiya), serum kalsium, çölyak xəstəliyi skrininq.
6. Atipik klinik: USG, anorektal manometriya, suction (aspirasiya) biopsiyası (Hirschsprung).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Abdominal və rektal müayinə.
• Bristol Stool, defekasiya gündəliyi.
• TSH, kalsium, anti-TTG seçici.
• USG, manometriya atipik halda.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NASPGHAN/ESPGHAN · NICE CG99)

1. İmpaksiyanın aradan qaldırılması (disimpaction) — PEG (polietilen glikol) yüksək dozada 3–7 gün; oral yol üstündür; enema tövsiyə edilmir — travmatikdir.
2. Saxlama (saxlayıcı müalicə) — PEG 0,4 q/kq/gün, aylarla-illərlə; defekasiyanın müntəzəm və ağrısız davam etməsini təmin edir.
3. Davranış müdaxiləsi:
   • Mütəmadi tualet vaxtı (yeməkdən 15–20 dəq sonra, qastrokolik refleks);
   • Doğru ayaq dəstəyi (defekasiya pozisiyası);
   • Müsbət gücləndirmə (cəza yox).
4. Pəhriz: fiber, su qəbulu artımı (mülayim effekt; PEG-i əvəzləmir).
5. Psixoloji dəstək: sıxıntının azaldılması, ailə təlimi.
6. Refrakter halda biofeedback, multidisiplinar yanaşma; cərrahi nadir (Malone-anteqrad enema).

8.2 Müalicə metodikaları

1. PEG (Polietilen Glikol) — Osmotik laksativ; disimpaction 1–1,5 q/kq/gün × 3 gün; saxlama 0,4 q/kq/gün; aylar-illər; yan təsirlər minimal.
2. Tualet Vaxtı və Pozisiyası — Yeməkdən 15–20 dəq sonra 5–10 dəqiqəlik tualet; ayaq dəstəyi — bud-çanaq bükülməsi anorektal bucağı düzəldir və zorlanmanı azaldır; videomanometriyada defekasiya zamanı anorektal bucaq oturaq vəziyyətdə ~100°, çöməltmədə ~126° təşkil edir (Sakakibara R. et al. LUTS 2010).
3. Müsbət Gücləndirmə (Star Chart — ulduz cədvəli) — Cəza əvəzinə müsbət davranış mükafatı.
4. Biofidbek (Biofeedback) — Refrakter halda; anorektal koordinasiya təlimi.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• NASPGHAN/ESPGHAN 2014 — PEG birinci sıra; enema travmatik və ikinci sıra.
• NICE CG99 — eyni.
• Cochrane (Gordon M. et al. 2016) — PEG laktulozaya müqayisədə üstün.

9. Proqnoz

• PEG və davranış müdaxiləsi ilə əksər pasiyentdə remisya (50–80% 1 ildə).
• Uzunmüddətli saxlama tövsiyə edilir; erkən kəsmə residiv riski yaradır.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Enkoprez psixoloji „inadkarlıq“ və ya emosional pozuntu nəticəsidir»

Sübut: ~80% halları konstipasiya əsaslıdır; tibbi/davranış konsultasiya birinci sıradır, psixoloji deyil. Davranışın «qəsdən» edildiyi izahı yanlışdır.

Mif 2: «Cəza ilə uşağı düzəltmək olar»

Sübut: NASPGHAN/ESPGHAN — cəza əks-göstərişdir; özünə qiymət və sıxıntı artırır.

Mif 3: «Enema birinci sıra müdaxilədir»

Sübut: oral PEG üstündür; enema travmatikdir, ikinci sıra.

Mif 4: «Pəhriz dəyişikliyi tək kifayətdir»

Sübut: fiber/su mülayim adjunkt effekt; impaksiya korreksiyası və saxlama PEG tələb edir.

Mif 5: «Enkoprez yaşla keçər, müalicə tələb etmir»

Sübut: müalicəsiz xronikləşmə, sosial-emosional yük; aktiv müdaxilə tövsiyə olunur.

Mif 6: «Probiotiklər enkoprezi sağaldır»

Sübut: Cochrane — probiotiklərin əhəmiyyətli effekti sübut edilməyib.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C01 Encopresis. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Tabbers M.M. et al. Evaluation and treatment of functional constipation in infants and children: evidence-based recommendations from ESPGHAN and NASPGHAN. J Pediatr Gastroenterol Nutr 2014;58(2):258–274.
4. NICE CG99. Constipation in children and young people. 2010.
5. Gordon M. et al. Osmotic and stimulant laxatives for the management of childhood constipation. Cochrane Database Syst Rev 2016;(8):CD009118.
6. Sakakibara R., Tsunoyama K., Hosoi H. et al. Influence of body position on defecation in humans. LUTS: Lower Urinary Tract Symptoms 2010;2(1):16–21.