XBT-116C01	ENKOPREZ
XBT-10F98.1	ENKOPREZ
DSM-5-TR307.7	ENKOPREZ

1. Tərif və nozologiya

Enkoprez (XBT-11: 6C01; DSM-5-TR: 307.7) — uşağın inkişaf yaşı ən azı 4 yaşa çatdıqda davam edən qeyri-uyğun yerlərə (paltarda, döşəmədə) iradi və ya qeyri-iradi defekasiyadır. Müddət: ayda ən azı 1 dəfə ≥ 3 ay.

Alt-tiplər:

• Retentiv (overflow inkontinens) — konstipasiya əsasında; ~80% halların;
• Non-retentiv — konstipasiya yox.

2. Tarixçə

• DSM-III (1980) — rəsmi diaqnoz.
• Rome IV — funksional GI çərçivəsində konsensus.
• NASPGHAN/ESPGHAN funksional konstipasiya rəhbərliyi (Tabbers M.M. et al. 2014).

3. Epidemiologiya

• 4–17 yaş arasında 1–4%; oğlanlarda 3–6 dəfə yüksək.
• ~80% — konstipasiya əsaslı (retentiv).
• Komorbidlik: enurez, ADHD, narahatlıq, autizm spektri.

4. Etiologiya və patogenez

• Konstipasiya — əsas mexanizm (retentiv enkoprezdə); ağrılı defekasiya → tutma → rektal genişlənmə → sensor azalma → overflow.
• Tualet təlimi prosesində travma, qorxu, intizam.
• Pəhriz (aşağı fiber, dehidratasiya).
• Davranış və emosional amillər — opozisional, narahatlıq.
• Az hallarda — Hirschsprung xəstəliyi (rəktal aganglionoz), spinal patologiya.

5. Klinik mənzərə

• Paltarda fekal sızma (soiling).
• Retentiv — abdominal palpasiyada fekal kütlə; gərginmiş rektum; iri (massiv) defekasiya epizodları.
• Sosial-emosional: utanc, sosial təcrid, məktəbdən qaçınma.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Uyğun olmayan yerlərə (paltar, döşəmə) defekasiya, iradi və ya qeyri-iradi.

B. Tezlik: ayda ≥ 1 dəfə, ≥ 3 ay.

C. İnkişaf yaşı ≥ 4 yaş.

D. Maddə (laksativ) və ya tibbi vəziyyət (Hirschsprung, anatomik anomaliya, spinal patologiya) ilə tam izah olunmur.

Kvalifikator: konstipasiya və overflow ilə / olmadan.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NASPGHAN/ESPGHAN 2014 — funksional konstipasiya rəhbərliyi (Rome IV).
• NICE CG99 (2010) — konstipasiya uşaq və yeniyetmələrdə.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə — defekasiya tezliyi, ağrı, tualet təlim tarixçəsi.
2. Abdominal palpasiya — fekal kütlə.
3. Rektal müayinə — fekal impaksiya (yaxud son halın klinik şübhəsi).
4. Defekasiya gündəliyi (Bristol Stool Chart).
5. Tibbi: tireoid (hipotireoid konstipasiya), serum kalsium, çəlik xəstəliyi skrining.
6. Atipik klinik: USG, anorektal manometriya, sucrose biopsy (Hirschsprung).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Abdominal və rektal müayinə.
• Bristol Stool, defekasiya gündəliyi.
• TSH, kalsium, anti-TTG seçici.
• USG, manometriya atipik halda.

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları (NASPGHAN/ESPGHAN · NICE CG99)

• İmpaksiyanın aradan qaldırılması (disimpaction) — PEG (polietilen glikol) yüksək dozada 3–7 gün; oral üstündür enemadan (tövsiyə edilmir, travmatik).
• Saxlama (maintenance) — PEG aylıq-illik dozada; defekasiya tezliyi və ağrısız davam etməsini təmin edir.
• Davranış müdaxiləsi:
  • Mütəmadi tualet vaxtı (yeməkdən 15–20 dəq sonra, qastrokolik refleks);
  • Doğru ayaq dəstəyi (defekasiya pozisiyası);
  • Müsbət gücləndirmə (cəza yox).
  • Pəhriz: fiber, su qəbulu artımı (mülayim effekt; PEG-i əvəzləmir).
  • Psixoloji dəstək: qıçtının azaldılması, ailə təlimi.
  • Refrakter halda biofeedback, multidisiplinarlı yanaşma; cərrahi nadir (Malone-anteqrad enema).
  1. PEG (Polietilen Glikol) — Osmotik laksativ; disimpaction 1–1,5 q/kq/gün × 3 gün; saxlama 0,4 q/kq/gün; aylar-illər; yan təsirlər minimal.
  2. Tualet Vaxtı və Pozisiyası — Yeməkdən 15–20 dəq sonra 5–10 dəqiqəlik tualet; ayaq dəstəyi (defekasiya pozisiyası 35° rektum açısı).
  3. Müsbət Gücləndirmə (Star Chart — ulduz cədvəli) — Cəza əvəzinə müsbət davranış mükafatı.
  4. Biofidbek (Biofeedback) — Refrakter halda; anorektal koordinasiya təlimi.

  8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

  • NASPGHAN/ESPGHAN 2014 — PEG birinci sıra; enema travmatik və ikinci sıra.
  • NICE CG99 — eyni.
  • Cochrane (Gordon M. et al. 2016) — PEG laktulozaya müqayisədə üstün.

  9. Proqnoz

  • PEG və davranış müdaxiləsi ilə əksər pasiyentdə remisya (50–80% 1 ildə).
  • Uzunmüddətli saxlama tövsiyə edilir; erkən kəsmə residiv riski yaradır.

  10. Mif və yanlış inanclar

  Mif 1: «Enkoprez psixoloji »inadkarlıq« və ya emosional pozuntu nəticəsidir»

  Sübut: halların ~80%-i qəbizliklə bağlıdır; tibbi/davranış konsultasiyası birinci sıradadır, psixoloji deyil. Pasiyentin «intentional» (qəsdən) davranış izahı yanlışdır.

  Mif 2: «Cəza ilə uşağı düzəltmək olar»

  Sübut: NASPGHAN/ESPGHAN — cəza əks-göstərişdir; özünəqiymət və narahatlığı (təşvişi) artırır.

  Mif 3: «Enema birinci sıra müdaxilədir»

  Sübut: oral PEG üstündür; enema travmatikdir, ikinci sıra.

  Mif 4: «Pəhriz dəyişikliyi tək kifayətdir»

  Sübut: lif/su mülayim adjunkt effekt; impaksiya korreksiyası və saxlama PEG tələb edir.

  Mif 5: «Enkoprez yaşla keçər, müalicə tələb etmir»

  Sübut: müalicəsiz xronikləşmə, sosial-emosional yük; aktiv müdaxilə tövsiyə olunur.

  Mif 6: «Probiotiklər enkoprezi sağaldır»

  Sübut: Cochrane — probiotiklərin əhəmiyyətli effekti sübut edilməyib.

  11. Mənbələr

  1. WHO. ICD-11. 6C01 Encopresis. 2024.
  2. APA. DSM-5-TR. 2022.
  3. Tabbers M.M. et al. Evaluation and treatment of functional constipation in infants and children: sübuta əsaslanan recommendations from ESPGHAN and NASPGHAN. J Pediatr Gastroenterol Nutr 2014;58(2):258–274.
  4. NICE CG99. Constipation in children and young people. 2010.
  5. Gordon M. et al. Osmotic and stimulant laxatives for the management of childhood constipation. Cochrane Database Syst Rev 2016;(8):CD009118.