6C70 PYROMANİYA

1. Tərif və nozologiya

Pyromaniya (XBT-11: 6C70; DSM-5-TR: 312.33) — qəsdli, məqsədli yanğın salma davranışı; aktdan əvvəl gərginlik və ya emosional həyəcan, aktdan sonra rahatlıq və ya zövq. Maliyyə qazancı, intiqam və ya ideoloji məqsəd olmadan; nadir impuls nəzarəti pozuntusudur.

2. Tarixçə

• 1830-cu illərdə Marc — "monomanie incendiaire".
• DSM-III (1980) — impuls nəzarəti pozuntuları daxilində.
• XBT-11 (2019) — impuls nəzarəti pozuntuları kateqoriyasında.

3. Epidemiologiya

• Nadir — yanğınsalma hadisələrinin yalnız ~3–10%-i pyromaniya meyarlarına çatır (əksər yanğınsalmanın maliyyə, intiqam və ya başqa motivasiya).
• Cins: kişilərdə yüksək.
• Başlanğıc: yeniyetməlik.
• Komorbidlik: davranış pozuntusu, ASPD, ID, ADHD, başqa maddə istifadəsi.

4. Etiologiya

• Çoxsaylı amillər — neyrobioloji impuls nəzarəti, koqnitiv defisit, ailə disfunksiyası.
• Komorbid pozuntular tipik.

5. Klinik təzahürlər

• Təkrarlanan qəsdli yanğın salma.
• Aktdan əvvəl gərginlik/emosional həyəcan.
• Yanğına, atributlara (alov, alət) heyranlıq.
• Aktdan sonra zövq, rahatlıq.
• Maliyyə qazancı, intiqam, ideoloji məqsəd və ya psixotik məcburiyyət (sayıqlama) yoxdur.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Birdən çox qəsdli yanğın salma.

B. Aktdan əvvəl gərginlik və ya emosional həyəcan.

C. Atəş, atribut, kontekstə heyranlıq.

D. Aktın icrası, müşahidəsi, nəticəsi zövq verir.

E. Yanğın maliyyə, intiqam, ideoloji, sosial-politik və ya psixotik motivasiya ilə deyil.

F. Davranış pozuntusu, manik epizod, ASPD ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.
• Klinik praktikada nadir; əksər yanğınsalma motivasiya-əsaslı.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + ailə/şahid məlumatı.
2. Motivasiya tarixçəsi — pyromaniya meyarlarına uyğunluq.
3. Komorbidlik (ASPD, davranış pozuntusu, manik, psixoz, ID, ADHD).
4. Hüquqi kontekst — adli psixiatriya konsultasiyası.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• Psixiatrik müsahibə.
• İntellektual qiymətləndirmə.
• İmpulsivlik şkalaları (Barratt Impulsiveness Scale).
• Adli kontekstdə struktur risk qiymətləndirməsi (HCR-20, VRAG).

8. Müalicə

1. Sübut bazası məhduddur (nadir pozuntu).
2. KDT — impuls nəzarəti, tetikleyicilərin idarəsi, ekspozisiya alternativ davranışa.
3. Komorbid pozuntuların müalicəsi (ASPD-də terapevtik məhdudiyyət, ID-də davranış müdaxiləsi, ADHD-də stimulyant).
4. SSRİ — impuls nəzarəti üçün off-label.
5. Hüquqi-psixiatrik koordinasiya (hospitalize, məhkəmə qərarı).

9. Metodikalar

KDT İmpuls Nəzarəti

Tetikleyici identifikasiyası, davranış əvəzedicisi.

Komorbidlik müalicəsi

Davranış pozuntusu, ID, ADHD üçün spesifik müdaxilə.

Adli risk qiymətləndirməsi

HCR-20, VRAG.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Bütün yanğın salanlar pyromaniyalıdır"

Sübut: əksər yanğınsalma motivasiya-əsaslı (maliyyə, intiqam) — pyromaniya yox; ~3–10% klinik diaqnoza uyğun.

Mif 2: "Pyromaniya yalnız uşaq fenomenidir"

Sübut: başlanğıc adətən yeniyetməlikdə, lakin yetkinlikdə də davam edə bilər.

Mif 3: "Spesifik effektiv farmakoterapiya var"

Sübut: FDA təsdiqi yoxdur; SSRİ off-label, sübut bazası məhdud.

Mif 4: "Hüquqi cəza tək kifayətdir"

Sübut: klinik müdaxilə və komorbidlik müalicəsi residiv riskini azaldır.

11. Proqnoz

• Sübut bazası məhduddur; komorbid pozuntu və psixososial dəstək proqnozu müəyyənləşdirir.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C70 Pyromania. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Burton P.R., McNiel D.E., Binder R.L. Firesetting, arson, pyromania, and the forensic mental health expert. J Am Acad Psychiatry Law 2012;40(3):355–365.

6C71 KLEPTOMANİYA

1. Tərif və nozologiya

Kleptomaniya (XBT-11: 6C71; DSM-5-TR: 312.32) — şəxsi istifadə və ya maliyyə dəyəri üçün lazım olmayan əşyaların oğurlanması üçün təkrarlanan müqavimət göstərə bilməyən impuls; aktdan əvvəl gərginlik, aktdan sonra rahatlıq və ya zövq.

2. Tarixçə

• Esquirol (1838) — "kleptomanie".
• DSM-III — impuls nəzarəti pozuntuları.
• XBT-11 — impuls nəzarəti pozuntuları.

3. Epidemiologiya

• Mağaza oğurluğu hadisələrinin yalnız ~5%-i kleptomaniyaya uyğundur (əksər oğurluq motivasiya-əsaslı).
• Cins: qadınlarda yüksək (klinik populyasiyalarda).
• Komorbidlik: MDD ~80%, narahatlıq, OKP, yemə pozuntuları, maddə istifadəsi.

4. Etiologiya

• Serotonin və opioid sistem disregulasiyası hipotezi (Grant J.E.).
• Komorbid affektiv və impulsivlik pozuntuları.

5. Klinik təzahürlər

• Oğurluq aktına müqavimət göstərmə uğursuzluğu — şəxsi və ya maliyyə dəyəri üçün lazım olmayan əşya.
• Aktdan əvvəl gərginlik artımı.
• Aktdan sonra rahatlıq, zövq.
• Oğurluq qəzəb, intiqam və ya psixotik motivasiya ilə deyil.
• Əşyalar tipik olaraq sonradan atılır, geri qaytarılır, gizlədilir; qəza ilə geri verilir.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Şəxsi və ya maliyyə dəyəri üçün lazım olmayan əşyaları oğurlamağa təkrarlanan müqavimət göstərə bilməyən impuls.

B. Aktdan əvvəl gərginlik.

C. Aktdan sonra rahatlıq, zövq.

D. Oğurluq qəzəb, intiqam, sayıqlama və ya halusinasiya motivasiyası ilə deyil.

E. Davranış pozuntusu, manik epizod, ASPD ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

DSM-5-TR / XBT-11 — eyni meyarlar.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. K-SAS (Kleptomania Symptom Assessment Scale) — Grant J.E.
3. Komorbid MDD, narahatlıq, OKP, yemə pozuntuları.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• K-SAS.
• Komorbidlik şkalaları.

8. Müalicə

1. Naltrekson — Grant J.E. et al. Biol Psychiatry 2009 RKİ — kleptomaniyada effekt (50–150 mq/gün).
2. KDT — koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, davranış aktivasiyası, ekspozisiya və ritual prevention.
3. SSRİ — komorbid MDD üçün.
4. Multidisiplinarlı yanaşma — hüquqi kontekst.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Grant J.E. — naltrekson sübut bazası.

9. Metodikalar

Naltrekson

Opioid antaqonisti; kleptomaniya cravings azaldır.

KDT İmpuls Nəzarəti

Tetikleyicilərin idarəsi.

K-SAS

Şiddət şkalası.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Bütün təkrarlanan oğurluq kleptomaniyadır"

Sübut: əksər oğurluq motivasiya-əsaslı; kleptomaniya nadir.

Mif 2: "Pasiyent "iradi olaraq" dayandıra bilər"

Sübut: impuls nəzarəti pozuntusudur — müqavimət göstərmə uğursuzluğu klinik diaqnostik xüsusiyyət.

Mif 3: "Hüquqi cəza tək kifayətdir"

Sübut: klinik müdaxilə və komorbidlik müalicəsi residiv riskini azaldır.

Mif 4: "Spesifik müalicə yoxdur"

Sübut: naltrekson sübut bazası (Grant 2009 RKİ); KDT effektivdir.

11. Proqnoz

• Naltrekson və KDT ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
• Komorbid MDD pis proqnoz.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C71 Kleptomania. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Grant J.E. et al. A double-blind, placebo-controlled study of the opiate antagonist naltrexone in the treatment of kleptomania. Biol Psychiatry 2009;65(7):600–606.

6C72 KOMPULSİV CİNSİ DAVRANIŞ POZUNTUSU

1. Tərif və nozologiya

Kompulsiv Cinsi Davranış Pozuntusu (XBT-11: 6C72 Compulsive Sexual Behaviour Disorder) — intensiv, təkrarlanan cinsi impulsları və davranışları nəzarət etmədə davamlı uğursuzluq paterni; əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma yaradır. XBT-11-də impuls nəzarəti pozuntuları kateqoriyasına daxil edilib.

DSM-5-TR-də ayrıca diaqnoz yoxdur ("Hypersexual Disorder" DSM-5-ə daxil edilməmişdir). "Sex addiction" termini elmi cəmiyyət tərəfindən mübahisəlidir.

2. Tarixçə

• Krafft-Ebing (1886) — "hyperaesthesia sexualis".
• 1980-90-cı illər — "sexual addiction" konsepsiyası (Carnes P.) populyarlaşdı, lakin elmi cəmiyyət tərəfindən mübahisəli qaldı.
• DSM-5 (2013) — "Hypersexual Disorder" daxil edilmədi.
• XBT-11 (2019) — Kompulsiv Cinsi Davranış Pozuntusu (impuls nəzarəti, asılılıq DEYİL) rəsmi kateqoriya kimi əlavə.

3. Epidemiologiya

• Yayılma: 1–6% (geniş diapazon, ölçü vasitələrindən asılı).
• Cins: kişilərdə yüksək (klinik populyasiyalarda 5:1).
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, BPD, maddə istifadəsi, OKP, ADHD.

4. Etiologiya

• Çoxsaylı amillər — impulsivlik, kompulsivlik, koqnitiv-emosional disregulasiya, travma.
• Neyrobioloji oxşarlıqlar maddə istifadəsi pozuntuları və OKP ilə.
• Sosial-mədəni — internet pornoqrafiya əlçatanlığı.

5. Klinik təzahürlər

• Cinsi fantaziyalara, impulslara, davranışlara həddən artıq vaxt sərf etmək.
• Negativ nəticələrə baxmayaraq davranışın azaldılması cəhdlərinin uğursuzluğu.
• Distress azaltma və ya emosional qəbul etmə üçün cinsi davranışdan istifadə.
• Cinsi davranış kontrolu pozulması ilə əhəmiyyətli funksional pozulma (münasibətlər, iş, sağlamlıq, hüquqi).
• Tipik formalar — kompulsiv masturbasiya, çoxsaylı cinsi partnyorlar, kommersial cinsi xidmətlərə qonaq, problemli pornoqrafiya istifadəsi.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (XBT-11)

A. İntens cinsi impulsları və davranışları kontrol etmədə davamlı uğursuzluq paterni.

B. Aşağıdakılardan ≥ 1:

1. Təkrarlanan cinsi fəaliyyət fərdin həyatının digər sahələrinin (sağlamlıq, münasibətlər, məsuliyyət) zəifləməsinə gətirir;
2. Pasiyent təkrarlanan və əhəmiyyətli cəhdlər göstərmişdir kontrolü əldə etmək üçün — uğursuz olub;
3. Davranış davam edir negativ nəticələrə baxmayaraq;
4. Davranış əhəmiyyətli zövq yaratmasa belə davam edir.

C. Müddət ≥ 6 ay.

D. Əhəmiyyətli distress və ya funksional pozulma.

E. Mənəvi-dini qıçtı kifayət deyil — funksional pozulma və ya neytral distress.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• XBT-11: impuls nəzarəti pozuntuları; "sex addiction" termini istifadə edilmir.
• DSM-5-TR: ayrıca diaqnoz yoxdur; klinik praktikada "Other Specified Disruptive, Impulse-Control, and Conduct Disorder" daxilində.
• Mənəvi-dini qıçtı əsasında diaqnoz qoyulmamalıdır.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Şkala — CSBI (Compulsive Sexual Behavior Inventory).
3. Komorbidlik (MDD, narahatlıq, BPD, maddə, OKP).
4. Cinsi yolla keçən infeksiyalar (STI) skrining.
5. Hüquqi və münasibət nəticələri.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• CSBI.
• Komorbidlik şkalaları.
• STI skrining.

8. Müalicə

1. Psixoterapiya birinci sıra — KDT, ACT, mindfulness-əsaslı yanaşma. Sübut bazası inkişaf etməkdə.
2. Naltrekson off-label — opioid antaqonisti; bəzi tədqiqatlarda mülayim effekt.
3. SSRİ — komorbid MDD/narahatlıqda.
4. Group support (S-Anon, SAA) — adjunkt.
5. Münasibət/cüt terapiyası — komorbid kontekstdə.
6. Spesifik FDA təsdiqli farmakoterapiya yoxdur.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• WHO — XBT-11 rəsmi kateqoriya.
• APA — DSM-5-TR-də ayrıca diaqnoz yox; mübahisəli sahə.

9. Metodikalar

KDT və ACT

Tetikleyicilərin idarəsi, dəyər-əsaslı davranış.

Naltrekson off-label

Cravings azaltma.

CSBI

Şiddət şkalası.

Self-help (SAA, SLAA)

12-step əsaslı; sübut bazası məhdud.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Sex addiction maddə asılılığı kimi diaqnozdur"

Sübut: XBT-11 — impuls nəzarəti pozuntusu; "asılılıq" konsepsiyası mübahisəli, DSM-5-də qəbul edilməyib.

Mif 2: "Yüksək cinsi maraq sex addiction əlamətidir"

Sübut: klinik diaqnoz funksional pozulma və kontrol uğursuzluğu tələb edir; sadəcə yüksək cinsi fəaliyyət xəstəlik deyil.

Mif 3: "Mənəvi-dini norma yarımlanması diaqnoz əsasıdır"

Sübut: XBT-11 — dini-mənəvi qıçtı kifayət deyil; funksional pozulma və ya neytral distress tələb olunur.

Mif 4: "Pornoqrafiya istifadəsi həmişə xəstəlikdir"

Sübut: normal istifadə və kompulsiv istifadə fərqlidir; kontrol pozulması və funksional yük diaqnostikdir.

Mif 5: "Kimyəvi kastrasiya (testosteron supresiyası) standart müalicədir"

Sübut: bu yanaşma yalnız ağır parafilik pozuntularda (məs. pedofilik aktiv risk) WFSBP göstərişinə görə; ümumi kompulsiv cinsi davranış üçün tövsiyə edilmir.

11. Proqnoz

• KDT və ACT ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
• Komorbidlik müalicəsi vacib.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C72 Compulsive sexual behaviour disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Kraus S.W. et al. Compulsive sexual behaviour disorder in the ICD-11. World Psychiatry 2018;17(1):109–110.
4. Grubbs J.B., Hoagland K.C., Lee B.N. et al. Sexual addiction 25 years on. Clin Psychol Rev 2020;82:101925.

6C73 ARALIQLI PATLAYICI POZUNTU (IED)

1. Tərif və nozologiya

Aralıqlı Patlayıcı Pozuntu (IED; XBT-11: 6C73 Intermittent Explosive Disorder; DSM-5-TR: 312.34) — təkrarlanan, kontroldan kənar verbal və ya fiziki aqressiya partlayışları; tetikleyici provokasiya ilə uyğunsuz dərəcədə intensiv. Aktdan sonra peşmanlıq və ya utanc.

2. Tarixçə

• DSM-III (1980) — IED rəsmi diaqnoz.
• DSM-5 (2013) — meyarlar dəqiqləşdirilmişdir.
• XBT-11 (2019) — impuls nəzarəti pozuntuları daxilində.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 4–7% (Kessler R.C. et al. Arch Gen Psychiatry 2006).
• Cins: kişilərdə yüksək.
• Başlanğıc: orta yeniyetməlik.
• Komorbidlik: MDD ~70%, narahatlıq, maddə istifadəsi, BPD, ASPD.

4. Etiologiya

• İrsilik 40%.
• Serotonin disregulasiyası — SSRİ effekti.
• Travma və qıçtı tarixçəsi.
• Korteks-amigdala tənzimləməsinin pozulması.

5. Klinik təzahürlər

• Təkrarlanan aqressiya partlayışları — verbal (qışqırma, hədə) və ya fiziki (əşya zədəsi, başqalarına zərər).
• Partlayış kontroldan kənar — pasiyent saxlamaqda uğursuz.
• Tetikleyici minimal və ya cüzi.
• Aktdan sonra peşmanlıq, utanc, qıçtı.
• Münasibət, iş, hüquqi nəticələr.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Aşağıdakılardan biri:

1. Verbal və ya fiziki aqressiya partlayışları, dağıdıcı zərər olmadan, həftədə ≥ 2 dəfə, ≥ 3 ay;
2. Üç və ya daha çox dağıdıcı/zədələyici partlayış 12 ay ərzində.

B. Aqressiya tetikleyiciyə uyğunsuz dərəcədə.

C. İmpulsiv (planlaşdırılmış deyil) və konkret məqsəd üçün deyil.

D. Əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma.

E. Xronoloji yaş ≥ 6 yaş.

F. Başqa psixi pozuntu (manik, ASPD, BPD, davranış pozuntusu) ilə daha yaxşı izah olunmur; maddə təsiri istisnası.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR — meyar A1 (yüngül) və A2 (dağıdıcı) ayrılıqda.
• XBT-11 — paralel.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + ailə məlumatı.
2. Şkala — OAS (Overt Aggression Scale), BPAQ (Buss-Perry Aggression Questionnaire).
3. Komorbidlik və tibbi səbəblərin istisnası (frontal lob zədəsi, epilepsiya, hipoglikemiya).
4. Toksikoloji.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• OAS, BPAQ.
• Tibbi və neyroloji.
• Toksikoloji.
• Komorbidlik şkalaları.

8. Müalicə

1. Fluoksetin (SSRİ) — Coccaro E.F. et al. JAMA Psychiatry 2009 RKİ — IED-də ən sübutlu farmakoterapiya; 20–60 mq/gün.
2. KDT — qəzəb idarəsi, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, davranış aktivasiyası, relaksasiya. McCloskey M.S. et al. J Consult Clin Psychol 2008.
3. Mood stabilizatorları — valproat, lityum (off-label refrakter halda).
4. Komorbid pozuntu müalicəsi.
5. Hüquqi koordinasiya gərək olduqda.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Coccaro JAMA Psychiatry 2009 — fluoksetin sübutlu.
• McCloskey 2008 — KDT effektivlik.

9. Metodikalar

Fluoksetin

SSRİ; IED-də Coccaro RKİ sübut bazası.

KDT Qəzəb İdarəsi

Tetikleyici identifikasiyası, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, time-out, relaksasiya, problem-həll.

OAS — Overt Aggression Scale

Aqressiya şiddət şkalası.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "IED — adi "tutum çıxma"-dır"

Sübut: klinik diaqnoz tezlik və funksional pozulma əsasında.

Mif 2: "Pasiyent "iradi olaraq" dayandıra bilər"

Sübut: impuls nəzarəti pozuntusudur — kontrol uğursuzluğu klinik xüsusiyyət; sübutlu müalicə (fluoksetin, KDT) tələb olunur.

Mif 3: "Benzodiazepin aqressiyanı sakitləşdirir"

Sübut: benzodiazepin paradoksal disinhibisiya yaradar; IED-də əkstərkib və ya ehtiyatla.

Mif 4: "Yalnız hüquqi cəza effektivdir"

Sübut: hüquqi cəza tək effektsiz; klinik müalicə tələb olunur.

Mif 5: "Antipsixotik birinci sıra"

Sübut: SSRİ birinci sıra; antipsixotik refrakter halda.

11. Proqnoz

• Fluoksetin və KDT ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
• Komorbid ASPD, maddə istifadəsi pis proqnoz.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C73 Intermittent explosive disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Coccaro E.F. et al. A double-blind, randomized, placebo-controlled trial of fluoxetine in patients with intermittent explosive disorder. J Clin Psychiatry 2009;70(5):653–662.
4. McCloskey M.S. et al. Cognitive-behavioral therapy for intermittent explosive disorder. J Consult Clin Psychol 2008;76(5):876–886.
5. Kessler R.C. et al. The prevalence and correlates of DSM-IV intermittent explosive disorder. Arch Gen Psychiatry 2006;63(6):669–678.