6B20 OBSESSİV-KOMPULSİV POZUNTU (OKP)

1. Tərif və nozologiya

Obsessiv-Kompulsiv Pozuntu (OKP; XBT-11: 6B20; DSM-5-TR: 300.3) — təkrarlanan, eqo-distonik obsessiyalar (istənilməyən, müdaxilə edən fikirlər, görüntülər, impulslar) və ya kompulsiyalar (təkrarlanan davranış və ya zehni hərəkətlər) ilə xarakterizə olunan pozuntudur. Adətən hər ikisi mövcuddur. Pasiyent narahatlığı azaltmaq və ya qorxulan nəticənin qarşısını almaq üçün kompulsiya icra edir.

DSM-5 (2013)-də OKP narahatlıq pozuntularından ayrı "Obsessive-Compulsive and Related Disorders" kateqoriyasına keçirilmişdir; XBT-11 paralel addım.

2. Tarixçə

• Esquirol J.E.D. (1838) — "monomanie raisonnante".
• Janet P. (1903) — "psychasthénie".
• Freud (1909) — "Rat Man" hadisəsi.
• Skinner B.F. və Mowrer O.H. (1947) — iki-faktorlu öyrənmə nəzəriyyəsi (klassik şərtləndirmə + operant qaçınma); ERP-nin əsası.
• Meyer V. (1966) — Exposure and Response Prevention (ERP) ilk klinik tətbiq.
• DSM-5 (2013) və XBT-11 (2019) — OKP narahatlıq pozuntularından ayrılmış.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 1,6–2,3% (Ruscio A.M. et al. Mol Psychiatry 2010).
• Cins: təxminən bərabər; qadınlarda nisbətən sıx yetkinlikdə, kişilərdə uşaqlıqda erkən başlanğıc.
• Başlanğıc: bimodal — pubertat öncəsi (10–12 yaş, kişilər) və erkən yetkinlik (20–25 yaş).
• Komorbidlik: MDD ~60%, narahatlıq pozuntuları, tikli pozuntular, autizm, hoarding, BDD.

4. Etiologiya

• İrsilik 40–50% (Mataix-Cols D. et al. JAMA Psychiatry 2013).
• Neyrobioloji — kortiko-striato-talamo-kortikal (CSTC) dövrəsinin hiperaktivliyi (orbitofrontal, cingulate, kaudat); serotonergic disregulasiya (SSRİ effekti); qlutamat disregulasiyası.
• Genetik araşdırma — SLC1A1 (qlutamat transporter), serotonin geniləri.
• PANDAS — nadir hallarda streptokokk infeksiyası sonrası OKP başlanğıcı (NIMH 2017).
• Travma, stres tetikleyici amillər.

5. Klinik təzahürlər

Tipik simptom domenləri

• Çirklənmə / təmizlik — ən sıx; əl yumaq, dezinfeksiya kompulsiyaları.
• Şübhə / yoxlama — qıfıl, plitə, elektrik cihazları.
• Simmetriya / dəqiqlik / "just right" — düzlüklə bağlı.
• Aqressiv / cinsi / dini obsessiyalar — eqo-distonik, narahatlıq yaradan.
• Toplama (hoarding) — XBT-11-də ayrı kateqoriya (6B24).

Eqo-distoniya

Pasiyent obsessiyaların öz fikirləri olduğunu, lakin istənilməyən, irrational və ya qəbuledilməz olduğunu qəbul edir (insight dəyişkəndir — DSM-5-TR insight kvalifikatorları: yaxşı / zəif / yox).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Obsessiya, kompulsiya və ya hər ikisinin mövcudluğu.

• Obsessiyalar: təkrarlanan, davamlı, istənilməyən fikirlər/görüntülər/impulslar; narahatlıq yaradır; pasiyent onları yatırmaq və ya başqa fikir/hərəkətlə neytrallaşdırmaq cəhdi.
• Kompulsiyalar: obsessiyaya cavab olaraq və ya sərt qaydaya uyğun icra edilən təkrarlanan davranış (əl yuma, yoxlama, sıralama) və ya zehni hərəkət (sayma, dua); narahatlığı azaltmağa yönəlmiş, lakin ya realist yox, ya da həddən artıq.

B. Obsessiya/kompulsiyalar gündə > 1 saat çəkir və ya əhəmiyyətli distres/funksional pozulma.

C. Maddə və ya tibbi vəziyyət istisnası.

D. Başqa psixi pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR — insight kvalifikatorları (yaxşı/orta — zəif — yox / sayıqlama səviyyəsində); tikli ilə əlaqəli alt-tip.
• XBT-11 — paralel; toplama (6B24), BDD (6B21), iy referans (6B22) ayrı kateqoriyalar.
• NICE CG31 (2005, 2019 surveillance) — diaqnostika klinik müsahibə + Y-BOCS ilə.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. SCID-5, Y-BOCS (Yale-Brown Obsessive Compulsive Scale) — qızıl standart şiddət şkalası; CY-BOCS uşaqlarda.
3. OCI-R (Obsessive Compulsive Inventory-Revised) — özünüqiymətləndirmə.
4. Komorbidlik (depressiya, narahatlıq, tikli, autizm, BDD, hoarding).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• Y-BOCS / CY-BOCS — qızıl standart.
• OCI-R — özünüqiymətləndirmə.
• Komorbidlik (depressiya, narahatlıq).

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE CG31 · APA · WFSBP)

1. Birinci sıra psixoterapiya: ERP (Exposure and Response Prevention) — pasiyent qorxulan obyekt/situasiyaya məruz qalır və kompulsiyanı icra etmir. 12–20 seans. Sübut: Foa E.B. et al. RKİ-ləri; effekt böyük.
2. Birinci sıra farmakoterapiya: SSRİ yüksək dozada — fluoksetin (40–80 mq), sertralin (200 mq), paroksetin (40–60 mq), fluvoxamin (200–300 mq), esitalopram (20–40 mq). OKP-də standart depressiya dozasından yüksək doza tələb olunur; effekt 8–12 həftə (depresiyadan ləng).
3. Kombinasiya KDT/ERP + SSRİ — orta-ağır OKP-də monoterapiyadan üstün (Foa E.B. et al. Am J Psychiatry 2005).
4. Klomipramin (TCA) — birinci sıra alternativ; SSRİ-yə cavabsızlıqda; antikolinerjik və kardiyak yan təsirlər.
5. Augmentasiya (SSRİ + atipik antipsixotik aşağı dozada) — risperidon, aripiprazol; refrakter halda.
6. Refrakter ağır OKP: Deep Brain Stimulation (DBS — ventral capsule/ventral striatum), neyrocərrahiyə (kapsulotomiya, singulotomiya); EKT effektsiz; ketamin/esketamin sürətli effekt tədqiqatları davam edir.
7. Müalicə müddəti — uzunmüddətli; remisyadan sonra ≥ 1–2 il, çoxsaylı residiv halda ömürlük.

8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE CG31 (2005, 2019 surveillance) — pilləli yanaşma şiddətə görə; ERP birinci sıra; SSRİ orta-ağır.
• APA Practice Guideline for OCD (2007) — eyni; klomipramin sübut bazasına görə güclü, lakin yan təsirə görə ikinci sıra.
• WFSBP (Bandelow B. et al. 2008) — SSRİ doza diapazonları və titrasiya.
• NICE CG31 PANDAS — rutin antibiotik profilaktikası tövsiyə edilmir.

9. Metodikalar

ERP — Exposure and Response Prevention (Meyer V., Foa E.B.)

Pasiyent qorxulan obyektə (məs. "çirkli" əşya) məruz qalır və kompulsiyanı (əl yumaq) icra etmir; narahatlıq tədricən azalır (habitualization). Standart kurs 12–20 seans, həftədə 1–2 dəfə; daha intensiv format (gündəlik) effektivdir. Sübut: Foa E.B. et al. Am J Psychiatry 2005.

KDT — koqnitiv komponent

ERP-ya əlavə; obsessiya haqqında düşüncələrin yenidən qiymətləndirilməsi; "thought-action fusion" (TAF) və hiper-məsuliyyət koqnisiyalarına yönəlir.

Y-BOCS — Yale-Brown Obsessive Compulsive Scale (Goodman W.K.)

10 maddə; 5 obsessiya + 5 kompulsiya; qızıl standart; CY-BOCS uşaqlarda.

SSRİ Yüksək Doza

OKP-də standart depressiya dozasından əhəmiyyətli yüksək doza tələb olunur; titrasiya 8–12 həftə; cavabsızlıqda doza maksimuma çatdırılır.

Klomipramin (TCA)

OKP-də sübut güclü (CMI multicenter trial 1991); kardiyak və antikolinerjik yan təsirlər; ikinci sıra.

DBS — Deep Brain Stimulation

Refrakter ağır OKP-də cərrahi müdaxilə; ventral capsule/ventral striatum hədəfi. Greenberg B.D. et al. Mol Psychiatry 2010.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "OKP — sadəcə təmizlik və düzlüklə bağlı şəxsiyyət xüsusiyyətidir"

Sübut: klinik OKP eqo-distonik, narahatlıq yaradan və funksional pozulma yaradır; obsessiv-kompulsiv şəxsiyyət pozuntusu (OKŞP) eqo-sintonik fərqli pozuntudur. Y-BOCS şiddəti və müddət əsasında klinik diaqnoz.

Mif 2: "Pasiyent iradi olaraq obsessiyaları "dayandıra bilər""

Sübut: OKP CSTC dövrəsinin disregulasiyasıdır; iradi idarə olunmur; ERP və SSRİ neyrobioloji səviyyədə təsir edir.

Mif 3: "SSRİ depresiya dozasında OKP-də işləyir"

Sübut: OKP-də SSRİ yüksək dozada (fluoksetin 60–80 mq, sertralin 200 mq) tələb olunur; depresiya dozası (məs. fluoksetin 20 mq) çox vaxt cavab vermir.

Mif 4: "ERP travma yaradır, çünki pasiyenti qorxulan situasiyada saxlayır"

Sübut: ERP strukturlaşdırılmış, pilləli və pasiyentin razılığı ilə həyata keçirilir; uzunmüddətli sübutlu effektivlik göstərir.

Mif 5: "PANDAS OKP-nin əsas səbəbidir, hamı antibiotika almalıdır"

Sübut: NIMH 2017 — PANDAS nadir hadisədir; rutin antistreptolizin O testləri və antibiotik profilaktikası tövsiyə edilmir; yalnız klassik klinik tablo varsa.

Mif 6: "Kompulsiyaları icra etməyə icazə vermək simptomları sakitləşdirir"

Sübut: kompulsiyalara icazə (akkomodasiya) OKP-ni gücləndirir; ailə akkomodasiyasının azaldılması müalicənin vacib komponentidir.

Mif 7: "Bitki preparatları (St John's Wort, kava, omega-3) OKP-ni sağaldır"

Sübut: heç birinin OKP-də sübutlu effekti yoxdur; St John's Wort SSRİ-yə qarşılıqlı təsir riski.

11. Proqnoz

• Xronik gediş, lakin adekvat müalicə ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.
• Komorbid depressiya, tikli, autizm pis proqnoz markeri.
• Erkən başlanğıc və zəif insight — daha çətin müalicə.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B20 Obsessive-compulsive disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG31. Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder. 2005, 2019 surveillance.
4. APA. Practice Guideline for the Treatment of Patients with Obsessive-Compulsive Disorder. 2007.
5. Bandelow B. et al. WFSBP guidelines for the pharmacological treatment of anxiety, obsessive-compulsive and post-traumatic stress disorders. World J Biol Psychiatry 2008;9(4):248–312.
6. Foa E.B., Liebowitz M.R., Kozak M.J. et al. Randomized, placebo-controlled trial of exposure and ritual prevention, clomipramine, and their combination in the treatment of obsessive-compulsive disorder. Am J Psychiatry 2005;162(1):151–161.
7. Ruscio A.M., Stein D.J., Chiu W.T., Kessler R.C. The epidemiology of obsessive-compulsive disorder in the National Comorbidity Survey Replication. Mol Psychiatry 2010;15(1):53–63.
8. Mataix-Cols D. et al. Familial risks of obsessive-compulsive disorder. JAMA Psychiatry 2013;70(7):709–717.
9. Greenberg B.D. et al. Deep brain stimulation of the ventral internal capsule/ventral striatum for obsessive-compulsive disorder. Mol Psychiatry 2010;15(1):64–79.
10. NIMH. PANDAS/PANS Information for Clinicians. 2017.

6B21 BƏDƏN DİSMORFİK POZUNTUSU (BDD)

1. Tərif və nozologiya

Bədən Dismorfik Pozuntusu (BDD; XBT-11: 6B21; DSM-5-TR: 300.7) — pasiyentin görünüşündəki real olmayan və ya çox kiçik qüsurla bağlı obsessiv məşğuliyyət; bu məşğuliyyət təkrarlanan davranışlara (güzgüyə baxma, dəri qıdaşdırma, kosmetik prosedurlar axtarışı) və ya zehni hərəkətlərə (müqayisə) gətirir.

2. Tarixçə

• Morselli E. (1891) — "dysmorphophobia".
• DSM-III-R (1987) — "Body Dysmorphic Disorder" somatoform pozuntular daxilində.
• DSM-5 (2013) və XBT-11 — Obsessiv-kompulsiv spektri kateqoriyasına keçirilmişdir.

3. Epidemiologiya

• Ümumi populyasiyada yayılma: 1,7–2,4% (Buhlmann U. et al. Psychiatry Res 2010).
• Kosmetik dermatoloji və plastik cərrahiyə klinikalarında 9–15%.
• Cins: təxminən bərabər.
• Başlanğıc: orta 15–16 yaş.
• Komorbidlik: MDD ~75%, OKP ~30%, sosial narahatlıq ~37%, maddə istifadəsi.
• Suicid riski yüksək: cəhd ~24–28%, tamamlanma populyasiyadan 45 dəfə yüksək (Phillips K.A. icmalları).

4. Etiologiya

• Genetik üst-üstə düşmə OKP ilə.
• Neyrobioloji — orbitofrontal-striatal dövrə hiperaktivliyi (OKP-yə bənzər); vizual emal pozulması (Feusner J.D. et al. icmalları — pasiyent detallara həddən artıq fokus, ümumi görüntünü inteqrə etmir).
• Sosial-mədəni — kütləvi mediada idealizə edilmiş görünüş.
• Uşaqlıq peer viktimizasiyası (rüsvayetmə, "bullying").

5. Klinik təzahürlər

• Görünüşün konkret hissəsinə (üz, dəri, saç, burun, bədən forması) obsessiv fokus.
• Real qüsur yoxdur və ya başqaları üçün görünməz/əhəmiyyətsizdir.
• Təkrarlanan davranışlar: güzgüyə baxma, dəri qıdaşdırma, müqayisə, kosmetik prosedur axtarışı, geyim/makyaj/kamuflyaj.
• Zehni hərəkətlər: özünü başqaları ilə müqayisə.
• İnsight çox vaxt zəifdir; bəzən sayıqlama səviyyəsində.
• "Muscle dysmorphia" alt-tipi — kişilərdə əzələnin "kifayət qədər inkişaf etməməsi" obsessiyası; anabolik steroid istifadəsinə gətirir.
• Yüksək sosial təcrid, akademik və peşə pozulması.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Görünüşdəki qüsur və ya nöqsana məşğuliyyət; başqalarına görünməz və ya kiçik.

B. Pasiyent hər hansı bir nöqtədə təkrarlanan davranış (güzgü, dəri qıdaşdırma, ifrat geyim) və ya zehni hərəkət (müqayisə) icra etmişdir.

C. Məşğuliyyət əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma yaradır.

D. Yemə pozuntusu meyarına çatan bədən imajı məşğuliyyəti olmamalıdır (anorexia/bulimia).

Kvalifikatorlar: muscle dysmorphia ilə; insight (yaxşı / orta — zəif / yox / sayıqlama).

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR / XBT-11 — OKP spektri kateqoriyasında; muscle dysmorphia kvalifikator.
• NICE CG31 — BDD və OKP birgə tövsiyələr.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (pasiyent çox vaxt utancdan açıq danışmır).
2. BDDQ (Body Dysmorphic Disorder Questionnaire) — skrining.
3. BDD-YBOCS — şiddət şkalası.
4. Komorbidlik (depressiya, OKP, sosial narahatlıq, suicid riski).
5. Anabolik steroid və ya kosmetik prosedur anamnezi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• BDDQ — skrining (Phillips K.A.).
• BDD-YBOCS — modifikasiyalı OKP şkalası, 12 maddə.
• C-SSRS — suicid riski (yüksək).

8. Müalicə

1. Birinci sıra psixoterapiya: KDT (BDD-yə uyğunlaşdırılmış, Wilhelm S., Phillips K.A.) — koqnitiv yenidən strukturlaşdırma + ekspozisiya + güzgü yenidən təlim + davranış eksperimentləri. 12–22 seans.
2. Birinci sıra farmakoterapiya: SSRİ yüksək dozada — OKP-yə bənzər; fluoksetin (40–80 mq), esitalopram, sertralin.
3. Klomipramin — alternativ.
4. Augmentasiya — atipik antipsixotik (xüsusən sayıqlama səviyyəsində insight).
5. Müalicə müddəti uzun; remisyadan sonra ≥ 1–2 il.
6. Suicid riski izlənməsi.
7. Kosmetik prosedurların qarşısının alınması — pasiyent dermatoloq/plastik cərrahla əməkdaşlıq; sübut: cərrahi prosedur BDD simptomlarını yaxşılaşdırmır, çox vaxt yeni fokus yaradır (Crerand C.E. et al. Plast Reconstr Surg 2010).

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE CG31 — KDT + SSRİ yüksək doza birinci sıra.
• Phillips K.A. tədqiqatları — SSRİ-lər BDD-də effektiv; yüksək doza, uzunmüddətli.

9. Metodikalar

KDT BDD üçün (Wilhelm S., Phillips K.A.)

Manualizə edilmiş 22-seanslı protokol — psixoeducation, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, güzgü yenidən təlim (mirror retraining), davranış eksperimentləri, ritüalın qarşısının alınması (ERP), residiv profilaktikası.

BDDQ — Body Dysmorphic Disorder Questionnaire (Phillips K.A.)

Skrining.

BDD-YBOCS

OKP üçün Y-BOCS-un BDD-yə uyğunlaşdırılması.

SSRİ Yüksək Doza

OKP-yə bənzər; cavab 8–12 həftə.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "BDD pasiyenti "həqiqi qüsur"-u var, kosmetik cərrahiyə kömək edər"

Sübut: Crerand C.E. Plast Reconstr Surg 2010 — kosmetik prosedurlar BDD-ni yaxşılaşdırmır; pasiyentlərin əksər hissəsi nəticədən narazıdır və ya yeni fokus inkişaf edir. Cərrahların BDD skrininqi etmələri tövsiyə olunur.

Mif 2: "BDD pasiyentinin görünüşünü təriflə "rahatlaşdırmaq" lazımdır"

Sübut: təriflər və ya inkar (reassurance) qısamüddətli rahatlıq verir, lakin obsessiyani gücləndirir; ailə akkomodasiyasının azaldılması müalicə komponentidir.

Mif 3: "BDD adi "özünə inamsızlıq"-dır"

Sübut: BDD funksional pozulma və yüksək suicid riski ilə müşayiət olunur (cəhd 24–28%, populyasiyadan 45 dəfə yüksək); klinik vəziyyət kimi qiymətləndirilir.

Mif 4: "SSRİ depresiya dozasında BDD-də effektivdir"

Sübut: OKP-yə bənzər — yüksək doza tələb olunur; cavab 8–12 həftə.

Mif 5: "Muscle dysmorphia qadın pozuntusu deyil, kişilərdə də olmur, sadəcə fitness motivasiyasıdır"

Sübut: muscle dysmorphia kişilərdə yayılmışdır; anabolik steroid istifadəsi, kompulsiv idman, sosial təcrid və depresiya ilə müşayiət olunur; DSM-5-TR-də kvalifikator.

Mif 6: "Plastik cərrahdan ardıcıl prosedur axtarmaq normaldır"

Sübut: ardıcıl prosedurlar BDD-nin əlamətidir; cərrah BDD skrining edib psixiatriyaya yönəltməlidir.

11. Proqnoz

• Xronik gediş.
• Adekvat müalicə ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma; remisya mümkündür, lakin uzunmüddətli saxlama tələb olunur.
• Suicid riski izlənir.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B21 Body dysmorphic disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG31. 2005, 2019 surveillance.
4. Phillips K.A. The Broken Mirror: Understanding and Treating Body Dysmorphic Disorder. Oxford Univ Press; 2005.
5. Wilhelm S., Phillips K.A., Steketee G. Cognitive-Behavioral Therapy for Body Dysmorphic Disorder: A Treatment Manual. Guilford Press; 2013.
6. Buhlmann U. et al. Updates on the prevalence of body dysmorphic disorder: a population-based survey. Psychiatry Res 2010;178(1):171–175.
7. Crerand C.E., Menard W., Phillips K.A. Surgical and minimally invasive cosmetic procedures among persons with body dysmorphic disorder. Plast Reconstr Surg 2010;126(2):504–510.

6B22 PATOLOJİ BƏDƏN QOXUSU POZUNTUSU (ORS)

1. Tərif və nozologiya

Patoloji Bədən Qoxusu Pozuntusu (ORS) (XBT-11: 6B22 Olfactory Reference Disorder; DSM-5-TR: 300.3 OCD spektri daxilində spesifikləşdirilmiş və ya 300.7 BDD ilə əlaqəli) — pasiyentin bədənindən real olmayan və ya həddən artıq qiymətləndirilmiş pis iyə yayılması haqqında obsessiv inamla xarakterizə olunan pozuntudur. Pasiyent başqalarının onu qınamasını və ya rüsvay etməsini düşünür, kompulsiv yuyunma, deodorant istifadəsi, sosial qaçınma davranışı göstərir.

2. Tarixçə

• Pryse-Phillips W. (1971) — "olfactory reference syndrome" termini.
• DSM-IV — ayrı kateqoriya yox idi (Sayıqlama pozuntusu somatik alt-tip kimi).
• DSM-5 (2013) — OCD spektri qarşılıqlı pozuntu kimi qeyd; lakin ayrı kod təyin edilməyib.
• XBT-11 (2019) — ilk dəfə rəsmi diaqnostik kateqoriya kimi (6B22).

3. Epidemiologiya

• Yayılma: dəqiq epidemioloji məlumat məhdud; klinik və icmal hesabatlarına görə nadir, lakin underdiagnosed (Phillips K.A., Menard W. CNS Spectr 2011).
• Başlanğıc: erkən yetkinlik (orta 20–25 yaş).
• Cins: təxminən bərabər.
• Komorbidlik: MDD, sosial narahatlıq, OKP, BDD, suicid riski yüksək (cəhd ~50%).

4. Etiologiya

• Genetik və neyrobioloji üst-üstə düşmə OKP və BDD ilə.
• İnsight dəyişkəndir — bəzən sayıqlama səviyyəsində.
• Sosial-mədəni amillər — bədən iyi haqqında sosial stiqma.

5. Klinik təzahürlər

• Bədən iyi (ağız, ayaq qoltuq, genital, ümumi bədən) və ya nəfəs iyi haqqında obsessiv məşğuliyyət.
• Başqaların reaksiyasını "yanlış olaraq oxuma" (referent fikirlər) — öskürmə, burnu qaşıma, pəncərə açma "iy nəticəsi" kimi şərh olunur.
• Kompulsiv davranışlar — sıx-sıx yuyunma, paltar dəyişmə, deodorant, ətr, ağız təmizliyi, gum çeynəmə, sıxılı diş yuyulması.
• Sosial qaçınma — iş və məktəbdən qaçınma, sosial təcrid.
• Kompensator davranışlar — başqalarından məsafə saxlama.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (XBT-11)

A. Pasiyentin bədənindən pis iy yayıldığı və ya nəfəsdə pis iy olduğu haqqında davamlı məşğuliyyət — başqaları üçün ya görünməz, ya da kiçik.

B. Pasiyent obsessiyaya cavab olaraq təkrarlanan davranışlar (yuyunma, qoxu maskalama, dəri yoxlanması) və ya zehni hərəkətlər (özünü başqaları ilə müqayisə) icra edir.

C. Məşğuliyyət əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma yaradır.

D. Maddə və ya tibbi vəziyyət (real halitoz, hipergidroz, trimetilaminuriya, qoxu maddəsinin metabolik xəstəlikləri) istisnası.

İnsight kvalifikatoru: yaxşı / orta — zəif / yox-sayıqlama səviyyəsində.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• XBT-11 — ayrı kateqoriya kimi rəsmiyyət.
• DSM-5-TR — "Other specified obsessive-compulsive and related disorder" daxilində.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Tibbi və otorinolaringoloji müayinə — real halitoz, sinüsit, hipergidroz, mədə-bağırsaq xəstəlikləri istisnası.
3. Trimetilaminuriya (TMAU) — sidikdə trimetilamin testi (nadir genetik metabolik xəstəlik, "balıq iyi sindromu").
4. İnsight səviyyəsi qiymətləndirməsi.
5. Komorbidlik və suicid riski (yüksək!).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• Tibbi müayinə — stomatoloji, ENT, mədə-bağırsaq.
• TMAU testi (sidik trimetilamin).
• Şkala — spesifik yox; Y-BOCS uyğunlaşdırılmış istifadə.
• C-SSRS (yüksək suicid riski).

8. Müalicə

1. KDT — OKP/BDD-yə uyğun yanaşma; ekspozisiya (qoxu yoxlama davranışının dayandırılması, sosial situasiyaya qayıdış), koqnitiv yenidən strukturlaşdırma.
2. SSRİ yüksək dozada — OKP-yə bənzər.
3. Augmentasiya — atipik antipsixotik (sayıqlama səviyyəsində insight).
4. Sosial reabilitasiya.
5. Suicid riski izlənməsi.

9. Metodikalar

KDT (OKP/BDD-yə uyğunlaşdırılmış)

Ekspozisiya + ritualların qarşısının alınması + koqnitiv yenidən strukturlaşdırma.

SSRİ Yüksək Doza

OKP-yə bənzər; 8–12 həftə.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Pasiyent həqiqətən pis iyli ola bilər — əvvəlcə tibbi yoxlama olmadan psixiatrik diaqnoz qoyula bilməz"

Sübut: doğru — tibbi səbəblər (halitoz, hipergidroz, TMAU) mütləq istisna edilməlidir; lakin tibbi səbəb yoxdursa və obsessiv məşğuliyyət davam edirsə, klinik vəziyyət iy referans pozuntusudur.

Mif 2: "Sıxsıx yuyunma və deodorant istifadəsi məsələni həll edər"

Sübut: kompulsiv davranışlar qısamüddətli rahatlıq verir, lakin pozuntunu gücləndirir; dəri irritasiyası, sosial pozulma artır.

Mif 3: "Pasiyent sadə özünə qiymət problemi yaşayır"

Sübut: klinik pozuntudur; suicid riski yüksəkdir (~50% cəhd); tibbi müdaxilə tələb olunur.

Mif 4: "Yalnız antipsixotik effektivdir, çünki sayıqlamadır"

Sübut: insight dəyişkəndir; SSRİ yüksək doza + KDT birinci sıra; antipsixotik augmentasiya yalnız sayıqlama səviyyəsində.

11. Proqnoz

Sübut bazası məhduddur. SSRİ + KDT ilə yaxşılaşma; suicid riski izlənir.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B22 Olfactory reference disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Phillips K.A., Menard W. Olfactory reference syndrome. CNS Spectr 2011;16(11):245–251.
4. Pryse-Phillips W. An olfactory reference syndrome. Acta Psychiatr Scand 1971;47(4):484–509.

6B23 HİPOXONDRİYA (XƏSTƏLİK NARAHATLIQ POZUNTUSU)

1. Tərif və nozologiya

Hipoxondriya (XBT-11: 6B23 Hypochondriasis; DSM-5-TR: 300.7 Illness Anxiety Disorder — yeni adı, somatik simptom pozuntusundan ayrılaraq) — ciddi tibbi xəstəliyi var və ya inkişaf edir kimi davamlı məşğuliyyət və narahatlıq. Pasiyent təkrarlanan tibbi yoxlamalar (klinik müraciət, internetdə "Dr. Google" axtarışı, dostlardan məsləhət) və ya əksinə tibbi qaçınma davranışı göstərir.

DSM-5 (2013)-də hipoxondriya diaqnozu iki yeni kateqoriyaya bölünmüşdür:

• Somatic Symptom Disorder (300.82) — somatik şikayətlər mövcuddur;
• Illness Anxiety Disorder (300.7) — somatik simptomlar minimal və ya yoxdur, narahatlıq dominant.

XBT-11 (2019) — hipoxondriya OKP spektri daxilinə daxil edilmişdir (somatoform pozuntulardan ayrılaraq) — bu konseptual keçid sübut bazasını əks etdirir (OKP-yə bənzər neyrobiologiya və müalicə cavabı).

2. Tarixçə

• Yunan tibb — "hypochondrium" (qabırğa altı) — qədim humoral nəzəriyyə.
• DSM-III (1980) — somatoform pozuntular kateqoriyasında.
• DSM-5 (2013) — illness anxiety disorder və somatic symptom disorder ayrılması.
• XBT-11 (2019) — OKP spektri kateqoriyasına keçid.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 1–6% (Bleichhardt G., Hiller W. Compr Psychiatry 2007).
• Birinci tibbi yardım pasiyentlərində: ~3–10%.
• Cins: təxminən bərabər.
• Başlanğıc: erkən-orta yetkinlik.
• Komorbidlik: MDD, GAD, OKP, panik pozuntu.

4. Etiologiya

• Genetik üst-üstə düşmə OKP və narahatlıq pozuntuları ilə.
• Uşaqlıq travması və ya tibbi xəstəliklər ilə təcrübə.
• Koqnitiv — bədən sensasiyalarının fəlakətə salınması; selektiv diqqət; "tibbi məlumat axtarışı" (cyberchondria).
• Modelləşdirmə — ailədə xəstəliyə yüksək həssaslıq.

5. Klinik təzahürlər

• Ciddi xəstəliyin (xərçəng, ürək tutması, müxtəlif xronik xəstəliklər) inkişafından qorxu.
• Normal bədən sensasiyalarının (ürək döyüntüsü, başağrısı, ləng bağırsaq) ciddi xəstəlik markeri kimi şərh edilməsi.
• Davranış patternləri (iki polyar):
  • Care-seeking — təkrar tibbi yoxlama, çoxsaylı həkim müraciəti ("doctor shopping"), internet axtarışı (cyberchondria), bədən yoxlamaları.
  • Care-avoiding — tibbi yoxlamalardan qaçınma (qorxu sübutu eşitmək), xəstəxana, tibbi cihazlardan qaçınma.
• Tibbi reassurance qısamüddətli rahatlıq verir, sonra narahatlıq qayıdır.
• Funksional pozulma — işdən qalma, sosial təcrid.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Ciddi xəstəliyi var və ya inkişaf edir məşğuliyyət.

B. Somatik simptomlar minimal və ya yoxdur; mövcuddursa, məşğuliyyət şiddətinə uyğun olmayan.

C. Sağlamlıqla bağlı yüksək narahatlıq.

D. Pasiyent həddən artıq sağlamlıqla bağlı davranışlar göstərir (yoxlama) və ya xəstəlik qaçınması.

E. Davam ≥ 6 ay (DSM-5-TR); xəstəliyin tipik məzmunu zaman ərzində dəyişə bilər.

F. Başqa psixi pozuntu (MDD, panik, GAD, OKP, BDD, sayıqlama somatik) ilə daha yaxşı izah olunmur.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR — Illness Anxiety Disorder (300.7); care-seeking və care-avoiding alt-tipləri.
• XBT-11 — OKP spektri kateqoriyasında (6B23); klassik somatoform yerindən fərqli yeni yer.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Tibbi qiymətləndirmə — real xəstəliyin istisnası (lakin həddən artıq sınaq qaçınılmalıdır).
3. Şkala — Whiteley Index, SHAI (Short Health Anxiety Inventory).
4. Komorbidlik skrining.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• Whiteley Index (14 maddə), SHAI.
• Tibbi yoxlama — bir dəfə tam, sonra təkrarlanmır.
• PHQ-9, GAD-7 komorbidlik.

8. Müalicə

1. KDT birinci sıra — koqnitiv yenidən strukturlaşdırma (fəlakətə salma), bədən yoxlama və reassurance axtarışının qarşısının alınması (ekspozisiya + ritual prevention), diqqət təlimi. Effekt: Cooper K. et al. Behav Res Ther 2017 meta-analiz.
2. SSRİ — orta-ağır halda və ya komorbid depresiya/GAD.
3. Tək həkim modeli (single physician) — pasiyent yalnız bir birinci tibbi yardım həkimi ilə işləyir; çoxsaylı yoxlamadan və "doctor shopping"-dən qaçınma.
4. Reassurance limit — həkim narahatlıq cavabında həddən artıq sübut vermir; qısa, ardıcıl mesaj.
5. Mindfulness-əsaslı yanaşma adjunkt.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Cooper K. et al. Behav Res Ther 2017 meta-analiz — KDT əhəmiyyətli effekt; orta effekt ölçüsü.
• Greeven A. et al. Am J Psychiatry 2007 RKİ — KDT və paroksetin hər ikisi placebodan üstün.

9. Metodikalar

KDT Hipoxondriya üçün (Salkovskis P., Warwick H.)

Koqnitiv model — bədən sensasiyalarının "fəlakətə salınması" mərkəzdə. Müdaxilə: psixoeducation, alternativ izahların araşdırılması, bədən yoxlama və reassurance axtarışının davranış eksperimentləri, ekspozisiya. 12–16 seans.

Whiteley Index

14 maddəlik xəstəlik narahatlığı şkalası — qızıl standart skrining.

SHAI — Short Health Anxiety Inventory (Salkovskis)

18 maddə; klinik və populyasiya tədqiqatları.

Tək Həkim Modeli (single physician approach)

Pasiyent yalnız bir həkim ilə işləyir; bütün şikayətlər həmin həkim vasitəsi ilə idarə olunur; çoxsaylı yoxlama və ziddiyyətli rəylərin qarşısı alınır.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Pasiyent "uydurma" xəstəlik göstərir, oyun oynayır"

Sübut: hipoxondriya klinik psixiatrik pozuntudur; pasiyentin narahatlığı həqiqidir; "oyun" və ya simulyasiya deyil. Faktitioz pozuntudan (6D50) fərqlənir.

Mif 2: "Tibbi yoxlama nə qədər çox aparılsa, pasiyent o qədər rahatlaşar"

Sübut: təkrar yoxlama qısamüddətli rahatlıq verir, sonra narahatlıq qayıdır; "yoxlama bağımlılığı" inkişaf edir. Tək həkim modeli və yoxlama məhdudlaşdırılması tövsiyə edilir.

Mif 3: "Reassurance ("sən sağlamsan") müalicə vasitəsidir"

Sübut: təkrar reassurance pozuntunu gücləndirir — pasiyent sübut axtarmağa davam edir. Strukturlaşdırılmış həkim cavabı: bir dəfəlik qiymətləndirmə, sonra qısa standart mesaj.

Mif 4: "İnternet axtarışı pasiyentin özünə-savadlanmasına kömək edir"

Sübut: "cyberchondria" — internet axtarışı narahatlığı gücləndirir, fəlakətə salma artırır; məhdudlaşdırma və ya strukturlaşdırma tövsiyə edilir.

Mif 5: "Hipoxondriya yalnız yaşlı pasiyentlərdə baş verir"

Sübut: başlanğıc erkən-orta yetkinlikdə; yaş aralığı geniş.

Mif 6: "Yalnız antidepresant effektivdir, terapiya köməksizdir"

Sübut: Greeven 2007 — KDT və paroksetin hər ikisi placebodan üstün; KDT birinci sıra (uzunmüddətli effekt SSRİ-yə müqayisəli).

11. Proqnoz

• KDT və ya SSRİ ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma əksər pasiyentdə.
• Xronikləşmə müalicəsiz; davamlı tibbi resurs istifadəsi.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B23 Hypochondriasis. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Cooper K. et al. Cognitive behaviour therapy for health anxiety: a systematic review and meta-analysis. Behav Res Ther 2017;90:8–20.
4. Greeven A. et al. Cognitive behavior therapy and paroxetine in the treatment of hypochondriasis: a randomized controlled trial. Am J Psychiatry 2007;164(1):91–99.
5. Salkovskis P.M., Rimes K.A., Warwick H.M. The Health Anxiety Inventory: development and validation of scales for the measurement of health anxiety and hypochondriasis. Psychol Med 2002;32(5):843–853.

6B24 TOPLAMA POZUNTUSU

1. Tərif və nozologiya

Toplama pozuntusu (XBT-11: 6B24; DSM-5-TR: 300.3 Hoarding Disorder) — əşyaları əldə etmək və ya saxlamaq tələbatı və onları atmaqdan davamlı çətinlik, bu da yaşayış sahəsinin (otaqların funksional məqsədli istifadə edilə bilməyəcək dərəcədə) tıxanmasına gətirir. OKP spektri kateqoriyasında.

2. Tarixçə

• Frost R.O., Hartl T.L. (1996) — hoarding-in koqnitiv-davranış modeli.
• DSM-IV — OKP-nin alt-tipi kimi qeyd edilirdi.
• DSM-5 (2013) və XBT-11 — ayrı diaqnostik kateqoriya kimi rəsmiyyət (sübut bazası — fərqli klinik təzahürlər, gediş, müalicə cavabı).

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 2–6% (Samuels J.F. et al. Behav Res Ther 2008).
• Yaşlılarda yayılma daha yüksək (~6%).
• Cins: təxminən bərabər; klinik nümunələrdə qadınlar üstün.
• Başlanğıc: yeniyetməlik (orta 11–15 yaş); şiddət yaşla artır.
• Komorbidlik: MDD ~50%, OKP ~20%, GAD, sosial narahatlıq, ADHD.

4. Etiologiya

• İrsilik 50%.
• Neyrobioloji — frontostriatal dövrə pozulması; OKP-dən fərqli aktivasiya patternləri (Tolin D.F. et al. icmalları).
• Koqnitiv defisitlər — kateqoriyalaşdırma, qərarvermə, diqqət (Frost & Hartl modeli).
• Emosional bağlanma əşyalara; itki travma.
• Yaşlılarda — koqnitiv enmə tetikleyicisi.

5. Klinik təzahürlər

• Əşyaların əldə edilməsi (alış, ödənişsiz əldə etmə, bağışlama) və ya saxlanması üçün davamlı çətinlik.
• Əşyaları atmaq və ya buraxmaq fikri əhəmiyyətli distres yaradır.
• Çoxlu əşya yığılmaq və yaşayış sahəsini tutmaq — otaqlar funksional məqsədli istifadə edilə bilməz (yataq otağı yatak üçün, mətbəx yemək üçün və s.).
• Bəzən "animal hoarding" — heyvanların kütləvi saxlanması.
• İnsight çox vaxt zəifdir — pasiyent problemi qəbul etmir.
• Sağlamlıq və təhlükəsizlik riskləri — yanğın, infeksiyalar, yıxılma, sosial təcrid, evdən kənarlaşdırılma.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Əldə edilən əşyaları atmaq və ya buraxmaqda davamlı çətinlik, dəyərindən asılı olmayaraq.

B. Bu çətinlik əşyaları saxlamağa davamlı tələbat və atmaqla bağlı distresdən qaynaqlanır.

C. Yığılma yaşayış sahəsini tıxayır və otaqların məqsədli istifadəsini əhəmiyyətli dərəcədə pozur.

D. Əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma (özünə, ailəyə, başqalarına təhlükəli mühit daxil).

E. Tibbi vəziyyət (beyin zədəsi, demensiya) istisnası.

F. Başqa psixi pozuntu (OKP "obsessiyaları", MDD "enerji yoxluğu", psixotik pozuntu sayıqlamaları, autizm "məhdud maraqlar") ilə daha yaxşı izah olunmur.

Kvalifikator: excessive acquisition ilə; insight (yaxşı / orta — zəif / yox).

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR / XBT-11 — ayrı kateqoriya; insight kvalifikatoru.
• "Animal hoarding" — ayrı spesifikator olmasa da klinik tanınmış variant; veteriner və ictimai sağlamlıq orqanları ilə əməkdaşlıq tələb olunur.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Ev ziyarəti və ya foto sübutu — yaşayış sahəsinin vəziyyəti (Clutter Image Rating).
3. Şkala — Saving Inventory-Revised (SI-R).
4. Komorbidlik və koqnitiv qiymətləndirmə (yaşlılarda demensiya istisnası — MMSE/MoCA).
5. Təhlükəsizlik və sağlamlıq riski qiymətləndirməsi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• SI-R (Saving Inventory-Revised), CIR (Clutter Image Rating).
• Tibbi və koqnitiv müayinə (MMSE/MoCA yaşlılarda).
• Təhlükəsizlik qiymətləndirməsi.

8. Müalicə

1. KDT hoarding üçün (Frost R.O., Tolin D.F., Steketee G.) — birinci sıra; manualizə edilmiş 26-seanslı protokol — motivasiya artırma, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, qərarvermə təlimi, sortlama və atma məşqləri, ev ziyarətləri. Sübut: Tolin D.F. et al. Depress Anxiety 2015 RKİ — orta-böyük effekt.
2. SSRİ — sübut bazası məhduddur; OKP-də effektiv olan SSRİ hoarding-də daha zəif cavab. Adjunkt rolda.
3. Koqnitiv remediation — diqqət, kateqoriyalaşdırma, qərarvermə təlimi.
4. Buoyancy yanaşması — pasiyentin daxili motivasiyasının dəstəklənməsi; məcburi təmizləmə ilə təkrar tıxanma riski.
5. İcma müdaxiləsi — ictimai sağlamlıq, sosial xidmət, yanğın təhlükəsizliyi.
6. Yaşlılarda — demensiya skrininqi və komorbid müdaxilə.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Tolin D.F. et al. RKİ-lər — KDT effektivdir; SSRİ məhdud.
• Saxena S. icmalları — SSRİ-yə cavab OKP-də müşahidə olunandan zəifdir.

9. Metodikalar

KDT Hoarding üçün (Steketee G., Frost R.O.)

Manualizə edilmiş 26 seans — motivasion müsahibə, qərarvermə təlimi, sortlama məşqi, ev ziyarətləri, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma. IOCDF.

SI-R — Saving Inventory-Revised (Frost R.O.)

23 maddə; üç alt-şkala (acquisition, difficulty discarding, clutter).

CIR — Clutter Image Rating

9-bal şkala; otağın tıxanma dərəcəsinin foto əsasında qiymətləndirilməsi.

Qrup KDT

Qiymət-effektiv format; uzunmüddətli dəstək.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Toplama — sadəcə "kollekioner" şəxsiyyət xüsusiyyəti və ya tənbəllik"

Sübut: hoarding klinik pozuntudur — Frost & Hartl koqnitiv-davranış modeli; ayrı neyrobioloji patern; funksional pozulma və sağlamlıq riski. Kolleksionerlikdən fərqli olaraq əşyalar sistemləşdirilmiş deyil və yaşayış sahəsini tıxayır.

Mif 2: "Pasiyentin evini güclə təmizləmək problemə son qoyar"

Sübut: məcburi təmizləmə pasiyentin razılığı olmadan — kütləvi distres, travma və 12 ay ərzində tıxanmanın yenidən bərpası ilə nəticələnir. Pasiyent iştirakı ilə tədricən sortlama tövsiyə edilir.

Mif 3: "Hoarding adi OKP-nin alt-tipidir, SSRİ kifayətdir"

Sübut: DSM-5 və XBT-11 ayrı kateqoriya; SSRİ-yə cavab OKP-dən zəifdir; KDT manualizə edilmiş protokol birinci sıra.

Mif 4: "Heyvanları "kömək niyyəti ilə" çox saxlamaq heyvanlar üçün yaxşıdır"

Sübut: "animal hoarding" — heyvanların zəif gigiyena, qida, tibbi qulluq alması ilə nəticələnir; çoxlu heyvan ölümü, sağ qalanların ağır vəziyyətdə olması; veteriner və ictimai sağlamlıq orqanları müdaxiləsi tələb olunur.

Mif 5: "Yaşlılarda hoarding "normal yaşlanma"-dır"

Sübut: yaşlılarda hoarding demensiya markeri ola bilər (xüsusilə frontotemporal); koqnitiv qiymətləndirmə tələb olunur.

Mif 6: "Bir dəfə təmizləyəndən sonra problem həll olunur"

Sübut: hoarding xronik pozuntudur; uzunmüddətli müalicə və icma dəstəyi tələb olunur.

11. Proqnoz

• Xronik gediş, yaşla şiddət artır.
• KDT ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma, lakin tam remisya nadir.
• Komorbid demensiya pis proqnoz.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B24 Hoarding disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Frost R.O., Hartl T.L. A cognitive-behavioral model of compulsive hoarding. Behav Res Ther 1996;34(4):341–350.
4. Steketee G., Frost R.O. Treatment for Hoarding Disorder: Therapist Guide. Oxford Univ Press; 2014.
5. Tolin D.F., Frost R.O., Steketee G. et al. Cognitive behavioral therapy for hoarding disorder: a meta-analysis. Depress Anxiety 2015;32(3):158–166.
6. Samuels J.F. et al. Prevalence and correlates of hoarding behavior in a community-based sample. Behav Res Ther 2008;46(7):836–844.

6B25 BƏDƏNƏ YÖNƏLMİŞ TƏKRAR DAVRANIŞLAR

1. Tərif və nozologiya

Bədənə yönəlmiş təkrar davranışlar (XBT-11: 6B25 Body-focused Repetitive Behaviour Disorders) — pasiyentin öz bədəninə (saç, dəri, dırnaq) təkrarlanan müdaxiləsi ilə xarakterizə olunan pozuntular qrupudur. Əsas alt-tiplər:

• 6B25.0 — Trikotilomania (saç çəkmə pozuntusu);
• 6B25.1 — Eksoreasiya / Dermatilomania (dəri qıdaşdırma pozuntusu);
• 6B25.2 — Digər spesifikləşdirilmiş (dırnaq dişləmə — onikofagiya, dodaq dişləmə, yanaq dişləmə).

DSM-5-TR-də Trikotilomania (312.39) və Eksoreasiya (698.4) ayrı kodlanır, lakin OKP spektri kateqoriyasında.

2. Tarixçə

• Hallopeau F.H. (1889) — "trichotillomania" termini.
• DSM-III-R (1987) — Trikotilomania impuls nəzarət pozuntusu kimi.
• DSM-5 (2013) — OKP spektri kateqoriyasına keçirilmiş; eksoreasiya ayrı diaqnoz kimi əlavə edilmişdir.
• XBT-11 (2019) — birgə kateqoriya kimi (6B25 ümbrellası).

3. Epidemiologiya

• Trikotilomania ömürlük yayılma: 0,5–2%; klinik formada qadınlarda 4:1.
• Eksoreasiya: 1,4–5,4%; qadınlarda yüksək.
• Başlanğıc: yeniyetməlik (10–13 yaş).
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, OKP, BDD, ADHD.

4. Etiologiya

• İrsilik 30–40%; ailə tarixçəsi yayğın.
• Genetik — SAPAP3 (SLITRK1) — siçanlarda hipergrooming fenotipi.
• Neyrobioloji — OKP-yə bənzər kortiko-striato-talamo-kortikal disregulasiya, lakin fərqli profil.
• Davranış mexanizmləri: stres reaksiyası, "automatic" (avtomatik, şüursuz) və "focused" (məqsədli, intensiv diqqətlə) alt-tiplər.

5. Klinik təzahürlər

Trikotilomania (6B25.0)

• Saç çəkmə — adətən başdan, qaşlardan, kirpiklərdən; bəzən bədənin başqa hissələrindən.
• Saçın gözlə görünən itkisi.
• "Pre-pulling tension" və ya "post-pulling relief" — bütün pasiyentlərdə olmaya bilər.
• Trikofagiya (çəkdiyi saçın yeyilməsi) — 10–20% pasiyentdə; "trikobezoar" — mədə-bağırsaq tıxanması cərrahi tələb edə bilər.

Eksoreasiya / Dermatilomania (6B25.1)

• Dərinin qıdaşdırılması — üz, qol, dərinin pozulmuş sahələri ("acne", həşərat sancması yeri).
• Yaralanma, qabıq, izlər.
• İnfeksiya, yara izi, kosmetik nəticələr.

Ümumi xüsusiyyətlər

• Pasiyent davranışı dayandırmağa təkrar uğursuz cəhdlər göstərir.
• Utancdan sosial təcrid (parikulə, ağzı/qolu örtmək).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Saç çəkmə (trikotilomaniyada) və ya dəri qıdaşdırma (eksoreasiyada) — gözlə görünən saç itkisi və ya dəri zədəsi.

B. Pasiyent davranışı dayandırmağa və ya azaltmağa təkrar cəhdlər göstərir.

C. Davranış əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma yaradır.

D. Tibbi vəziyyət (alopecia areata, dermatoloji xəstəlik) və ya başqa psixi pozuntu (BDD-də görünüş motivli; psixoz sayıqlamada; maddə induksiyalı) istisnası.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR — Trikotilomania (312.39) və Eksoreasiya (698.4) ayrı.
• XBT-11 — birgə 6B25 ümbrellası; alt-spesifikatorlar.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə (pasiyent çox vaxt utancdan açıq danışmır).
2. Dermatoloji müayinə — saç itkisi və dəri zədəsinin başqa səbəblərinin istisnası (alopecia areata, tinea capitis, ekzema).
3. Şkala — Massachusetts General Hospital Hairpulling Scale (MGH-HPS), Skin Picking Scale.
4. Komorbidlik skrining.
5. Trikofagiya skrininqi — mədə-bağırsaq simptomları varsa.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə

• MGH-HPS (trikotilomaniya), Skin Picking Scale-Revised.
• Dermatoloji müayinə.
• Trikofagiya halında mədə ultrasəs.

8. Müalicə

1. Habit Reversal Training (HRT) birinci sıra — awareness training, competing response (məs. yumruğu sıxma), motivasiya, sosial dəstək. Sübut: Bloch M.H. et al. Biol Psychiatry 2007 meta-analiz.
2. ACT (Acceptance and Commitment Therapy) — emosional komponentə yönəlir.
3. Comprehensive Behavioral Treatment (ComB, Mansueto) — HRT + multimodal davranış müdaxiləsi.
4. N-asetilsistein (NAC) — sübut bazası inkişaf etməkdə; Grant J.E. et al. Arch Gen Psychiatry 2009 RKİ — trikotilomaniyada effektivlik.
5. SSRİ — sübut bazası məhduddur; OKP-də effektiv olan SSRİ trikotilomaniyada zəif cavab; klomipramin nisbətən üstün.
6. Atipik antipsixotik adjunkt — refrakter halda.
7. Dermatoloji qulluq — yaralanma və infeksiyaların idarə edilməsi.

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Bloch M.H. Biol Psychiatry 2007 meta-analiz — HRT trikotilomaniya üçün ən sübutlu.
• Grant J.E. Arch Gen Psychiatry 2009 — NAC 1200–2400 mq/gün effektivlik.

9. Metodikalar

HRT — Habit Reversal Training (Azrin N.H., Nunn R.G.)

Beş əsas komponent — awareness training, competing response, motivasiya, sosial dəstək, generalization. Bədənə yönəlmiş təkrar davranışlarda qızıl standart.

ComB — Comprehensive Behavioral Treatment (Mansueto C.S.)

SCAMP modeli — Sensor, Cognitive, Affective, Motor, Place modalliklərinə görə fərdiləşdirilmiş yanaşma.

ACT — Acceptance and Commitment Therapy

Emosional komponentə fokus; Woods D.W. et al. Behav Res Ther 2006 RKİ.

NAC — N-asetilsistein

Qlutamatergic modulator; 1200–2400 mq/gün; Grant J.E. Arch Gen Psychiatry 2009.

MGH-HPS — Massachusetts General Hospital Hairpulling Scale

7 maddə; tezliyi, intensivliyi.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: "Saç çəkmə və dəri qıdaşdırma "pis vərdiş"-dir, ciddi pozuntu deyil"

Sübut: klinik pozuntudur; funksional pozulma, sosial təcrid, infeksiya və trikobezoar (cərrahi) riskləri.

Mif 2: "Pasiyent iradi olaraq dayandıra bilər"

Sübut: pasiyent təkrarən cəhd edib uğursuz olur — bu pozuntunun əsas əlamətidir; HRT və ya farmakoterapiya tələb olunur.

Mif 3: "SSRİ trikotilomaniya üçün effektivdir (OKP kimi)"

Sübut: SSRİ-yə cavab OKP-dən zəifdir; HRT birinci sıra; NAC adjunkt; klomipramin SSRİ-dən nisbətən üstün.

Mif 4: "Saçın gizlədilməsi (parika, makyaj) həll yoludur"

Sübut: kosmetik kamuflyaj qısamüddətli; əsas davranışa müdaxilə tələb olunur.

Mif 5: "Yalnız hipnoz və ya psixoanalitik dərin terapiya əsas davranış səbəbini həll edər"

Sübut: sübut bazası məhduddur; HRT əsaslı davranış yanaşmalar üstündür.

Mif 6: "Dəri qıdaşdırma "akne" və ya kosmetik problemə cavabdır"

Sübut: klinik pozuntu — pasiyent davranışın qarşısını ala bilmir, dəridə yara izi və infeksiya yaradır; klinik müdaxilə tələb olunur.

11. Proqnoz

• Xronik gediş, "waxing and waning".
• HRT ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma; komorbidlik müalicəsi vacibdir.

12. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B25 Body-focused repetitive behaviour disorders. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Bloch M.H. et al. Systematic review: pharmacological and behavioral treatment for trichotillomania. Biol Psychiatry 2007;62(8):839–846.
4. Grant J.E. et al. N-acetylcysteine, a glutamate modulator, in the treatment of trichotillomania: a double-blind, placebo-controlled study. Arch Gen Psychiatry 2009;66(7):756–763.
5. Woods D.W., Wetterneck C.T., Flessner C.A. A controlled evaluation of acceptance and commitment therapy plus habit reversal for trichotillomania. Behav Res Ther 2006;44(5):639–656.
6. Mansueto C.S., Goldfinger Golomb R., Thomas A.M., Stemberger R.M.T. A comprehensive model for behavioral treatment of trichotillomania. Cogn Behav Pract 1999;6(1):23–43.