XBT-116B24	YIĞMA POZUNTUSU Hoarding disorder
XBT-10F63.8	Adətlərin və meyllərin digər pozuntuları
DSM-5-TRF42.3	Yığıcılıq pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Yığma pozuntusu (XBT-11: 6B24; DSM-5-TR: F42.3 Hoarding Disorder) — əşyaları əldə etmək və ya saxlamaq tələbatı və onları atmaqdan davamlı çətinlik, bu da yaşayış sahəsinin (otaqların funksional məqsədli istifadə edilə bilməyəcək dərəcədə) tıxanmasına gətirir. OKP spektri kateqoriyasında.

2. Tarixçə

• Frost R.O., Hartl T.L. (1996) — yığma pozuntusunun koqnitiv-davranış modeli.
• DSM-IV — OKP-nin alt-tipi kimi qeyd edilirdi.
• DSM-5 (2013) və XBT-11 — ayrı diaqnostik kateqoriya kimi rəsmiləşdirilib (sübut bazası — fərqli klinik təzahürlər, gediş, müalicə cavabı).

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 2–6% (Samuels J.F. et al. Behav Res Ther 2008).
• Yaşlılarda yayılma daha yüksək (~6%).
• Cins: təxminən bərabər; klinik nümunələrdə qadınlar üstün.
• Başlanğıc: yeniyetməlik (orta 11–15 yaş); şiddət yaşla artır.
• Komorbidlik: MDD ~50%, OKP ~20%, GAD, sosial narahatlıq, DDHP.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 50%.
• Neyrobioloji — frontostriatal dövrə pozulması; OKP-dən fərqli aktivasiya modelləri (Tolin D.F. et al. icmalları).
• Koqnitiv defisitlər — kateqoriyalaşdırma, qərarvermə, diqqət (Frost & Hartl modeli).
• Emosional bağlanma əşyalara; itki travma.
• Yaşlılarda — koqnitiv enmə tətikləyicisi.

5. Klinik təzahürlər

• Əşyaların əldə edilməsi (alış, ödənişsiz əldə etmə, bağışlama) və ya saxlanması üçün davamlı çətinlik.
• Əşyaları atmaq və ya buraxmaq fikri əhəmiyyətli distress yaradır.
• Çoxlu əşya yığılmaq və yaşayış sahəsini tutmaq — otaqlar funksional məqsədli istifadə edilə bilməz (yataq otağı yatmaq üçün, mətbəx yemək bişirmək üçün və s.).
• Bəzən «animal toplama» — heyvanların kütləvi saxlanması.
• İnsayt çox vaxt zəifdir — pasiyent problemi qəbul etmir.
• Sağlamlıq və təhlükəsizlik riskləri — yanğın, infeksiyalar, yıxılma, sosial təcrid, evdən kənarlaşdırılma.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Əldə edilən əşyaları atmaq və ya buraxmaqda davamlı çətinlik, dəyərindən asılı olmayaraq.

B. Bu çətinlik əşyaları saxlamağa davamlı tələbat və atmaqla bağlı distressdən qaynaqlanır.

C. Yığılma yaşayış sahəsini tıxayır və otaqların məqsədli istifadəsini əhəmiyyətli dərəcədə pozur.

D. Əhəmiyyətli distress və ya funksional pozulma (özünə, ailəyə, başqalarına təhlükəli mühit daxil).

E. Tibbi vəziyyət (beyin zədəsi, demensiya) istisnası.

F. Başqa psixi pozuntu (OKP «obsessiyaları», MDD «enerji yoxluğu», psixotik pozuntu sayıqlamaları, autizm «məhdud maraqlar») ilə daha yaxşı izah olunmur.

Kvalifikator: excessive acquisition ilə; insight (yaxşı / orta — zəif / yox).

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR / XBT-11 — ayrı kateqoriya; insight kvalifikatoru.
• «Animal toplama» — ayrı spesifikator olmasa da klinik tanınmış variant; veteriner və ictimai sağlamlıq orqanları ilə əməkdaşlıq tələb olunur.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Ev ziyarəti və ya foto sübutu — yaşayış sahəsinin vəziyyəti (Clutter Image Rating).
3. Şkala — Saving Inventory-Revised (SI-R).
4. Komorbidlik və koqnitiv qiymətləndirmə (yaşlılarda demensiya istisnası — MMSE/MoCA).
5. Təhlükəsizlik və sağlamlıq riski qiymətləndirməsi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• SI-R (Saving Inventory-Revised), CIR (Clutter Image Rating).
• Tibbi və koqnitiv müayinə (MMSE/MoCA yaşlılarda).
• Təhlükəsizlik qiymətləndirməsi.

8. Müalicə

1. KDT toplama üçün (Frost R.O., Tolin D.F., Steketee G.) — birinci sıra; manualizə edilmiş 26-seanslı protokol — motivasiya artırma, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, qərarvermə təlimi, sortlama və atma məşqləri, ev ziyarətləri. Sübut: Tolin D.F. et al. Depress Anxiety 2015 meta-analiz (12 seçmə, n=232) — simptomlar əhəmiyyətli azalır, lakin pasiyentlərin yarıdan çoxunda müalicədən sonra da çətinlik qalır.
2. SSRİ — sübut bazası məhduddur; OKP-də effektiv olan SSRİ toplamada daha zəif cavab verir. Adjunkt rolda.
3. Koqnitiv remediation — diqqət, kateqoriyalaşdırma, qərarvermə təlimi.
4. Buoyancy yanaşması — pasiyentin daxili motivasiyasının dəstəklənməsi; məcburi təmizləmə ilə təkrar tıxanma riski.
5. İcma müdaxiləsi — ictimai sağlamlıq, sosial xidmət, yanğın təhlükəsizliyi.
6. Yaşlılarda — demensiya skrininqi və komorbid müdaxilə.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Yığma pozuntusu üçün KDT (Hoarding) — Stekiti (Steketee G.), Frost (Frost R.O.) — Manualizə edilmiş 26 seans — motivasion müsahibə, qərarvermə təlimi, sortlama məşqi, ev ziyarətləri, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma. IOCDF.
2. Toplama Sorğusu-Yenilənmiş (SI-R — Saving Inventory-Revised) — Frost (Frost R.O.) — 23 maddə; üç alt-şkala (acquisition, difficulty discarding, clutter).
3. Dağınıqlıq Şəkil Reytinqi (CIR — Clutter Image Rating) — 9-bal şkala; otağın tıxanma dərəcəsinin foto əsasında qiymətləndirilməsi.
4. Qrup KDT — Qiymət-effektiv format; uzunmüddətli dəstək.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• Tolin D.F. et al. RKİ-lər — KDT effektivdir; SSRİ məhdud.
• Saxena S. icmalları — SSRİ-yə cavab OKP-də müşahidə olunandan zəifdir.

9. Proqnoz

• Xronik gediş, yaşla şiddət artır.
• KDT ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma, lakin tam remisya nadir.
• Komorbid demensiya pis proqnoz.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Toplama — sadəcə „kollekioner“ şəxsiyyət xüsusiyyəti və ya tənbəllik»

Sübut: toplama klinik pozuntudur — Frost & Hartl koqnitiv-davranış modeli; ayrı neyrobioloji model; funksional pozulma və sağlamlıq riski. Kolleksionerlikdən fərqli olaraq əşyalar sistemləşdirilmiş deyil və yaşayış sahəsini tıxayır.

Mif 2: «Pasiyentin evini güclə təmizləmək problemə son qoyar»

Sübut: məcburi təmizləmə pasiyentin razılığı olmadan — kütləvi distress, travma və 12 ay ərzində tıxanmanın yenidən bərpası ilə nəticələnir. Pasiyent iştirakı ilə tədricən sortlama tövsiyə edilir.

Mif 3: «Toplama adi OKP-nin alt-tipidir, SSRİ kifayətdir»

Sübut: DSM-5 və XBT-11 ayrı kateqoriya; SSRİ-yə cavab OKP-dən zəifdir; KDT manualizə edilmiş protokol birinci sıra.

Mif 4: «Heyvanları „kömək niyyəti ilə“ çox saxlamaq heyvanlar üçün yaxşıdır»

Sübut: «animal toplama» — heyvanların zəif gigiyena, qida, tibbi qulluq alması ilə nəticələnir; çoxlu heyvan ölümü, sağ qalanların ağır vəziyyətdə olması; veteriner və ictimai sağlamlıq orqanları müdaxiləsi tələb olunur.

Mif 5: «Yaşlılarda toplama „normal yaşlanma“dır»

Sübut: yaşlılarda toplama demensiya markeri ola bilər (xüsusilə frontotemporal); koqnitiv qiymətləndirmə tələb olunur.

Mif 6: «Bir dəfə təmizləyəndən sonra problem həll olunur»

Sübut: toplama xronik pozuntudur; uzunmüddətli müalicə və icma dəstəyi tələb olunur.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B24 Hoarding disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Frost R.O., Hartl T.L. A cognitive-behavioral model of compulsive hoarding. Behav Res Ther 1996;34(4):341–350.
4. Steketee G., Frost R.O. Treatment for Hoarding Disorder: Therapist Guide. Oxford Univ Press; 2014.
5. Tolin D.F., Frost R.O., Steketee G. et al. Cognitive behavioral therapy for hoarding disorder: a meta-analysis. Depress Anxiety 2015;32(3):158–166.
6. Samuels J.F. et al. Prevalence and correlates of hoarding behavior in a community-based sample. Behav Res Ther 2008;46(7):836–844.
7. Saxena S. Pharmacotherapy of compulsive hoarding. J Clin Psychol 2011;67(5):477–484.