XBT-116B24	TOPLAMA POZUNTUSU
XBT-10F63.8	TOPLAMA POZUNTUSU
DSM-5-TR300.3	TOPLAMA POZUNTUSU

1. Tərif və nozologiya

Toplama pozuntusu (XBT-11: 6B24; DSM-5-TR: 300.3 Toplama Disorder) — əşyaları əldə etmək və ya saxlamaq tələbatı və onları atmaqdan davamlı çətinlik, bu da yaşayış sahəsinin (otaqların funksional məqsədli istifadə edilə bilməyəcək dərəcədə) tıxanmasına gətirir. OKP spektri kateqoriyasında.

2. Tarixçə

• Frost R.O., Hartl T.L. (1996) — toplama-in koqnitiv-davranış modeli.
• DSM-IV — OKP-nin alt-tipi kimi qeyd edilirdi.
• DSM-5 (2013) və XBT-11 — ayrı diaqnostik kateqoriya kimi rəsmiyyət (sübut bazası — fərqli klinik təzahürlər, gediş, müalicə cavabı).

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 2–6% (Samuels J.F. et al. Behav Res Ther 2008).
• Yaşlılarda yayılma daha yüksək (~6%).
• Cins: təxminən bərabər; klinik nümunələrdə qadınlar üstün.
• Başlanğıc: yeniyetməlik (orta 11–15 yaş); şiddət yaşla artır.
• Komorbidlik: MDD ~50%, OKP ~20%, GAD, sosial narahatlıq, ADHD.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 50%.
• Neyrobioloji — frontostriatal dövrə pozulması; OKP-dən fərqli aktivasiya modelləri (Tolin D.F. et al. icmalları).
• Koqnitiv defisitlər — kateqoriyalaşdırma, qərarvermə, diqqət (Frost & Hartl modeli).
• Emosional bağlanma əşyalara; itki travma.
• Yaşlılarda — koqnitiv enmə tetikleyicisi.

5. Klinik mənzərə

• Əşyaların əldə edilməsi (alış, ödənişsiz əldə etmə, bağışlama) və ya saxlanması üçün davamlı çətinlik.
• Əşyaları atmaq və ya buraxmaq fikri əhəmiyyətli distres yaradır.
• Çoxlu əşya yığılmaq və yaşayış sahəsini tutmaq — otaqlar funksional məqsədli istifadə edilə bilməz (yataq otağı yatak üçün, mətbəx yemək üçün və s.).
• Bəzən «animal toplama» — heyvanların kütləvi saxlanması.
• İnsight çox vaxt zəifdir — pasiyent problemi qəbul etmir.
• Sağlamlıq və təhlükəsizlik riskləri — yanğın, infeksiyalar, yıxılma, sosial təcrid, evdən kənarlaşdırılma.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Əşyaları onların dəyərindən asılı olmayaraq atmaqda və ya onlardan ayrılmaqda daimi çətinlik.

B. Bu çətinlik əşyaları saxlamağa davamlı tələbatdan və onları atmaqla bağlı distresdən qaynaqlanır.

C. Yığılma yaşayış sahəsini tıxayır və otaqların məqsədli istifadəsini əhəmiyyətli dərəcədə pozur.

D. Əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma (özünə, ailəyə, başqalarına təhlükəli mühit daxil).

E. Tibbi vəziyyət (beyin zədəsi, demensiya) istisnası.

F. Digər psixi pozuntularla daha yaxşı izah edilmir (OKP «obsesiyalar», MDD «enerji çatışmazlığı», psixotik pozuntunun sayıqlamaları, autizm «məhdud maraqlar»).

Kvalifikator: excessive acquisition ilə; insight (yaxşı / orta — zəif / yox).

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR / XBT-11 — ayrı kateqoriya; insight kvalifikatoru.
• «Animal toplama» — ayrı spesifikator olmasa da klinik tanınmış variant; veteriner və ictimai sağlamlıq orqanları ilə əməkdaşlıq tələb olunur.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Ev ziyarəti və ya foto sübutu — yaşayış sahəsinin vəziyyəti (Clutter Image Rating).
3. Şkala — Saving Inventory-Revised (SI-R).
4. Komorbidlik və koqnitiv qiymətləndirmə (yaşlılarda demensiya istisnası — MMSE/MoCA).
5. Təhlükəsizlik və sağlamlıq riski qiymətləndirməsi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• SI-R (Saving Inventory-Revised), CIR (Clutter Image Rating).
• Tibbi və koqnitiv müayinə (MMSE/MoCA yaşlılarda).
• Təhlükəsizlik qiymətləndirməsi.

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• Tolin D.F. et al. RKİ-lər — KDT effektivdir; SSRİ məhdud.
• Saxena S. icmalları — SSRİ-yə cavab OKP-də müşahidə olunandan zəifdir.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• KDT toplama üçün (Frost R.O., Tolin D.F., Steketee G.) — birinci sıra; manualizə edilmiş 26-seanslı protokol — motivasiya artırma, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, qərarvermə təlimi, sortlama və atma məşqləri, ev ziyarətləri. Sübut: Tolin D.F. et al. Depress Anxiety 2015 RKİ — orta-böyük effekt.
• SSRİ — sübut bazası məhduddur; OKP-də effektiv olan SSRİ toplama-də daha zəif cavab. Adjunkt rolda.
• Koqnitiv remediation — diqqət, kateqoriyalaşdırma, qərarvermə təlimi.
• Buoyancy yanaşması — pasiyentin daxili motivasiyasının dəstəklənməsi; məcburi təmizləmə ilə təkrar tıxanma riski.
• İcma müdaxiləsi — ictimai sağlamlıq, sosial xidmət, yanğın təhlükəsizliyi.
• Yaşlılarda — demensiya skrininqi və komorbid müdaxilə.

1. Toplama pozuntusu üçün KDT (Hoarding) — Steketee G., Frost R.O. — Manualizə edilmiş 26 seans — motivasion müsahibə, qərarvermə təlimi, sortlama məşqi, ev ziyarətləri, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma. IOCDF.
2. Toplama Sorğusu-Yenilənmiş (SI-R — Saving Inventory-Revised) — Frost R.O. — 23 maddə; üç alt-şkala (acquisition, difficulty discarding, clutter).
3. Dağınıqlıq Şəkil Reytinqi (CIR — Clutter Image Rating) — 9-bal şkala; otağın tıxanma dərəcəsinin foto əsasında qiymətləndirilməsi.
4. Qrup KDT — Qiymət-effektiv format; uzunmüddətli dəstək.

9. Proqnoz

• Xronik gediş, yaşla şiddət artır.
• KDT ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma, lakin tam remisya nadir.
• Komorbid demensiya pis proqnoz.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Toplama — sadəcə »kollekioner« şəxsiyyət xüsusiyyəti və ya tənbəllik»

Sübut: toplama klinik pozuntudur — Frost & Hartl koqnitiv-davranış modeli; ayrı neyrobioloji model; funksional pozulma və sağlamlıq riski. Kolleksionerlikdən fərqli olaraq əşyalar sistemləşdirilmiş deyil və yaşayış sahəsini tıxayır.

Mif 2: «Pasiyentin evini güclə təmizləmək problemə son qoyar»

Sübut: məcburi təmizləmə xəstənin razılığı olmadan kütləvi narahatlıq, travma və 12 ay ərzində tıxanmanın yenidən yaranmasına səbəb olur. Xəstənin iştirakı ilə tədricən çeşidləmə tövsiyə olunur.

Mif 3: «Toplama adi OKP-nin alt-tipidir, SSRİ kifayətdir»

Sübut: DSM-5 və XBT-11 ayrı kateqoriya; SSRİ-yə cavab OKP-dən zəifdir; KDT manualizə edilmiş protokol birinci sıra.

Mif 4: «Heyvanları »kömək niyyəti ilə« çox saxlamaq heyvanlar üçün yaxşıdır»

Sübut: «animal toplama» heyvanların zəif gigiyena, qida və tibbi qulluq almasına səbəb olur; bu, çoxlu heyvan ölümü və sağ qalanların ağır vəziyyətdə olması ilə nəticələnir; veteriner və ictimai sağlamlıq orqanlarının müdaxiləsi tələb olunur.

Mif 5: «Yaşlılarda toplama »normal yaşlanma«-dır»

Sübut: yaşlılarda toplama demensiya markeri ola bilər (xüsusilə frontotemporal); koqnitiv qiymətləndirmə tələb olunur.

Mif 6: «Bir dəfə təmizləyəndən sonra problem həll olunur»

Sübut: toplama xronik pozuntudur; uzunmüddətli müalicə və icma dəstəyi tələb olunur.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B24 Hoarding disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Frost R.O., Hartl T.L. A cognitive-behavioral model of compulsive hoarding. Behav Res Ther 1996;34(4):341–350.
4. Steketee G., Frost R.O. Treatment for Hoarding Disorder: Therapist Guide. Oxford Univ Press; 2014.
5. Tolin D.F., Frost R.O., Steketee G. et al. Cognitive behavioral therapy for hoarding disorder: a meta-analysis. Depress Anxiety 2015;32(3):158–166.
6. Samuels J.F. et al. Prevalence and correlates of hoarding behavior in a community-based sample. Behav Res Ther 2008;46(7):836–844.