XBT-116C49	HALÜSİNOGENLƏRİN QƏBULUNDAN QAYNAQLANAN POZUNTULAR Disorders due to use of hallucinogens
XBT-10F16	Hallyüsinogen maddələrin qəbulundan yaranan psixi və davranış pozuntuları
DSM-5-TRF16.20	Digər hallüsinogen istifadəsi pozuntusu, orta və ya ağır

1. Tərif və nozologiya

Halüsinogen istifadəsi pozuntuları (XBT-11: 6C49; DSM-5-TR: F16.20 Hallucinogen Use Disorder) — LSD, psilosibin, meskalin, DMT, ayahuasca və oxşar maddələrin istifadəsi ilə əlaqəli pozuntular. Dissosiativ maddələr — ketamin və fensiklidin (PCP) — XBT-11-də ayrıca kodlanır (6C4D).

2. Tarixçə

• Hofmann A. (1943) — LSD-nin halüsinogen təsirinin təsadüfi aşkarı.
• 1950–60-cı illər — klinik tədqiqatlar (depressiya, şizofreniya).
• 1970 — Controlled Substances Act ABŞ-da Schedule I.
• 2020-ci illər — psilosibin və ketamin «psixedelik terapiya» araşdırma renessansı.

3. Epidemiologiya

• Asılılıq nisbətən nadir (digər maddələrdən fərqli); tipik istifadə episodik.
• Hallucinogen Persisting Perception Disorder (HPPD) — flashback-bənzər təcrübələr.

4. Etiologiya və patogenez

• Serotoninergik (5-HT2A) və ya NMDA (ketamin, PCP) reseptorlarına təsir.
• Mühit, peer, eksperimentasiya.

5. Klinik təzahürlər

• İntoksikasiya — vizual hallüsinasiyalar, synesthesia, zaman pozuntusu, depersonalizasiya, derealizasiya, «bad trip» (panik, paranoiya).
• Ağır halda — psixoz, ölümcül qəzalar.
• «Persisting Perception Disorder» (HPPD) — istifadədən sonra davam edən vizual fenomenlər (flashback).
• Ketamin — dissosiasiya, «K-hole»; xronik istifadə — sidik kisəsi sindromu.
• PCP — agressiv davranış, analjezia, dezorqanizə davranış.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR 11 meyar; HPPD ayrı diaqnoz (DSM-5). XBT-11 DSM-5-TR-in vahid şkalasından fərqli olaraq üç ayrıca kateqoriya işlədir: zərərli istifadə epizodu, zərərli istifadə paterni və asılılıq. XBT-11 müddət tələbi: zərərli istifadə paterni — epizodik istifadədə ən azı 12 ay, davamlı istifadədə ən azı 1 ay; asılılıq — ən azı 12 ay, davamlı (gündəlik və ya demək olar ki, gündəlik) istifadədə ən azı 3 ay.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NIDA, SAMHSA.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Toksikoloji (LSD standart panellərdə yox).
3. Komorbid psixoz, narahatlıq, MDD.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Toksikoloji.
• Komorbidlik şkalaları.

8. Müalicə

1. Kəskin intoksikasiya («bad trip») — sakit mühit, benzodiazepin (lorazepam); antipsixotik (haloperidol) yalnız ağır psixotik halda; ehtiyat.
2. Asılılıq nadir; psixososial müdaxilə (MI, KDT).
3. HPPD — antipsixotik adətən effektsiz; clonazepam bəzi pasiyentdə kömək; uzunmüddətli izləmə.
4. Psilocybin və ketamin terapevtik tədqiqatları (refrakter MDD, PTSP) — araşdırma protokollarında nəzarət altında istifadə; standart klinik praktikada hələ təsdiq olunmuş protokollar məhduddur (FDA esketamin Spravato istisna).

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NIDA — psixedelik tədqiqat renessansı; klinik tövsiyə hələ tələb deyir.

Müalicə metodikaları

1. «Bad trip» (ağır təcrübə) idarəsi — Sakit mühit, reassurance, benzodiazepin lazım olduqda.
2. HPPD üçün clonazepam — Off-label; sübut bazası kiçik.
3. Psixedelik-dəstəkli terapiya (Psychedelic-assisted therapy — araşdırma mərhələsində) — Psilocybin + psixoterapiya, ketamin + psixoterapiya; klinik tədqiqat protokollarında.

9. Proqnoz

• Əksər istifadəçilərdə asılılıq inkişaf etmir.
• Ağır psixotik və ya HPPD komplikasiyalı pasiyentlərdə xronik gediş.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Halüsinogenlər asılılıq yaratmır, tamamilə təhlükəsizdir»

Sübut: fiziki asılılıq nadir, lakin psixoloji asılılıq və ağır psixotik epizodlar mümkündür; HPPD uzunmüddətli komplikasiya.

Mif 2: «Psilosibin terapiyası bütün depressiyalar üçün təsdiq olunub»

Sübut: hələ araşdırma mərhələsindədir; standart klinik praktikaya tam təsdiq olunmamışdır. FDA «Breakthrough Therapy» statusunda, lakin geniş tövsiyə hələ vaxtsız.

Mif 3: «Ayahuasca dini ritual üçün təhlükəsizdir»

Sübut: serotonin sindromu (SSRİ ilə qarşılıqlı təsir), psixotik dekompansasiya halları qeyd edilib.

Mif 4: «Ketamin „club drug“dur, tibbi istifadə yox»

Sübut: ketamin anestezik kimi onilliklərdir istifadə olunur; intranazal esketamin (Spravato) FDA 2019 ağır refrakter depressiya üçün təsdiq.

Mif 5: «LSD „flashback“ mifdir»

Sübut: HPPD DSM-5 rəsmi diaqnoz; bəzi pasiyentdə davamlı vizual pozuntular.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C49 Disorders due to use of hallucinogens. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NIDA. Hallucinogens DrugFacts. 2019.
4. Halpern J.H., Lerner A.G., Passie T. A review of Hallucinogen Persisting Perception Disorder (HPPD). Curr Top Behav Neurosci 2018;36:333–360.
5. Carhart-Harris R.L. et al. Trial of psilocybin versus escitalopram for depression. NEJM 2021;384(15):1402–1411.