Hallüsinogenlərin qəbulu ilə bağlı pozuntular (Disorders due to use of hallucinogens)

XBT-10F16	Hallüsinogenlərin qəbulu ilə bağlı psixi və davranış pozuntuları
DSM-5-TRF16.20	Digər hallüsinogen istifadəsi pozuntusu, orta və ya ağır

1. Tərif və nozologiya

Hallüsinogenlərin qəbulu ilə bağlı pozuntular (ing. XBT-11: 6C49; DSM-5-TR: F16.20 Hallucinogen Use Disorder) — LSD, psilosibin, meskalin, DMT, ayahuasca və oxşar maddələrin istifadəsi ilə bağlı pozuntular. Dissosiativ maddələr — ketamin və fensiklidin (PCP) — XBT-11-də ayrıca kodlanır (6C4D).

2. Tarixçə

• Hofmann A. (1943) — LSD-nin hallüsinogen təsirinin təsadüfən aşkarlanması.
• 1950–60-cı illər — klinik tədqiqatlar (depressiya, şizofreniya).
• 1970 — ABŞ-da Nəzarət Olunan Maddələr haqqında Qanunla I siyahı (Schedule I) statusu müəyyən edilmişdir.
• 2020-ci illər — psilosibin və ketamin «psixodelik terapiya» tədqiqatlarının canlanması.

3. Epidemiologiya

• Asılılıq nisbətən nadir (digər maddələrdən fərqli); tipik istifadə epizodik.
• Hallüsinogenlə əlaqəli davamlı persepsiya pozuntusu (HPPD) — fleşbekə bənzər təcrübələr.

4. Etiologiya və patogenez

• Serotoninergik (5-HT2A) və ya NMDA (ketamin, PCP) reseptorlarına təsir edir.
• Mühit, həmyaşıd mühiti, eksperimentasiya.

5. Klinik təzahürlər

• İntoksikasiya — vizual hallüsinasiyalar, sinesteziya, zaman pozuntusu, depersonalizasiya, derealizasiya, «pis təcrübə» (panik tutması, paranoya).
• Ağır halda — psixoz, ölümcül qəzalar.
• «Davamlı persepsiya pozuntusu» (HPPD) — istifadədən sonra davam edən vizual fenomenlər (flashback).
• Ketamin — dissosiasiya, «K-hole»; xroniki istifadə — sidik kisəsi sindromu.
• PCP — aqressiv davranış, analjeziya və dezorqanizasiya.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

DSM-5-TR 11 meyar; HPPD ayrı diaqnoz (DSM-5). XBT-11 DSM-5-TR-in vahid şkalasından fərqli olaraq üç ayrı kateqoriya tətbiq edir: zərərli istifadə epizodu, zərərli istifadə paterni və asılılıq. XBT-11 müddət tələbi: zərərli istifadə paterni — epizodik istifadədə ən azı 12 ay, davamlı istifadədə ən azı 1 ay; asılılıq — ən azı 12 ay, davamlı (gündəlik və ya demək olar ki, gündəlik) istifadədə ən azı 3 ay.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NIDA, SAMHSA.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Toksikoloji analiz (lizerq turşusu dietilamidi — LSD standart panellərə daxil edilmir).
3. Komorbid psixoz, təşviş, TDP.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Toksikoloji müayinə.
• Komorbidlik şkalaları.

8. Müalicə

1. Kəskin intoksikasiya («ağır təcrübə»; ing. bad trip) — sakit mühit, benzodiazepin (lorazepam); antipsixotik (haloperidol) yalnız ağır psixotik halda; ehtiyat.
2. Asılılıq nadir; psixososial müdaxilə (MI, KDT).
3. HPPD — antipsixotiklər adətən təsirsizdir; klonazepam bəzi pasiyentlərdə kömək edir; uzunmüddətli izləmə.
4. Psilosibin və ketaminin terapevtik tədqiqatları (refrakter TDP, PTSP) — tədqiqat protokollarında nəzarət altında istifadə; standart klinik praktikada hələ təsdiq olunmuş protokollar məhduddur (FDA esketamin Spravato istisna).

8.1 Müalicə metodikaları

1. «Ağır təcrübə» (ing. bad trip) idarəsi sakit mühit, təskinlik, benzodiazepin lazım olduqda.
2. HPPD üçün klonazepam — Off-label; sübut bazası kiçik.
3. Psixodelik dəstəkli terapiya (ing. psychedelic-assisted therapy — tədqiqat mərhələsində) — psilosibin və psixoterapiya, ketamin + psixoterapiya; klinik tədqiqat protokollarında.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NIDA — psixodelik tədqiqat renessansı; klinik tövsiyə hələ vaxtsızdır.

9. Proqnoz

• Əksər istifadəçilərdə asılılıq inkişaf etmir.
• Ağır psixotik və ya HPPD komplikasiyalı pasiyentlərdə xronik gediş.

10. Miflər və yanlış inanclar

Mif 1: «Hallüsinogenlər asılılıq yaratmır, tamamilə təhlükəsizdir»

Sübut: fiziki asılılıq nadir, lakin psixoloji asılılıq və ağır psixotik epizodlar mümkündür; HPPD uzunmüddətli komplikasiyadır.

Mif 2: «Psilosibin terapiyası depressiya üçün təsdiq edilmiş müalicədir»

Sübut: hələ araşdırma mərhələsindədir; standart klinik praktikaya tam təsdiq olunmamışdır. FDA «Breakthrough Therapy» statusunda, lakin geniş tövsiyə üçün hələ əsas yoxdur.

Mif 3: «Ayahuasca dini ritual üçün təhlükəsizdir»

Sübut: serotonin sindromu (SSGİ ilə qarşılıqlı təsir), psixotik dekompensasiya halları qeyd edilmişdir.

Mif 4: «Ketamin yalnız «klub dərmanı»dır (ing. club drug), tibbi istifadəsi yoxdur»

Sübut: ketamin anestezik kimi onilliklərdir istifadə olunur; intranazal esketamin (Spravato) FDA 2019 ağır müalicəyə davamlı depressiya üçün təsdiq edilmişdir.

Mif 5: «LSD „flashback“ mifdir»

Sübut: HPPD DSM-5-TR-də rəsmi diaqnozdur; bəzi pasiyentlərdə davamlı vizual pozuntular müşahidə olunur.

11. Mənbələr

1. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST). XBT-11. 6C49 Hallüsinogen istifadəsi ilə əlaqəli pozuntular. 2024.
2. Amerika Psixiatriya Assosiasiyası (APA). DSM-5-TR. 2022.
3. ABŞ Narkotiklərə Nəzarət İnstitutu (NIDA). Hallüsinogenlər haqqında faktlar. 2019.
4. Halpern C.H., Lerner A.Q., Passie T. Hallüsinogenlə əlaqəli davamlı persepsiya pozuntusunun (HPPD) icmalı. «Davranış Nevrologiyasının Aktual Mövzuları» (Curr Top Behav Neurosci). 2018;36:333–360.
5. Karhart-Harris R.L. və b. Depressiya üçün psilosibinin essitalopramla müqayisəsi üzrə sınaq. «Nyu İngiltərə Tibb Jurnalı» (NEJM). 2021;384(15):1402–1411.