XBT-116B64	DİSSOSİATİV AMNEZİYA
XBT-10F44.0	DİSSOSİATİV AMNEZİYA
DSM-5-TR300.12	DİSSOSİATİV AMNEZİYA

1. Tərif və nozologiya

Dissosiativ Amneziya (XBT-11: 6B64; DSM-5-TR: 300.12) vacib avtobioqrafik məlumatı, adətən travmatik və ya stresli olanı, xatırlaya bilməmədir və bu, ümumi unutqanlıqla izah olunmayacaq dərəcədədir. Tibbi və ya neyroloji səbəb yoxdur.

Alt tiplər: lokalizə olunmuş (konkret dövr), seçici (dövrün bir hissəsi), ümumiləşdirilmiş (bütün həyat tarixçəsi), sistematik (müəyyən kateqoriya), davamlı.

«Dissosiativ fuq» — DSM-5-TR-də dissosiativ amneziyanın kvalifikatoru kimi (DSM-IV-də ayrı diaqnoz idi); pasiyent gözlənilmədən səyahət edir, yeni identifikasiya yaradır.

2. Tarixçə

• Janet P. — dissosiasiya konsepsiyasının yaradıcısı.
• DSM-IV — dissosiativ fuq ayrı diaqnoz.
• DSM-5 (2013) — fuq kvalifikator kimi inteqrasiya edilmişdir.
• «False Memory» mübahisəsi (1990-cı illər) — terapevtik induksiyalı «geri kaytarılmış xatirə» diskussiyası.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 1–2%; ictimai bədbəxtliklər (müharibə, fəlakət) sonrası daha yüksək.
• Cins: qadınlarda nisbətən yüksək.
• Komorbidlik: PTSP, cPTSP, DİP, BPD, MDD.

4. Etiologiya və patogenez

• Travma — ağır psixoloji və ya fiziki travmaya cavab; «müdafiə mexanizmi» kimi hipotez.
• Neyrobioloji — hippokamp və prefrontal koqnitiv emal pozulması.

5. Klinik mənzərə

• Travmatik və ya stresli hadisənin xatırlanmaması.
• Lokalizə (məs. müharibə dövrü), seçici, generalizə.
• Dissosiativ fuq — gözlənilməyən səyahət, yeni identifikasiya, adətən gün-həftə davam edir.
• İmplisit yaddaş (bacarıqlar) qalır; eksplisit yaddaş seçicidir.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Mühüm avtobioqrafik məlumatların (adətən travmatik olanların) unudulması, adi unutqanlıqla izah edilə bilməyən.

B. Əhəmiyyətli distres və ya funksional pozulma.

C. Maddə qəbulu, tibbi/nevroloji vəziyyət (kəllə-beyin travması, ensefalit, demensiya) istisnası.

D. DİP, PTSP, cPTSP, somatik simptom və ya başqa psixi pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

Kvalifikator: with dissociative fugue.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni; fuq kvalifikator.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + travma tarixçəsi.
2. Tibbi və neyroloji müayinə — TBI, demensiya, ensefalit, tutma istisnası.
3. MRT, EEQ klinik şübhədə.
4. SCID-D-R.
5. Toksikoloji.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• SCID-D-R.
• MRT, EEQ.
• Neyropsixoloji test (yaddaş profili).

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• ISSTD — dissosiativ pozuntular ümumi rəhbərliyi.
• Spesifik FDA təsdiqli farmakoterapiya yox.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Təhlükəsiz mühit və supportiv psixoterapiya.
• Travma-fokuslu psixoterapiya — fazalı yanaşma.
• Fuq epizodunda — pasiyentin ailə və icma ilə yenidən birləşdirilməsi.
• Farmakoterapiya komorbid simptomlar üçün; «amobarbital intervyu» və ya hipnoz tarixən istifadə edilirdi — induksiyalı false memory riski səbəbiylə ehtiyatlı.
• Uzunmüddətli psixoterapiya — travma emalı.

1. Travma-fokuslu fazalı psixoterapiya — Stabilizasiya → emalı → reinteqrasiya.
2. Dissosiativ Pozuntular üçün Strukturlaşdırılmış Klinik Müsahibə (SCID-D-R) — Diaqnozda qızıl standart.
3. Hipnoz — ehtiyatlı istifadə — False memory induksiyası riski; yalnız trening keçmiş klinikçi tərəfindən.

9. Proqnoz

• Akut formada əksər spontan remisya;
• Xronik formada uzunmüddətli müdaxilə.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Hipnoz »geri qaytarılmış xatirə« üçün etibarlı vasitədir»

Sübut: hipnoz altında xatirələr yalan xatirələrlə (false memory) dolu ola bilər — induksiyalı və ya təhrif edilmiş; məhkəmə kontekstində xüsusilə ehtiyatlı olmaq lazımdır (Loftus E.F. tədqiqatları).

Mif 2: «Dissosiativ amneziya uydurma və ya filmlərdən gələn »drama«-dır»

Sübut: klinik vəziyyət qeydə alınıb; nevrobiologiya əsasları araşdırılır.

Mif 3: «Pasiyent »xatırlamağa məcbur edilməlidir""

Sübut: təzyiq travma və ya distres yarada bilər; dəstəkləyici yanaşma tövsiyə olunur.

Mif 4: «Amobarbital intervyu effektivdir»

Sübut: tarixi istifadəsi mövcuddur, lakin müasir praktikada yalan xatirələr (false memory) və yan təsir riski səbəbindən tövsiyə edilmir.

Mif 5: «Bütün travmatik xatirələr »real«-dır»

Sübut: bəzi «bərpa edilmiş xatirələr» terapevtik induksiyanın nəticəsi ola bilər; ehtiyatlı klinik yanaşma və mənbənin təsdiqi vacibdir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B64 Dissociative amnesia. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. ISSTD. Guidelines for Treating DID in Adults, 3rd Revision. J Trauma Dissociation 2011;12(2):115–187.
4. Loftus E.F. The reality of repressed memories. Am Psychol 1993;48(5):518–537.
5. Staniloiu A., Markowitsch H.J. Dissociative amnesia. Lancet Psychiatry 2014;1(3):226–241.