XBT-116D81	DAMAR DEMENSİYASI
XBT-10F01	DAMAR DEMENSİYASI
DSM-5-TR290.4	DAMAR DEMENSİYASI

1. Tərif və nozologiya

Damar (Vaskulyar) Demensiyası (XBT-11: 6D81; DSM-5-TR: 290.4x və oxşar) — beyin damar xəstəliyi (insult, kiçik damar pozulması, hipoperfuziya) nəticəsində inkişaf edən koqnitiv enmə və gündəlik fəaliyyət pozulması. Demensiya səbəbləri arasında ikinci yerdir (~15–20%).

2. Tarixçə

• Binswanger O. (1894) — subkortikal vaskulyar demensiyanın klassik təsviri.
• NINDS-AIREN (1993) — beynəlxalq diaqnostik meyarlar.
• VASCOG (2014) — yenilənmiş konsensus (Vascular Cognitive Disorders).

3. Epidemiologiya

• Demensiya hallarının 15–20%; çoxlu hallarda Alzheimer ilə qarışıq.
• Yaşa görə yayılma artır.
• Risk amilləri: hipertenziya, diabet, hiperlipidemia, atrial fibrilyasiya, siqaret, stroke tarixçəsi.

4. Etiologiya və patogenez

• İrik damar stroke (multi-infarkt demensiya).
• Kiçik damar xəstəliyi (subkortikal leukoaraiozis, lakunar infarktlar — Binswanger).
• Strategik infarkt (talamik, hippokampal).
• Hipoperfusiya (sistemik hipotenziya, kardiyak arest).
• CADASIL (autosomal dominant subkortikal demensiya, NOTCH3).

5. Klinik mənzərə

• «Stepwise» enmə (Alzheimer-in tədrici enməsindən fərqli olaraq).
• İcra funksiyası, emal sürəti, diqqət dominant — yaddaş nisbətən az pozulur (Alzheimer ilə fərq).
• Fokus neyroloji əlamətlər — hemiparezi, dizartria, ekstrapiramidal, vizual sahə defekti.
• Əhval pozuntuları (vaskulyar depresiya), apati, abulia tez-tez.
• Mövqe pozuntuları (yeriş, balans).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (NINDS-AIREN, VASCOG)

A. Major NCD meyarlarına çatma.

B. Klinik xüsusiyyətlər vaskulyar etiologiyaya uyğun: ya (1) pilləli enmə + insult tarixçəsi, ya da (2) icra funksiyası və emal sürəti dominantdır.

C. Beyin görüntüləməsində vaskulyar patologiya sübutu — infarktlar, leykoaraioz, mikroqanaxmalar.

D. Koqnitiv enmə ilə vaskulyar hadisə arasında zaman bağlılığı (Ehtimal olunan VaD).

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• VASCOG 2014 (Sachdev P. et al. Alzheimer Dis Assoc Disord) — Vascular Cognitive Impairment çətirini.
• NICE NG97 — vaskulyar risk amili idarəsi.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + informant.
2. MoCA (icra funksiyası alt-şkalalarına diqqət).
3. Neyroloji müayinə — fokus əlamətlər.
4. Beyin MRT (FLAIR — leukoaraiozis, DWI — kəskin infarktlar, T2/SWI — mikroqanaxma).
5. Kardiyovaskulyar qiymətləndirmə — qan təzyiqi, EKG (atrial fibrilyasiya), Holter, karotid USG, exo.
6. Laborator — HbA1c, lipid, koaqulyasiya, hiperhomosisteinaemiya.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• MoCA, neyropsixoloji.
• MRT, kardiyovaskulyar.
• Laborator panel.

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE NG97 — vaskulyar risk idarəsi.
• AHA/ASA stroke profilaktikası.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Vaskulyar risk amili idarəsi — birinci sıra:
  • Hipertenziya (hədəf SBP < 140, bəzən < 130);
  • Diabet HbA1c idarəsi;
  • Statin (lipid);
  • Antiplatelet (aspirin) və ya antikoagulant (atrial fibrilyasiya — DOAC);
  • Siqaretdən imtina;
  • Fiziki aktivlik, pəhriz.
  • AChEI və memantin — sübut bazası məhduddur VaD üçün, lakin qarışıq demensiyada effektiv ola bilər; NICE NG97 — qarışıq halda nəzərdən keçirilir.
  • BPSD idarəsi — qeyri-farmakoloji birinci; antipsixotik məhdud (Alzheimer üçün eyni FDA black box).
  • Depresiya (vaskulyar depresiya) — SSRİ.
  • Reabilitasiya stroke sonrası — fizio, okkupasion, dil terapiyası.
  1. Vaskulyar Risk İdarəsi — Hipertenziya, diabet, lipid, atrial fibrilyasiya, siqaret.
  2. AChEI/Memantin Qarışıq Demensiyada — Donepezil, rivastigmin off-label saf VaD-da; qarışıq halda nəzərdə tutula bilər.
  3. İnsult Reabilitasiyası (Stroke Rehabilitation) — Multidisiplinarlı.

  9. Proqnoz

  • Risk amili idarəsi enmə tempini azaldır.
  • Stroke tarixçəsi və komorbidlik proqnozu müəyyənləşdirir.

  10. Mif və yanlış inanclar

  Mif 1: «VaD Alzheimer-dən tamamilə fərqlidir»

  Sübut: əksər demensiya hallarında qarışıq patologiya (Alzheimer + VaD); klinik fərqləndirmə bəzən çətindir.

  Mif 2: «VaD üçün spesifik müalicə yoxdur»

  Sübut: vaskulyar risk amili idarəsi — birinci sıra və potent müdaxilədir; profilaktika xüsusilə güclü.

  Mif 3: «Aspirin demensiya profilaktikası üçün»

  Sübut: ASPREE trial (McNeil J.J. NEJM 2018) — birincili profilaktika kimi aspirinin demensiya profilaktikasında sübutu tapılmayıb; yalnız spesifik insult profilaktikası göstərişlərində.

  Mif 4: «Vitaminlər və homosistein vaskulyar demensiya profilaktikasıdır»

  **Sübut:** homosistein azaldıcı vitaminlərin koqnitiv profilaktikasının sübutu zəifdir.

  Mif 5: «Stepwise enmə VaD diaqnozu üçün məcburidir»

  Sübut: kiçik damar VaD-da tədrici enmə tipikdir; pilləli (stepwise) enmə yalnız multi-infarkt formada olur.

  11. Mənbələr

  1. WHO. ICD-11. 6D81 Vascular dementia. 2024.
  2. APA. DSM-5-TR. 2022.
  3. NICE NG97. 2018.
  4. Sachdev P. et al. Diagnostic criteria for vascular cognitive disorders: a VASCOG statement. Alzheimer Dis Assoc Disord 2014;28(3):206–218.
  5. McNeil J.J. et al. Effect of Aspirin on Disability-free Survival in the Healthy Elderly (ASPREE). NEJM 2018;379(16):1499–1508.
  6. Livingston G. et al. Lancet Commission 2024.