XBT-116D81	SEREBROVASKULYAR XƏSTƏLİK NƏTİCƏSİNDƏ DEMENSİYA Dementia due to cerebrovascular disease
XBT-10F01	Vaskulyar demensiya
DSM-5-TRF01.5x	Ağır vaskulyar neyrokoqnitiv pozuntu

1. Tərif və nozologiya

Serebrovaskulyar xəstəlik nəticəsində demensiya (damar/vaskulyar demensiya) (XBT-11: 6D81; DSM-5-TR: F01.5x) — beyin damar xəstəliyi (insult, kiçik damar pozulması, hipoperfuziya) nəticəsində inkişaf edən koqnitiv enmə və gündəlik fəaliyyət pozulması. Demensiya səbəbləri arasında ikinci yerdir (~15–20%).

2. Tarixçə

• Binswanger O. (1894) — subkortikal vaskulyar demensiyanın klassik təsviri.
• NINDS-AIREN (1993) — beynəlxalq diaqnostik meyarlar.
• VASCOG (2014) — yenilənmiş konsensus (Vascular Cognitive Disorders).

3. Epidemiologiya

• Demensiya hallarının 15–20%; çoxlu hallarda Alzheimer ilə qarışıq.
• Yaşa görə yayılma artır.
• Risk amilləri: hipertenziya, diabet, hiperlipidemiya, atrial fibrilyasiya, siqaret, insult tarixçəsi.

4. Etiologiya və patogenez

• İri damar insult (multi-infarkt demensiya).
• Kiçik damar xəstəliyi (subkortikal leykoaraiozis, lakunar infarktlar — Binswanger).
• Strategik infarkt (talamik, hippokampal).
• Hipoperfuziya (sistemik hipotenziya, kardiak arest).
• CADASIL (autosomal dominant subkortikal demensiya, NOTCH3).

5. Klinik təzahürlər

• «Stepwise» enmə (Alzheimer-in tədrici enməsindən fərqli olaraq).
• İcra funksiyası, emal sürəti, diqqət dominant — yaddaş nisbətən az pozulur (Alzheimer ilə fərq).
• Fokus neyroloji əlamətlər — hemiparezi, dizartriya, ekstrapiramidal, vizual sahə defekti.
• Əhval pozuntuları (vaskulyar depressiya), apatiya və abuliya tez-tez müşahidə olunur.
• Postural pozuntular (yeriş, tarazlıq).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (NINDS-AIREN, VASCOG)

A. Major NCD meyarlarına çatma.

B. Klinik xüsusiyyətlər vaskulyar etiologiyaya uyğun: ya (1) stepwise enmə + insult tarixçəsi və ya (2) icra funksiyası və emal sürəti dominant.

C. Beyin görüntüləməsində vaskulyar patologiya sübutu — infarktlar, leykoaraiozis, mikroqanaxma.

D. Koqnitiv enmə ilə vaskulyar hadisə arasında zaman bağlılığı (Probable VaD).

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• VASCOG 2014 (Sachdev P. et al. Alzheimer Dis Assoc Disord) — «Vascular Cognitive Impairment» çətir anlayışını təqdim etdi.
• NICE NG97 — vaskulyar risk amili idarəsi.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + informant.
2. MoCA (icra funksiyası alt-şkalalarına diqqət).
3. Neyroloji müayinə — fokus əlamətlər.
4. Beyin MRT (FLAIR — leykoaraiozis, DWI — kəskin infarktlar, T2/SWI — mikroqanaxma).
5. Kardiovaskulyar qiymətləndirmə — qan təzyiqi, EKG (atrial fibrilyasiya), Holter, karotid USG, exo.
6. Laborator — HbA1c, lipid, koaqulyasiya, hiperhomosisteinemiya.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• MoCA, neyropsixoloji.
• MRT, kardiovaskulyar.
• Laborator panel.

8. Müalicə

1. Vaskulyar risk amili idarəsi — birinci sıra:
   • Hipertenziya (hədəf SBP < 140, bəzən < 130);
   • Diabet HbA1c idarəsi;
   • Statin (lipid);
   • Antiplatelet (aspirin) və ya antikoagulant (atrial fibrilyasiya — DOAC);
   • Siqaretdən imtina;
   • Fiziki aktivlik, pəhriz.
2. AChEI və memantin — VaD üçün sübut bazası məhduddur, lakin qarışıq demensiyada effektiv ola bilər; NICE NG97 — qarışıq halda nəzərdən keçirilir.
3. BPSD idarəsi — qeyri-farmakoloji birinci; antipsixotik məhdud (Alzheimer üçün eyni FDA black box).
4. Depressiya (vaskulyar depressiya) — SSRİ.
5. Reabilitasiya insult sonrası — fizioterapiya, məşğuliyyət terapiyası, nitq terapiyası.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Vaskulyar Risk İdarəsi — Hipertenziya, diabet, lipid, atrial fibrilyasiya, siqaret.
2. AChEI/Memantin Qarışıq Demensiyada — Donepezil, rivastigmin off-label saf VaD-da; qarışıq halda nəzərdə tutula bilər.
3. İnsult Reabilitasiyası (Stroke Rehabilitation) — Multidisiplinar.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE NG97 — vaskulyar risk idarəsi.
• AHA/ASA stroke profilaktikası.

9. Proqnoz

• Risk amili idarəsi enmə tempini azaldır.
• İnsult tarixçəsi və komorbidlik proqnozu müəyyənləşdirir.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «VaD Alzheimer-dən tamamilə fərqlidir»

Sübut: əksər demensiya hallarında qarışıq patologiya (Alzheimer + VaD); klinik fərqləndirmə bəzən çətindir.

Mif 2: «VaD üçün spesifik müalicə yoxdur»

Sübut: vaskulyar risk amillərinin idarə edilməsi — birinci sıra və ən təsirli müdaxilədir; profilaktika xüsusilə güclü.

Mif 3: «Aspirin demensiya profilaktikası üçün»

Sübut: ASPREE trial (McNeil J.J. NEJM 2018) — ilkin profilaktikada aspirin demensiyanın qarşısını aldığına dair sübut göstərməyib; yalnız spesifik insult profilaktika göstərişlərində.

Mif 4: «Vitaminlər və homosistein vaskulyar demensiya profilaktikasıdır»

Sübut: homosistein azaldıcı vitaminlərin koqnitiv profilaktikası sübut zəif.

Mif 5: «Stepwise enmə VaD diaqnozu üçün məcburidir»

Sübut: kiçik damar VaD-da tədrici enmə tipik; stepwise yalnız multi-infarkt formada.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6D81 Vascular dementia. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE NG97. 2018.
4. Sachdev P. et al. Diagnostic criteria for vascular cognitive disorders: a VASCOG statement. Alzheimer Dis Assoc Disord 2014;28(3):206–218.
5. McNeil J.J. et al. Effect of Aspirin on Disability-free Survival in the Healthy Elderly (ASPREE). NEJM 2018;379(16):1499–1508.
6. Livingston G. et al. Lancet Commission 2024.