XBT-116B61	DİSSOSİATİV AMNEZİYA Dissociative amnesia
XBT-10F44.0	Dissosiativ amneziya
DSM-5-TRF44.0	Dissosiativ amneziya

1. Tərif və nozologiya

Dissosiativ Amneziya (XBT-11: 6B61; DSM-5-TR: F44.0) — vacib avtobioqrafik məlumatı (adətən travmatik və ya stressli) xatırlaya bilməmə, ümumi unutqanlıqla izah olunmaz dərəcədə. Tibbi və ya neyroloji səbəb yoxdur.

Alt-tiplər: lokalizə edilmiş (konkret dövr), seçici (dövrün hissəsi), generalizə edilmiş (bütün həyat tarixçəsi), sistematik (müəyyən kateqoriya), davamlı.

«Dissosiativ fuq» — DSM-5-TR-də dissosiativ amneziyanın kvalifikatoru kimi (DSM-IV-də ayrı diaqnoz idi); pasiyent gözlənilmədən səyahət edir, yeni identifikasiya yaradır.

2. Tarixçə

• Janet P. — dissosiasiya konsepsiyasının yaradıcısı.
• DSM-IV — dissosiativ fuq ayrı diaqnoz.
• DSM-5 (2013) — fuq kvalifikator kimi inteqrasiya edilmişdir.
• «False Memory» mübahisəsi (1990-cı illər) — terapevtik induksiyalı «geri qaytarılmış xatirə» diskussiyası.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: 1–2%; ictimai bədbəxtliklər (müharibə, fəlakət) sonrası daha yüksək.
• Cins: qadınlarda nisbətən yüksək.
• Komorbidlik: PTSP, KPTSP, DİP, BPD, MDD.

4. Etiologiya və patogenez

• Travma — ağır psixoloji və ya fiziki travmaya cavab; «müdafiə mexanizmi» kimi hipotez.
• Neyrobioloji — hippokamp və prefrontal koqnitiv emal pozulması.

5. Klinik təzahürlər

• Travmatik və ya stressli hadisənin xatırlanmaması.
• Lokalizə (məs. müharibə dövrü), seçici, generalizə.
• Dissosiativ fuq — gözlənilməyən səyahət, yeni identifikasiya, adətən gün-həftə davam edir.
• İmplisit yaddaş (bacarıqlar) qalır; eksplisit yaddaş seçicidir.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Vacib avtobioqrafik məlumatın (adətən travmatik) unutulması, normal unutqanlıqla izah olunmaz.

B. Əhəmiyyətli distress və ya funksional pozulma.

C. Maddə, tibbi/neyroloji vəziyyət (TBİ, ensefalit, demensiya) istisnası.

D. DİP, PTSP, KPTSP, somatik simptom və ya başqa psixi pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

Kvalifikator: with dissociative fugue.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni; fuq kvalifikator.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + travma tarixçəsi.
2. Tibbi və neyroloji müayinə — TBİ, demensiya, ensefalit, tutma istisnası.
3. MRT, EEQ klinik şübhədə.
4. SCID-D-R.
5. Toksikoloji.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• SCID-D-R.
• MRT, EEQ.
• Neyropsixoloji test (yaddaş profili).

8. Müalicə

1. Təhlükəsiz mühit və supportiv psixoterapiya.
2. Travma-fokuslu psixoterapiya — fazalı yanaşma.
3. Fuq epizodunda — pasiyentin ailə və icma ilə yenidən birləşdirilməsi.
4. Farmakoterapiya komorbid simptomlar üçün; «amobarbital intervyu» və ya hipnoz tarixən istifadə edilirdi — induksiyalı false memory riski səbəbiylə ehtiyatlı.
5. Uzunmüddətli psixoterapiya — travma emalı.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Travma-fokuslu fazalı psixoterapiya — Stabilizasiya → emalı → reinteqrasiya.
2. Dissosiativ Pozuntular üçün Strukturlaşdırılmış Klinik Müsahibə (SCID-D-R) — Diaqnozda qızıl standart.
3. Hipnoz — ehtiyatlı istifadə — False memory induksiyası riski; yalnız trening keçmiş klinikçi tərəfindən.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• ISSTD — dissosiativ pozuntular ümumi rəhbərliyi.
• Spesifik FDA təsdiqli farmakoterapiya yox.

9. Proqnoz

• Akut formada əksər spontan remisya;
• Xronik formada uzunmüddətli müdaxilə.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Hipnoz „geri qaytarılmış xatirə“ üçün etibarlı vasitədir»

Sübut: hipnoz altında xatirələr yalançı xatirələrlə (yalançı xatirə) dolu ola bilər — induksiyalı və ya təhrif edilmiş; məhkəmə kontekstində xüsusilə ehtiyatlı olmaq lazımdır (Loftus E.F. tədqiqatları).

Mif 2: «Dissosiativ amneziya uydurma və ya filmlərdən gələn „drama“dır»

Sübut: klinik vəziyyət sənədləşdirilmişdir; neyrobioloji əsasları araşdırılır.

Mif 3: «Pasiyent „xatırlamağa məcbur edilməlidir“»

Sübut: təzyiq travma və ya distress yarada bilər; supportiv yanaşma tövsiyə olunur.

Mif 4: «Amobarbital intervyu effektivdir»

Sübut: tarixi istifadə var, lakin müasir praktikada yalançı xatirə və yan təsir riski səbəbindən tövsiyə edilmir.

Mif 5: «Bütün travmatik xatirələr „real“dır»

Sübut: bəzi «geri qaytarılmış xatirələr» terapevtik induksiya nəticəsi ola bilər; ehtiyatlı klinik yanaşma və mənbə təsdiqi vacibdir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6B61 Dissociative amnesia. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. ISSTD. Guidelines for Treating DID in Adults, 3rd Revision. J Trauma Dissociation 2011;12(2):115–187.
4. Loftus E.F. The reality of repressed memories. Am Psychol 1993;48(5):518–537.
5. Staniloiu A., Markowitsch H.J. Dissociative amnesia. Lancet Psychiatry 2014;1(3):226–241.