XBT-116C50	DAVRANIŞ ASILILIQLARI (QUMAR, OYUN) Gambling Disorder,
XBT-10F63.0	DAVRANIŞ ASILILIQLARI (QUMAR, OYUN)
DSM-5-TR312.31	DAVRANIŞ ASILILIQLARI (QUMAR, OYUN)

1. Tərif və nozologiya

Davranış asılılıqları (XBT-11: 6C50 Gambling Disorder, 6C51 Gaming Disorder; DSM-5-TR: 312.31 Gambling Disorder) — qumar oynama və ya video oyun davranışına nəzarətin pozulduğu, davamlı və ya təkrarlanan patern; əhəmiyyətli funksional pozulma yaradır.

2. Tarixçə

• DSM-IV (1994) — «Pathological Gambling» impuls nəzarəti pozuntuları daxilində.
• DSM-5 (2013) — «Gambling Disorder» maddə istifadəsi və asılılıq kateqoriyasına keçirilmişdir (oxşar neyrobiologiya).
• XBT-11 (2019) — Gaming Disorder (oyun asılılığı) rəsmi kateqoriya kimi əlavə.

3. Epidemiologiya

• Gambling Disorder ömürlük yayılma: 0,2–5,3% (geniş diapazon).
• Gaming Disorder: 1–10% (Avropa) gənclərdə.
• Cins: gambling kişilərdə yüksək; online gambling cins fərqi azalır; gaming kişilərdə.
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, başqa maddə istifadəsi, ADHD, BPD, suicid riski.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 50–60%.
• Neyrobioloji — mükafat dövrünün (dopamin) disregulasiyası, maddə istifadəsi pozuntularına bənzər.
• Şəxsiyyət — impulsivlik, sensation-seeking.

5. Klinik mənzərə

• Davamlı/təkrarlanan davranış (qumar, oyun).
• Kontrol itkisi.
• İş, ailə, sosial, akademik pozulma.
• «Chasing losses» (qumarda) — itkilərin geri qaytarılması cəhdləri.
• Yalan, maliyyə pozulması (qumar), online aludəlik (gaming).
• Komorbid MDD və suicid riski yüksək.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

Gambling (DSM-5-TR): 9 simptomdan ≥ 4-ü 12 ay ərzində:

1. Artan miqdarda qumar — tolerans;
2. İrritabellik və ya narahatlıq qumarı azaltdıqda — kəsilmə;
3. Azaltma cəhdləri uğursuz;
4. Qumar haqqında məşğuliyyət;
5. Distres halında qumar;
6. İtki sonrası «chasing»;
7. Yalan;
8. Münasibət/iş itkisi;
9. Maliyyə bailout asılılığı.

Gaming (XBT-11): 12 ay ərzində kontrol pozulması, oyuna prioritet, davamlı/eskalə edən gediş + funksional pozulma.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• WHO — Gaming Disorder rəsmi.
• APA — Internet Gaming Disorder DSM-5 Section III araşdırma.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. SOGS (South Oaks Gambling Screen) və ya PGSI (Problem Gambling Severity Index).
3. IGDS9-SF (Internet Gaming Disorder Scale).
4. Komorbid maddə, MDD, suicid.
5. Maliyyə vəziyyəti qiymətləndirməsi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• SOGS, PGSI, IGDS9-SF.
• Komorbidlik şkalaları.
• C-SSRS suicid.

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları

• KDT — birinci sıra; tetikleyicilərin idarəsi, davranış aktivasiyası, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma («near miss» və «gambler's fallacy»). Cowlishaw S. Cochrane 2012 meta-analiz.
• Naltrekson, nalmefen — sübut bazası inkişaf etməkdə (Grant J.E. icmalları).
• SSRİ — komorbid MDD/narahatlıqda.
• Self-help (Gamblers Anonymous, Gam-Anon) — adjunkt.
• Maliyyə konsultasiyası — qumarda kritik.
• Gaming için — fiziki aktivlik, alternativ məşğuliyyət, ailə müdaxiləsi.

1. Qumar üçün KDT — Koqnitiv distorsiyaların düzəldilməsi, ekspozisiya (tetikleyicilərə cavab azaltma), problem-həll.
2. Naltrekson off-label — Cravings azaltma; 50–150 mq/gün.
3. SOGS, PGSI, IGDS9-SF — Şkalalar.
4. Self-help qrupları (GA) — 12-step model.

9. Proqnoz

• KDT ilə remisya 30–50%.
• Komorbid MDD pis proqnoz.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Qumar asılılığı »xarakter« pozuntusudur»

Sübut: DSM-5, XBT-11 — tibbi/davranış pozuntusudur; neyrobioloji və genetik meyllilik (yatqınlıq).

Mif 2: «Pasiyent »böyük utuş«-la borcdan çıxar»

Sübut: «chasing losses» (itkilərin arxasınca qaçmaq) qumarın diaqnostik əlamətidir; itki modeli (paterni) statistik olaraq mütləqdir.

Mif 3: «Gaming asılılıq deyil, sadəcə hobbi»

Sübut: ÜST (WHO) — Gaming Disorder rəsmidir; funksional pozuntu və neyrobioloji oxşarlıq.

Mif 4: «Yalnız maliyyə dəstəyi kifayətdir»

Sübut: bailout asılılığı diaqnostik əlamətdir; psixososial müdaxilə tələb olunur.

Mif 5: «Pasiyent »böyüyəndə keçər""

Sübut: aktiv müdaxilə tələb olunur; xronikləşmə.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C50 Gambling disorder. 2024.
2. WHO. ICD-11. 6C51 Gaming disorder. 2024.
3. APA. DSM-5-TR. 2022.
4. Cowlishaw S. et al. Psychological therapies for pathological and problem gambling. Cochrane Database Syst Rev 2012;(11):CD008937.
5. Grant J.E. et al. Pharmacotherapy for gambling disorder. Curr Top Behav Neurosci 2016;26:135–149.