XBT-116C50	QUMAR OYNAMA POZUNTUSU Gambling disorder
XBT-10F63.0	Azartlı oyunlara patoloji meyl
DSM-5-TRF63.0	Qumar pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Qumar oynama pozuntusu (XBT-11: 6C50; XBT-10: F63.0; DSM-5-TR: F63.0) — qumar davranışının davamlı və ya təkrarlanan paterni: kontrolun pozulması, qumarın digər maraqlar üzərində üstünlük təşkil etməsi və mənfi nəticələrə baxmayaraq davam etməsi. Əhəmiyyətli funksional pozulma yaradır. Kompüter oyunlarına aid pozuntu XBT-11-də ayrıca kateqoriyadır — 6C51 Oyun oynama pozuntusu.

2. Tarixçə

• DSM-IV (1994) — «Pathological Gambling» impuls nəzarəti pozuntuları daxilində.
• DSM-5 (2013) — «Gambling Disorder» maddə istifadəsi və asılılıq kateqoriyasına keçirilmişdir (oxşar neyrobiologiya).
• XBT-11 (2019) — davranış asılılıqları bölməsi genişləndirildi: qumar (6C50) ilə yanaşı oyun oynama pozuntusu (6C51) ayrıca kateqoriya kimi əlavə edildi.

3. Epidemiologiya

• Gambling Disorder ömürlük yayılma: 0,2–5,3% (geniş diapazon).
• Cins: qumar kişilərdə daha yüksək; onlayn qumarda cins fərqi azalır.
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, başqa maddə istifadəsi, DDHP, BPD, suicid riski.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 50–60%.
• Neyrobioloji — mükafat dövrünün (dopamin) disregulasiyası, maddə istifadəsi pozuntularına bənzər.
• Şəxsiyyət — impulsivlik, sensation-seeking.

5. Klinik təzahürlər

• Davamlı/təkrarlanan qumar davranışı.
• Kontrol itkisi.
• İş, ailə, sosial, akademik pozulma.
• «Chasing losses» (qumarda) — itkilərin geri qaytarılması cəhdləri.
• Yalan, maliyyə pozulması, gizlətmə davranışı.
• Komorbid MDD və suicid riski yüksək.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

Gambling (DSM-5-TR): 9 simptomdan ≥ 4-ü 12 ay ərzində:

1. Artan miqdarda qumar — tolerans;
2. İrritabellik və ya narahatlıq qumarı azaltdıqda — kəsilmə;
3. Azaltma cəhdləri uğursuz;
4. Qumar haqqında məşğuliyyət;
5. Distress halında qumar;
6. İtki sonrası «chasing»;
7. Yalan;
8. Münasibət/iş itkisi;
9. Borcun başqaları tərəfindən ödənilməsindən (bailout) asılılıq.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• XBT-11 (6C50) — alt-tiplər: 6C50.0 əsasən oflayn, 6C50.1 əsasən onlayn, 6C50.Z dəqiqləşdirilməmiş. Diaqnoz üçün adətən ≥ 12 ay tələb olunur; bütün diaqnostik tələblər ödənildikdə və simptomlar ağır olduqda müddət qısaldıla bilər.
• DSM-5-TR — «Gambling Disorder» (F63.0) əsas mətndə yer alan yeganə davranış asılılığıdır; DSM-5 (2013) onu impuls nəzarəti pozuntularından maddə istifadəsi və asılılıq kateqoriyasına keçirmişdir. 6C51-dən fərqli olaraq, 6C50 tələbləri funksional pozulma ilə yanaşı əhəmiyyətli distressi də qəbul edir.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. SOGS (South Oaks Gambling Screen) və ya PGSI (Problem Gambling Severity Index).
3. Komorbid maddə, MDD, suicid.
4. Maliyyə vəziyyəti qiymətləndirməsi.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Komorbidlik şkalaları.
• C-SSRS suicid.

8. Müalicə

1. KDT — birinci sıra; tətikləyicilərin idarəsi, davranış aktivasiyası, koqnitiv yenidən strukturlaşdırma («near miss» və «gambler's fallacy»). Cowlishaw S. Cochrane 2012 meta-analiz.
2. Naltrekson, nalmefen — sübut bazası inkişaf etməkdə (Grant J.E. icmalları).
3. SSRİ — komorbid MDD/narahatlıqda.
4. Özünəyardım (Gamblers Anonymous, Gam-Anon) — adjunkt.
5. Maliyyə konsultasiyası — qumarda kritik.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Qumar üçün KDT — Koqnitiv distorsiyaların düzəldilməsi, ekspozisiya (tətikləyicilərə cavab azaltma), problem-həll.
2. Naltrekson off-label — Cravings azaltma; 50–150 mq/gün.
3. Özünəyardım qrupları (GA) — 12-step model.

9. Proqnoz

• KDT ilə remisya 30–50%.
• Komorbid MDD pis proqnoz.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Qumar asılılığı „xarakter“ pozuntusudur»

Sübut: DSM-5, XBT-11 — tibbi/davranış pozuntudur; neyrobioloji və genetik yatkınlıq.

Mif 2: «Pasiyent „böyük uduş“ la borcdan çıxar»

Sübut: itkinin dalınca qaçmaq («chasing losses») qumarın diaqnostik əlamətidir; uzun müddətdə itki statistik olaraq qaçılmazdır.

Mif 3: «Yalnız maliyyə dəstəyi kifayətdir»

Sübut: borcun başqaları tərəfindən ödənilməsi (borcun ödənilməsi) asılılığın diaqnostik əlamətidir; psixososial müdaxilə tələb olunur.

Mif 4: «Pasiyent „böyüyəndə keçər“»

Sübut: aktiv müdaxilə tələb olunur; xronikləşmə.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C50 Gambling disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Cowlishaw S. et al. Psychological therapies for pathological and problem gambling. Cochrane Database Syst Rev 2012;(11):CD008937.
4. Grant J.E. et al. Pharmacotherapy for gambling disorder. Curr Top Behav Neurosci 2016;26:135–149.