XBT-116A25	İLKİN PSİXOTİK POZUNTULARIN SİMPTOM DOMENLƏRİ Symptomatic manifestations of primary psychotic disorders
XBT-10—	XBT-10-da ekvivalenti yoxdur
DSM-5-TRF29	Dəqiqləşdirilməmiş şizofreniya spektri və digər psixotik pozuntu

1. Tərif və nozologiya

6A25 XBT-11-də ilkin psixotik pozuntular qrupunun (6A20–6A24) dimensional alt-strukturudur. Ayrıca klinik nozoloji vahid deyil — diaqnozu əsas pozuntu (məsələn, 6A20 Şizofreniya) üzərinə əlavə kvalifikator kimi qoyulur. Altı simptom domeninin hər biri üçün ayrıca şiddət dərəcəsi (yoxdur / yüngül / orta / ağır) qiymətləndirilir.

Konsepsiyanın əsası — psixotik pozuntuların heterojen klinik təqdimatını klassik alt-tiplər (paranoid, hebefrenik, katatonik) əvəzinə daha valid və dəyişkən ölçü vasitəsi ilə təsvir etmək.

2. Tarixçə

• Bleuler «4A» simptomları (1911) və Şneyder «1-ci dərəcəli simptomlar» (1959) — kateqorial yanaşma.
• Crow T.J. (1980) — Tip I (pozitiv simptom dominant) və Tip II (neqativ dominant) konsepsiyası — dimensional yanaşmanın əsası.
• Liddle P.F. (1987) — üç dimensional faktor — reality distortion, disorganization, psixomotor poverty.
• DSM-5 (2013) — Section III araşdırma kateqoriyasında dimensional qiymətləndirmə təklif edilmişdir.
• XBT-11 (2019) — 6A25 rəsmi dimensional kvalifikator kimi inteqrasiya edilmişdir.

3. Altı simptom domeni

3.1 Pozitiv simptomlar

Sayıqlama, hallüsinasiya — qavrayış və düşüncə proseslərində «artırılmış / əlavə» simptomlar. Şiddət: olmamasından ağır səviyyəyə qədər (pasiyentin gündəlik fəaliyyətinə təsir dərəcəsinə görə).

3.2 Neqativ simptomlar

Affektiv yastılıq, avolisiya (motivasiya itkisi), aloqiya (nitq yoxsullaşması), anhedoniya, sosial geri çəkilmə. Funksional pozulmanın əsas amilidir; farmakoterapiyaya zəif cavab verir.

3.3 Depressiv simptomlar

Aşağı əhval, ümidsizlik, intihar fikirləri, psixomotor ləngləmə, anhedoniya (neqativ simptomdan fərqli olaraq emosional komponent dominant).

3.4 Manik simptomlar

Yüksək və ya irritabəl əhval, sürətli düşüncə, qrandioz fikirlər, azalmış yuxu tələbi, sürətli nitq, psixomotor stimullaşma.

3.5 Psixomotor simptomlar

Katatonik komponentlər (mutizm, neqativizm, mumvari çeviklik, posturing), agitasiya, ləngləmə, stereotipiya.

3.6 Koqnitiv simptomlar

İşlək yaddaş, diqqət, icra funksiyası, emal sürəti, sosial koqnisiya. Pasiyentlərin 75–85%-ində mövcuddur; uzunmüddətli funksional səviyyəyə güclü təsir.

4. Klinik istifadə

4.1 Qiymətləndirmə vasitələri

• PANSS (pozitiv, neqativ, ümumi psixopatologiya subscaleları).
• SANS / SAPS — neqativ və pozitiv simptomlar ayrıca.
• HAM-D, MADRS — depressiv komponent.
• YMRS — manik komponent.
• Bush-Francis Catatonia Rating Scale — psixomotor komponent.
• MATRICS Consensus Cognitive Battery (MCCB) — koqnitiv komponent.

4.2 Müalicə impliasiyaları

• Pozitiv simptom dominant — standart antipsixotik (D2 antaqonisti).
• Neqativ simptom dominant — atipik antipsixotik üstün (klozapin, kariprazin); amisulpirid aşağı dozada; psixososial reabilitasiya.
• Depressiv komponent — adjunkt SSRİ (sertralin) və ya antidepressant; intihar riski monitorinqi.
• Manik komponent — əhval stabilizatoru (litium, valproat) adjunkt; şizoaffektiv pozuntu kimi yenidən baxış.
• Katatonik komponent — lorazepam testi və ya EKT.
• Koqnitiv komponent — koqnitiv remediation (Wykes 2011 meta-analiz); supported employment ilə birgə tətbiq edildikdə funksional səviyyəyə təsir.

5. Mənbələr arasında fərqlər

• XBT-11 (6A25): hər domeni üçün şiddət dərəcəsi xəstəlik gedişində dəyişdiyi üçün periodik yenidən qiymətləndirmə tövsiyə edilir.
• DSM-5-TR: Section III araşdırma kateqoriyasında «Clinician-Rated Dimensions of Psychosis Symptom Severity» — XBT-11 6A25 ilə paralel; rəsmi diaqnostik kvalifikator deyil, lakin praktikada istifadə oluna bilər.
• NICE CG178: dimensional qiymətləndirmə klinik yanaşma kimi tövsiyə edilir — müalicənin fərdiləşdirilməsinin əsası.

6. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «6A25 ayrı pozuntudur, diaqnoz kimi qoyula bilər»

Reallıq: 6A25 ayrı klinik vahid deyil — əsas pozuntunun (6A20–6A24) kvalifikatorudur.

Mif 2: «Dimensional yanaşma kateqorial diaqnozdan əvvəzdir»

Reallıq: ikisi tamamlayıcıdır — kateqorial diaqnoz nozoloji vahidi, dimensional kvalifikator isə konkret klinik təqdimatı təsvir edir.

Mif 3: «Neqativ simptomlar antipsixotikin yan təsiridir, „həqiqi“ yox»

Reallıq: primer neqativ simptomlar şizofreniyanın əsas xüsusiyyətidir — antipsixotikdən əvvəl də müşahidə olunur. İkincili neqativ simptomlar (sedasiya, EPS, depressiya, müsbət simptom təsiri) ayrıdır və idarə oluna bilər.

7. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6A25 Symptomatic manifestations of primary psychotic disorders. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG178. 2014/2019.
4. Crow T.J. Molecular pathology of schizophrenia: more than one disease process? Br Med J 1980;280(6207):66–68.
5. Liddle P.F. The symptoms of chronic schizophrenia. A re-examination of the positive-negative dichotomy. Br J Psychiatry 1987;151:145–151.
6. Kay S.R., Fiszbein A., Opler L.A. PANSS. Schizophr Bull 1987;13(2):261–276.
7. Wykes T. et al. Am J Psychiatry 2011;168(5):472–485.