XBT-116A25	İLKİN PSİXOTİK POZUNTULARIN SİMPTOM DOMENLƏRİ
DSM-5-TR298.9	İLKİN PSİXOTİK POZUNTULARIN SİMPTOM DOMENLƏRİ

1. Tərif və nozologiya

6A25 XBT-11-də ilkin psixotik pozuntular qrupunun (6A20–6A24) dimensional alt-strukturudur. Klinik nozoloji vahid deyil — diaqnoz əsas pozuntuya (məsələn, 6A20 Şizofreniya) əlavə kvalifikator kimi qoyulur. Altı simptom domeninin hər biri üçün ayrıca şiddət dərəcəsi (yoxdur/yüngül/orta/ağır) qiymətləndirilir.

Konsepsiyanın əsası — psixotik pozuntuların heterogen klinik təqdimatını klassik alt-tiplər (paranoid, hebefrenik, katatonik) əvəzinə daha valid və dəyişkən ölçü vasitəsi ilə təsvir etməkdir.

2. Tarixçə

• Bleuler «4A» simptomları (1911) və Şneyder «1-ci dərəcəli simptomlar» (1959) — kategorial yanaşma.
• Crow T.J. (1980) — Tip I (pozitiv simptom dominant) və Tip II (neqativ dominant) konsepsiyası — dimensional yanaşmanın əsası.
• Liddle P.F. (1987) — üç dimensional faktor — reality distortion, disorganization, psixomotor poverty.
• DSM-5 (2013) — Section III araşdırma kateqoriyasında dimensional qiymətləndirmə təklif edilmişdir.
• XBT-11 (2019) — 6A25 rəsmi dimensional kvalifikator kimi inteqrasiya edilmişdir.

3. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «6A25 ayrı pozuntudur, diaqnoz kimi qoyula bilər»

Reallıq: 6A25 ayrı klinik vahid deyil — əsas pozuntunun (6A20–6A24) kvalifikatorudur.

Mif 2: «Dimensional yanaşma kateqorial diaqnozdan əvvəzdir»

Reallıq: onlar bir-birini tamamlayır — kateqorial diaqnoz nozoloji vahidi, dimensional kvalifikator isə konkret klinik təqdimatı təsvir edir.

Mif 3: «Neqativ simptomlar antipsixotikin yan təsiridir, »həqiqi« yox»

Reallıq: ilkin neqativ simptomlar — şizofreniyanın əsas xüsusiyyətidir, antipsixotiklərdən əvvəl də müşahidə olunur. İkinci dərəcəli neqativ simptomlar (sedasiya, ekstrapiramidal simptomlar, depressiya, pozitiv simptomların təsiri) ayrıdır və idarə oluna bilər.

4. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6A25 Symptomatic manifestations of primary psychotic disorders. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG178. 2014/2019.
4. Crow T.J. Molecular pathology of schizophrenia: more than one disease process? Br Med J 1980;280(6207):66–68.
5. Liddle P.F. The symptoms of chronic schizophrenia. A re-examination of the positive-negative dichotomy. Br J Psychiatry 1987;151:145–151.
6. Kay S.R., Fiszbein A., Opler L.A. PANSS. Schizophr Bull 1987;13(2):261–276.
7. Wykes T. et al. Am J Psychiatry 2011;168(5):472–485.

5. Altı simptom domeni

3.1 Pozitiv simptomlar

Sayıqlama, halusinasiya — qavrayış və düşüncə proseslərində «artırılmış / əlavə» simptomlar. Şiddət: olmasından ağır səviyyəyə qədər (pasiyentin gündəlik fəaliyyətinə təsir dərəcəsinə görə).

3.2 Neqativ simptomlar

Affektiv yastılıq, avolisiya (motivasiya itkisi), aloqiya (nitq yoxsullaşması), anhedoniya, sosial geri çəkilmə. Funksional pozulmanın əsas amilidir; farmakoterapiyaya zəif cavab verir.

3.3 Depresiv simptomlar

Aşağı əhval, ümidsizlik, intihar fikirləri, psixomotor ləngimə, anhedoniya (neqativ simptomdan fərqli olaraq emosional komponent dominant).

3.4 Manik simptomlar

Yüksək və ya irritabəl əhval, sürətli düşüncə, qrandioz fikirlər, azalmış yuxu tələbi, sürətli nitq, psixomotor stimullaşma.

3.5 Psixomotor simptomlar

Katatonik komponentlər (mutizm, neqativizm, mum elastikliyi, pozalar), agitasiya, tormozlanma, stereotipiya.

3.6 Koqnitiv simptomlar

İş yaddaşı, diqqət, icra funksiyaları, emal sürəti, sosial idrak. 75-85% xəstədə müşahidə olunur; uzunmüddətli funksional səviyyəyə güclü təsir göstərir.

6. Klinik istifadə

4.1 Qiymətləndirmə vasitələri

• PANSS (pozitiv, neqativ, ümumi psixopatologiya subscaleları).
• SANS / SAPS — neqativ və pozitiv simptomlar ayrıca.
• HAM-D, MADRS — depresiv komponent.
• YMRS — manik komponent.
• Bush-Francis Catatonia Rating Scale — psixomotor komponent.
• MATRICS Consensus Cognitive Battery (MCCB) — koqnitiv komponent.

4.2 Müalicə impliasiyaları

• Pozitiv simptom dominant — standart antipsixotik (D2 antaqonisti).
• Neqativ simptom dominant — atipik antipsixotik üstün (klozapin, kariprazin); amisulpirid aşağı dozada; psixososial reabilitasiya.
• Depresiv komponent — adjunkt SSRİ (sertralin) və ya antidepresant; intihar riski monitorinqi.
• Manik komponent — əhval stabilizatoru (litium, valproat) adjunkt; şizoaffektiv pozuntu kimi yenidən baxış.
• Katatonik komponent — lorazepam testi və ya EKT.
• Koqnitiv komponent — koqnitiv remediation (Wykes 2011 meta-analiz); supported employment ilə birgə tətbiq edildikdə funksional səviyyəyə təsir.

7. Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• XBT-11 (6A25): hər domeni üçün şiddət dərəcəsi xəstəlik gedişində dəyişdiyi üçün periodik yenidən qiymətləndirmə tövsiyə edilir.
• DSM-5-TR: Section III araşdırma kateqoriyasında «Clinician-Rated Dimensions of Psychosis Symptom Severity» — XBT-11 6A25 ilə paralel; rəsmi diaqnostik kvalifikator deyil, lakin praktikada istifadə oluna bilər.
• NICE CG178: dimensional qiymətləndirmə klinik yanaşma kimi tövsiyə edilir — müalicənin fərdiləşdirilməsinin əsası.