XBT-116C20	BƏDƏN DİSTRESSİ POZUNTUSU Bodily distress disorder
XBT-10F45.0	Somatikləşdirilmiş pozuntu
DSM-5-TRF45.1	Somatik simptom pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

XBT-11: 6C20 Bodily Distress Disorder; DSM-5-TR: F45.1 Somatic Symptom Disorder — somatik şikayətlərin (ağrı, yorğunluq, qastrointestinal və ya kardiopulmoner simptomlar) həddən artıq fokus, narahatlıq və davranış müdaxiləsi yaratdığı, funksional pozulma ilə müşayiət olunan psixiatrik pozuntudur. Klinik diaqnoz simptomların «izah edilə bilməməsi» əsasında deyil, davamlı məşğuliyyət və distress əsasında qoyulur (DSM-5-TR yeniləməsinin əsas dəyişikliyi).

2. Tarixçə

• Briquet P. (1859) — «isteriya» çoxsaylı somatik simptomlarla.
• DSM-III (1980) — «Somatoform Disorders» qrupu.
• DSM-5 (2013) — fundamental dəyişiklik: «tibbi izah edilməyən simptomlar» tələbi ləğv; somatik simptomun real olub-olmaması meyar deyil — pasiyentin reaksiyası diaqnostik fokusdadır.
• XBT-11 (2019) — «Bodily Distress Disorder» — bodily distress üzrə Avropa modelinə əsaslanan (Fink P., Schröder A.).

3. Epidemiologiya

• Birinci tibbi yardımda 5–15%.
• Cins: qadınlarda 2–3 dəfə yüksək.
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, panik, faktitioz, real tibbi xəstəliklər.
• Yüksək tibbi xidmət istifadəsi və xərclər.

4. Etiologiya və patogenez

• Biopsixososial model — bioloji həssaslıq + koqnitiv-affektiv emosional komponentlər + sosial gücləndirmə.
• Travma və uşaqlıq xəstəlikləri tarixçəsi.
• Koqnitiv — bədən sensasiyalarına fəlakətə salma və hipervigilentlik.

5. Klinik təzahürlər

• Davamlı somatik simptomlar (ağrı, yorğunluq, qastrointestinal, kardiopulmoner).
• Aşağıdakılardan ≥ 1:
  • Simptomların ciddiyyəti haqqında həddən artıq və davamlı fikir;
  • Sağlamlıqla bağlı yüksək narahatlıq;
  • Simptomlara həddən artıq vaxt və enerji sərf edilməsi.
• Müddət ≥ 6 ay.
• Funksional pozulma.
• «Doctor shopping», təkrar yoxlama, qaçınma davranışı.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Bir və ya bir neçə somatik simptom — pasiyentə distressli və ya funksional pozulma yaradır.

B. Aşağıdakılardan ≥ 1:

1. Simptomların ciddiyyəti haqqında həddən artıq fikir;
2. Sağlamlıqla bağlı yüksək narahatlıq;
3. Simptomlara həddən artıq vaxt/enerji.

C. Davamlılıq ≥ 6 ay.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR — «with predominant pain» və şiddət kvalifikatorları.
• XBT-11 — «Bodily Distress Disorder» — Avropa «bodily distress syndrome» (Fink P.) konsepsiyasına yaxın; şiddət (yüngül, orta, ağır).
• Alman S3 Guideline (Funktionelle Körperbeschwerden, 2018) — biopsixososial yanaşma.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. PHQ-15 (somatik simptom şkalası), SSS-8.
3. Tibbi qiymətləndirmə — somatik xəstəlik istisnası (lakin həddən artıq sınaqdan qaçınmaq).
4. Komorbidlik (MDD, narahatlıq, faktitioz, real xəstəliklər).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• PHQ-15, SSS-8, Whiteley Index (üst-üstə düşmə).
• Bir dəfəlik kompleks tibbi yoxlama; sonra təkrar minimum.
• Komorbidlik şkalaları.

8. Müalicə

1. Biopsixososial yanaşma və «pilləli yanaşma» — birinci tibbi yardım həkimi mərkəz, psixiatr/psixoloq adjunkt.
2. Tək həkim modeli (tək həkim prinsipi) — bütün şikayətlər həmin həkim vasitəsi ilə idarə olunur.
3. KDT — koqnitiv yenidən strukturlaşdırma, bədən sensasiyalarının fəlakətə salınmasının azaldılması, davranış aktivasiyası. Sübut: van Dessel N. Cochrane 2014 (CD011142).
4. SSRİ — komorbid MDD/narahatlıq; ağrı dominant olduqda duloksetin, amitriptilin.
5. Strukturlaşdırılmış məhdud yoxlama — pasiyentə bir dəfə kompleks yoxlama, sonra sakitləşdirici izahat məhdud saxlanılır.
6. Mindfulness, fiziki aktivlik, peşə reabilitasiyası.

8.1 Müalicə metodikaları

1. KDT Somatik Simptom üçün — Koqnitiv yenidən strukturlaşdırma + davranış müdaxiləsi (qaçınma azaltma, ekspozisiya). van Dessel N. Cochrane 2014 (CD011142).
2. Tək Həkim Modeli — Strukturlaşdırılmış viziti; məhdud sayda yoxlama; ardıcıl izahat.
3. PHQ-15, SSS-8 — Somatik şikayət şkalaları.
4. Pilləli Yardım (Stepped Care) — Birinci tibbi yardım səviyyəsində KDT-əsaslı qısa müdaxilə; sonra ixtisaslaşmış xidmət.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• Alman S3 Guideline — birinci tibbi yardım səviyyəsində inteqrasiya olunmuş qayğı.
• NICE — somatik simptom pozuntusu üçün ayrıca göstəriş yox; ümumi prinsiplər.

9. Proqnoz

• KDT və multidisiplinar yanaşma ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma; xronik gediş.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Pasiyent simptomları „uydurur“»

Sübut: simptomlar pasiyent üçün gerçəkdir; somatik pozuntu klinik vəziyyətdir, simulyasiya deyil.

Mif 2: «Tibbi yoxlamadan sonra „heç nə yoxdur“ deyilməsi pasiyenti rahatlaşdırar»

Sübut: «heç nə yoxdur» tipli inandırma yalnız qısamüddətli təsir verir; uzunmüddətli narahatlığı isə saxlayır. Strukturlaşdırılmış izahat və biopsixososial model üstündür.

Mif 3: «Yalnız tibbi araşdırma uzun davam etsə diaqnoz aşkar olar»

Sübut: təkrar yoxlama somatik fokus və xərcləri artırır; bir dəfə kompleks qiymətləndirmə, sonra məhdud.

Mif 4: «Somatik simptom pozuntusu yalnız „ağıl xəstəliyi“dir»

Sübut: biopsixososial pozuntudur; bioloji komponentlər (sensitizasiya, bağırsaq–beyin oxu) realdır.

Mif 5: «Antidepressant somatik simptom pozuntusunun „müalicəsidir“»

Sübut: SSRİ komorbid simptomlar üçün; KDT birinci sıra.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6C20 Bodily distress disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Kleinstäuber M. et al. Pharmacological interventions for somatoform disorders in adults. Cochrane Database Syst Rev 2014;(11):CD010628.
4. Henningsen P. et al. Management of somatic symptom disorder. Dialogues Clin Neurosci 2018;20(1):23–31.
5. Schaefert R. et al. Non-specific, functional, and somatoform bodily complaints. Dtsch Arztebl Int 2012;109(47):803–813.
6. van Dessel N., den Boeft M., van der Wouden J.C. et al. Non-pharmacological interventions for somatoform disorders and medically unexplained physical symptoms (MUPS) in adults. Cochrane Database Syst Rev 2014;(11):CD011142.