XBT-116D51	BAŞQASINA TƏTBİQ EDİLƏN FAKTİTİOZ POZUNTU Factitious disorder imposed on another
XBT-10F68.1	Simptomların, fiziki və ya psixoloji xarakterli əlilliyin düşünülmüş şəkildə törədilməsi və ya simulyasiyası [faktitioz pozuntular]
DSM-5-TRF68.A	Başqasına tətbiq edilən faktitioz pozuntu

1. Tərif və nozologiya

Başqasına tətbiq edilən faktitioz pozuntu (XBT-11: 6D51 Factitious Disorder Imposed on Another; DSM-5-TR: F68.10) — pasiyentin başqa şəxsdə (tipik olaraq öz uşağında, yaxud himayəsində olan yaşlı və ya əlil şəxsdə) fiziki və ya psixoloji simptom yaratması və ya uydurması; o şəxsi qurban kimi xəstəxanaya gətirir. Əvvəlcə «Munchausen syndrome by proxy» (Meadow R. 1977) adlandırılırdı.

Diaqnoz pasiyentə qoyulur, qurbana yox. Bu pozuntu eyni zamanda uşaq istismarıdır — uşaq qoruma və hüquqi müdaxilə mütləqdir.

2. Tarixçə

• Meadow R. (1977) — «Munchausen syndrome by proxy» Lancet.
• DSM-IV (1994) — araşdırma kateqoriyasında.
• DSM-5 (2013) — rəsmi diaqnoz.
• APSAC, AAP — uşaq qoruma protokolları.

3. Epidemiologiya

• Nadir — illik insidens ~2/100 000 uşaq (Sheridan M.S. Child Abuse Negl 2003 icmal); diaqnozun az qoyulması.
• Tipik fail — bioloji ana (>90%); qurban — uşaq (tipik < 5 yaş).
• Qurbanların mortaliteti 6–9% (Sheridan); morbidlik yüksək.

4. Etiologiya və patogenez

• Failin psixoloji ehtiyacları — tibbi rolda diqqət, münasibətlər, «qəhrəman» obrazı.
• Tibbi peşə fonunda sıxlıq.
• Failin tarixçəsində travma və ya qayğısızlıq.

5. Klinik təzahürlər

• Uşağın simptomları yalnız anasının yanında baş verir; hospitalizasiya zamanı ana ayrı olduqda yaxşılaşır.
• Çoxsaylı klinika, atipik simptomlar, «mümkünsüz» tibbi tarixçə.
• Ana tibb işçisidir və ya tibbi biliyi zəngindir.
• Ana həddən artıq nəzakətli və «ideal qayğı göstərən» görünür.
• Tipik induksiya metodları: dərmanla zəhərlənmə, qida və ya hava yolu mexaniki bağlanması, qan toplanması, infeksiya yaratma.
• Qurban uşaqda izahsız təkrarlanan tutmalar, apnoe, hipoglikemiya, infeksiya, dəri zədəsi.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Pasiyentin başqasında (qurban) fiziki və ya psixoloji simptom və ya zədənin qəsdli yaradılması.

B. Pasiyent qurbanı xəstə, yaralı kimi başqalarına təqdim edir.

C. Aldatma davranışı aşkar maddi qazancla bağlı deyil.

D. Davranış başqa psixi pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

Diaqnoz failə qoyulur, qurbana yox.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.
• APSAC, AAP — uşaq qoruma protokolları; bu klinik vəziyyət eyni zamanda uşaq istismarı kateqoriyasıdır.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik şübhə — atipik simptom paterni, anaya bağlı.
2. Pediatr, psixiatr, sosial işçi multidisiplinar qrup.
3. Tibbi sənədləşmənin başqa klinikalardan əldə edilməsi.
4. Ayrılma sınağı — ana qurbandan ayrı olduqda simptomların izlənməsi.
5. Video monitorinq (uşaq qoruma və hüquqi müdaxilə altında).
6. Toksikoloji və biokimyəvi testlər (yaradılma sübutu).
7. Uşaq qoruma müraciəti və hüquqi koordinasiya mütləqdir.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Pediatr klinik qiymətləndirmə.
• Tibbi tarixçə qrup ilə.
• Sosial xidmət və uşaq qoruma müraciəti.
• Hüquqi koordinasiya.

8. Müalicə

1. Qurbanın təhlükəsizliyi birinci prioritet — uşağın ayrılması (ana və ya qayğı göstərəndən).
2. Uşaq qoruma müraciəti — hüquqi protokollar.
3. Pasiyentin (failin) psixiatrik müalicəsi:
   • Psixoterapiya (uzunmüddətli);
   • Komorbid pozuntular (BPD, MDD, travma);
   • Tibbi peşə fonunda — peşə qadağası nəzərdən keçirilə bilər.
4. Ailə müdaxiləsi və qardaş-bacıların qoruma qiymətləndirməsi.
5. Qurban uşağın psixoterapiyası — travma müdaxiləsi.

8.1 Müalicə metodikaları

1. Uşaq Qoruma Müraciəti — Şübhə olduqda mütləq; APSAC, AAP protokolları.
2. Multidisiplinar Qrup — Pediatr + psixiatr + sosial işçi + adli mütəxəssis.
3. Ayırma Testi (Separation Test) — Ana qurbandan ayrılır; simptomlar izlənir.
4. Video Monitorinq — Hüquqi və etik nəzarət altında.

8.2 Mənbələr arasında fərqlər

• APSAC — uşaq qoruma protokolları.
• AAP — pediatr rolu.
• Hüquqi sistemin koordinasiyası mütləqdir.

9. Proqnoz

• Qurban üçün — yüksək mortalitet (6–9%) və morbidlik müdaxiləsiz.
• Fail üçün — psixoterapiya ilə yaxşılaşma; uzunmüddətli izləmə.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Ana həqiqətən qayğıkeşdir, diaqnoz səhvdir»

Sübut: klinik xüsusiyyətlər (anaya bağlı simptomlar, atipik tibbi tarixçə) ciddi sübut tələb edir; klinik şübhə uşaq qorumaya müraciət etmək üçün kifayətdir.

Mif 2: «Bu vəziyyət psixiatrik problem yoxdur, sadəcə uşaq istismarıdır»

Sübut: hər iki yanaşma vacibdir — uşaq qoruma + failin psixiatrik müalicəsi.

Mif 3: «Failin müalicəsi qurbana qayğı dayandırılmasını gecikdirir»

Sübut: qurbanın təhlükəsizliyi birinci prioritet; psixiatrik müalicə ayrıca davam etdirilir.

Mif 4: «Yalnız anada baş verir»

Sübut: əksər hallarda ana, lakin başqa qayğı göstərənlar (atalar, digər qayğı göstərənlər, tibb işçiləri) də fail ola bilər.

Mif 5: «Konfrontasiya pasiyenti „müalicə edər“»

Sübut: konfrontasiya başqa klinikaya keçidə səbəb ola bilər; pasiyent davam edir; uşaq qoruma və adli koordinasiya mütləqdir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6D51 Factitious disorder imposed on another. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Meadow R. Munchausen syndrome by proxy. The hinterland of child abuse. Lancet 1977;2(8033):343–345.
4. Sheridan M.S. The deceit continues: an updated literature review of Munchausen Syndrome by Proxy. Child Abuse Negl 2003;27(4):431–451.
5. APSAC Task Force. Munchausen by Proxy: Identification, Intervention, and Case Management. 2018.