XBT-116D51	BAŞQASINA TƏTBİQ EDİLMİŞ FAKTİTİOZ POZUNTU (MÜNXAUZEN BY PROXY) Factitious Disorder Imposed on Another
XBT-10F68.1	BAŞQASINA TƏTBİQ EDİLMİŞ FAKTİTİOZ POZUNTU (MÜNXAUZEN BY PROXY)
DSM-5-TR300.19	BAŞQASINA TƏTBİQ EDİLMİŞ FAKTİTİOZ POZUNTU (MÜNXAUZEN BY PROXY)

1. Tərif və nozologiya

Başqasına tətbiq edilmiş faktitioz pozuntu (XBT-11: 6D51 Factitious Disorder Imposed on Another; DSM-5-TR: 300.19) — pasiyentin başqa şəxsdə (tipik öz uşağında, yaşlı və ya əlilli qulluqçuda) fiziki və ya psixoloji simptom yaratması və ya yalanı; o şəxsi qurban kimi xəstəxanaya gətirir. Əvvəlcə «Münxauzen by proxy» (Meadow R. 1977) adlandırılırdı.

Diaqnoz pasiyentə qoyulur, qurbana yox. Bu pozuntu eyni zamanda uşaq istismarıdır — uşaq qoruma və hüquqi müdaxilə mütləqdir.

2. Tarixçə

• Meadow R. (1977) — «Munchausen syndrome by proxy» Lancet.
• DSM-IV (1994) — araşdırma kategoriyasında.
• DSM-5 (2013) — rəsmi diaqnoz.
• APSAC, AAP — uşaq qoruma protokolları.

3. Epidemiologiya

• Nadir — illik insidens ~2/100 000 uşaq (Sheridan M.S. Child Abuse Negl 2003 icmal); az-aşkarlanma.
• Tipik fail — bioloji ana (>90%); qurban — uşaq (tipik < 5 yaş).
• Qurbanların mortalite 6–9% (Sheridan); morbidlik yüksək.

4. Etiologiya və patogenez

• Failin psixoloji ehtiyacları — tibbi rolda diqqət, münasibətlər, «qəhrəman» obrazı.
• Tibbi peşə fonunda sıxlıq.
• Failin tarixçəsində travma və ya neglect.

5. Klinik mənzərə

• Uşağın simptomları yalnız anasının yanında baş verir; yatak yatdırıldıqda və ana ayrı olduqda yaxşılaşır.
• Çoxsaylı klinika, atipik simptomlar, «imkansız» tibbi tarixçə.
• Ana — tibbi peşəkar və ya tibbi məlumat zəngin.
• Ana həddən artıq nəzakətli və «ideal qulluqçu» görünür.
• Tipik induksiya metodları: dərmanla zəhərlənmə, qida və ya hava yolu mexaniki bağlanması, qan toplanması, infeksiya yaratma.
• Qurban uşaqda izahsız təkrarlanan tutmalar, apnoea, hipoglikemiya, infeksiya, dəri zədəsi.

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Pasiyentin başqasında (qurban) fiziki və ya psixoloji simptom və ya zədənin qəsdli yaradılması.

B. Pasiyent qurbanı başqalarına xəstə, yaralı kimi təqdim edir.

C. Aldatma davranışı aşkar maddi gain yoxdur.

D. Davranış başqa bir psixi pozuntu ilə daha yaxşı izah edilmir.

Diaqnoz failə qoyulur, qurbana yox.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.
• APSAC, AAP — uşaq qoruma protokolları; bu klinik vəziyyət eyni zamanda uşaq istismarı kateqoriyasıdır.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik şübhə — atipik simptom paterni, anaya bağlı.
2. Pediatr, psixiatr, sosial işçi multidisiplinarlı qrup.
3. Tibbi sənədləşmənin başqa klinikalardan əldə edilməsi.
4. Separation test — ana qurbandan ayrı olduqda simptomların izlənməsi.
5. Video monitorinq (uşaq qoruma və hüquqi müdaxilə altında).
6. Toksikoloji və biokimyəvi testlər (yaradılma sübutu).
7. Uşaq qoruma müraciəti və hüquqi koordinasiya MÜTLƏQDIR.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Pediatr klinik qiymətləndirmə.
• Tibbi tarixçə qrup ilə.
• Sosial xidmət və uşaq qoruma müraciəti.
• Hüquqi koordinasiya.

8. Müalicə

Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• APSAC — uşaq qoruma protokolları.
• AAP — pediatr rolu.
• Hüquqi sistemin koordinasiyası mütləqdir.

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Qurbanın təhlükəsizliyi birinci prioritet — uşağın ayrılması (ana və ya qulluqçudan).
• Uşaq qoruma müraciəti — hüquqi protokollar.
• Pasiyentin (failin) psixiatrik müalicəsi:
  • Psixoterapiya (uzunmüddətli);
  • Komorbid pozuntular (BPD, MDD, travma);
  • Tibbi peşə fonunda — peşə qadağası nəzərdən keçirilə bilər.
  • Ailə müdaxiləsi və qardaş-bacıların qoruma qiymətləndirməsi.
  • Qurban uşağın psixoterapiyası — travma müdaxiləsi.
  1. Uşaq Qoruma Müraciəti — Şübhə olduqda mütləq; APSAC, AAP protokolları.
  2. Multidisiplinarlı Qrup — Pediatr + psixiatr + sosial işçi + adli mütəxəssis.
  3. Ayırma Testi (Separation Test) — Ana qurbandan ayrılır; simptomlar izlənir.
  4. Video Monitorinq — Hüquqi və etik nəzarət altında.

  9. Proqnoz

  • Qurban üçün — yüksək mortalite (6–9%) və morbidlik müdaxiləsiz.
  • Fail üçün — psixoterapiya ilə yaxşılaşma; uzunmüddətli izləmə.

  10. Mif və yanlış inanclar

  Mif 1: «Ana həqiqətən qayğıkeşdir, diaqnoz səhvdir»

  Sübut: klinik xüsusiyyətlər (anaya bağlı simptomlar, atipik tibbi tarixçə) ciddi sübut tələb edir; klinik şübhə uşaq qorumaya müraciət etmək üçün kifayətdir.

  Mif 2: «Bu vəziyyət psixiatrik problem yoxdur, sadəcə uşaq istismarıdır»

  Sübut: hər iki yanaşma vacibdir — uşaq qoruma + failin psixiatrik müalicəsi.

  Mif 3: «Failin müalicəsi qurbana qayğı dayandırılmasını gecikdirir»

  Sübut: qurbanın təhlükəsizliyi əsas prioritetdir; psixiatrik müalicə ayrıca davam edir.

  Mif 4: «Yalnız anada baş verir»

  Sübut: əksər hallarda ana, lakin digər qulluqçular (atalar, qulluqçular, sağlamlıq peşəkarları) da fail ola bilər.

  Mif 5: «Konfrontasiya pasiyenti »müalicə edər""

  Sübut: konfrontasiya başqa klinikaya keçidə səbəb ola bilər; pasiyent davam edir; uşaq qoruma və adli koordinasiya mütləqdir.

  11. Mənbələr

  1. WHO. ICD-11. 6D51 Factitious disorder imposed on another. 2024.
  2. APA. DSM-5-TR. 2022.
  3. Meadow R. Munchausen syndrome by proxy. The hinterland of child abuse. Lancet 1977;2(8033):343–345.
  4. Sheridan M.S. The deceit continues: an updated literature review of Munchausen Syndrome by Proxy. Child Abuse Negl 2003;27(4):431–451.
  5. APSAC Task Force. Munchausen by Proxy: Identification, Intervention, and Case Management. 2018.