XBT-116E21	Psixozla — HAMİLƏLİK, DOĞUŞ VƏ YA ZAHILIQ DÖVRÜ İLƏ ƏLAQƏLİ PSİXİ VƏ YA DAVRANIŞ POZUNTULARI, PSİXOTİK SİMPTOMLARLA Mental or behavioural disorders associated with pregnancy, childbirth or the puerperium, with psychotic symptoms
XBT-10F53.1	Digər rubrikalarda təsnif olunmayan, doğuşdan sonrakı dövrlə əlaqədar ağır psixi pozuntular və davranış pozuntuları
DSM-5-TRF23	Qısamüddətli psixotik pozuntu, peripartum başlanğıclı

1. Tərif və nozologiya

Postnatal Psixoz (PPP; XBT-11: 6E21; DSM-5-TR: peripartum onset specifier ilə Brief Psychotic Disorder və ya Bipolar I) — doğuşdan sonra (tipik ilk 2 həftə) kəskin başlanğıclı psixotik epizod; hallüsinasiyalar, sayıqlamalar, koqnitiv dezorqanizasiya, əhval dəyişkənliyi. Tibbi təcili haldır — körpə qətli (infantisid) riski ~4%, ananın suisid riski isə yüksəkdir.

2. Tarixçə

• Marcé L.V. (1858) — postpartum psixoz klassik təsviri.
• Bergink V. et al. (2015) — 4-pilləli müalicə alqoritmi.
• NICE CG192 — peripartum psixiatrik vəziyyətlər.

3. Epidemiologiya

• İnsidens: 1–2/1000 doğum.
• Bipolyar pozuntu tarixçəsi olan qadınlarda 25–50%; əvvəlki PPP tarixçəsində 30%.
• Komorbidlik: əksər hallarda bipolyar əsas.
• Mortalite: infanticide 4%, suicid 5%-ə qədər (müalicəsiz).

4. Etiologiya və patogenez

• Hormonal — doğuşdan sonra estrogen və progesteron kəskin enməsi.
• Yuxu məhrumiyyəti.
• Bipolyar pozuntu yatkınlığı (əksər PPP — bipolyar epizod təzahürü).
• Ailə tarixçəsi.

5. Klinik təzahürlər

• Sürətli başlanğıc (24–72 saat, tipik ilk 2 həftə).
• Polimorf psixotik simptomlar — sayıqlamalar (xüsusilə körpə haqqında — körpənin «şeytan» və ya «tələb olunmuş» olması; ana «qurtarmalı»), hallüsinasiyalar.
• Əhval dəyişkənliyi — manik və ya depressiv komponentlər.
• Koqnitiv dezorqanizasiya, qarışıqlıq.
• Yuxu pozulması ağır.
• Davranış — bizar, ifrat, körpə baxımı pozulması.
• Yüksək risk: ana suicid, körpəyə zərər (infanticide).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

Klinik diaqnoz: doğuşdan sonra kəskin başlanğıclı psixotik epizod; bipolyar manik və ya kəskin psixotik kateqoriyasında kodlanır + peripartum onset specifier.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG192 — təcili tibbi vəziyyət.
• RCPsych (Royal College of Psychiatrists) — perinatal psixiatrik xidmət standartları.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə — sürətli başlanğıc, simptom təbiəti.
2. Tibbi qiymətləndirmə — postpartum tibbi (tireoidit, infeksiya, ensefalopatiya, eklampsiya, B12 çatışmazlığı) istisna.
3. Laborator — TSH, tam qan, elektrolitlər, qaraciyər, böyrək, ammonyak, qlükoza, infeksiya markerləri.
4. Beyin MRT və EEQ — atipik təqdimat və ya neyroloji əlamətlər varsa (autoimmun ensefalit — anti-NMDA-R xüsusilə!).
5. Toksikoloji.
6. Suicid və infanticide riski qiymətləndirməsi (C-SSRS, körpə təhlükəsizliyi).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Klinik psixiatrik və neyroloji.
• Yuxarıdakı tibbi panel.
• Anti-NMDA-R antikorlar (CSF) — atipik halda.
• C-SSRS, körpə təhlükəsizliyi.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE CG192 · Bergink 2015)

1. Təcili xəstəxana yatımı mütləqdir — ana və körpə üçün; mümkünsə Mother-Baby Unit (ana-körpə müştərək yatım xidməti).
2. Bergink 4-pilləli alqoritm (Am J Psychiatry 2015):
   • Pillə 1: Benzodiazepin (lorazepam) kəskin stabilizasiya;
   • Pillə 2: Atipik antipsixotik (olanzapin, kvetiapin, risperidon);
   • Pillə 3: Litium əlavə;
   • Pillə 4: EKT refrakter və ya katatonik xüsusiyyətlərdə.
3. Bipolyar əsas əksər halda — litium birinci sıra. Valproat doğuş qabiliyyəti olan qadınlarda əks-göstərişdir və yalnız Hamiləliyin Qarşısının Alınması Proqramının şərtləri yerinə yetirildikdə istifadə oluna bilər (EMA/MHRA 2018); bipolyar pozuntuda hamiləlik dövründə mütləq əks-göstərişdir.
4. Əmizdirmə qərarı — litium əmizdirmədə nisbi əks-göstərişdir (süd-keçər); olanzapin və kvetiapin nisbətən təhlükəsiz; pasiyent və ailə ilə müzakirə.
5. Sonrakı hamiləliklərdə residiv riski yüksək (~30–40%) — profilaktik litium peri-postpartum dövründə nəzərdə tutulur.
6. EKT — hamiləlikdə və postpartum dövründə təhlükəsiz; sürətli effekt.
7. Multidisiplinar koordinasiya — psixiatr, mama-ginekoloq, pediatr, sosial işçi.

8.2 Müalicə metodikaları

1. Berqink 4-Pilləli Alqoritmi (Bergink) — Benzodiazepin → antipsixotik → litium → EKT.
2. Ana-Körpə Bölməsi (MBU — Mother-Baby Unit) — Ana və körpənin birgə hospitalizasiyası; bağlanmanın (bonding) qorunması və təhlükəsizlik.
3. EKT Postpartum — Hamiləlikdə və əmizdirmədə təhlükəsiz; sürətli effekt; katatonik xüsusiyyətlərdə birinci sıra.
4. Profilaktik Litium Sonrakı Hamiləliklərdə — Bergink V. et al. Am J Psychiatry 2012 — peri-postpartum dövründə residiv profilaktikası.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG192 — Mother-Baby Unit tövsiyəsi.
• Bergink V. et al. Am J Psychiatry 2015 — 4-pilləli alqoritm sübut bazası.

9. Proqnoz

• Adekvat müalicə ilə əksər pasiyentdə tam bərpa.
• Sonrakı hamiləliklərdə residiv yüksək (~30–40%).
• Uzun müddətli bipolyar idarəsi vacibdir.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «PPP „ana hisslərinin“ güclü ifadəsidir»

Sübut: klinik psixotik vəziyyət; infanticide və suicid riski yüksək; təcili müdaxilə.

Mif 2: «Ev şəraitində izləmək kifayətdir»

Sübut: NICE CG192 — xəstəxana yatımı mütləq; MBU üstündür.

Mif 3: «Əmizdirmə üçün antipsixotik və litium qadağandır»

Sübut: olanzapin və kvetiapin əmizdirmədə nisbətən təhlükəsiz; litium süd-keçər, lakin uşaq monitorinqi ilə tövsiyə oluna bilər; fərdi balans.

Mif 4: «Sonrakı hamiləlikdə təkrar olmayacaq»

Sübut: əvvəlki PPP tarixçəsində residiv ~30–40% (profilaktikasız 44%-ə qədər); profilaktik plan vacibdir.

Mif 5: «Anti-NMDA-R ensefalit nadir, axtarma lazım deyil»

Sübut: gənc qadında atipik psixoz + hərəki simptomlar + tutmalar Anti-NMDA-R ensefalit klassik təqdimatıdır; antikor testi həyat xilas edir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6E21 Puerperal psychosis. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG192. 2014/2018.
4. Bergink V. et al. Treatment of psychosis and mania in the postpartum period. Am J Psychiatry 2015;172(2):115–123.
5. Bergink V. et al. Prevention of postpartum psychosis and mania in women at high risk. Am J Psychiatry 2012;169(6):609–615.
6. Graus F. et al. Lancet Neurol 2016 (autoimmune encephalitis).