XBT-116E21	POSTNATAL PSİXOZ
XBT-10F53.1	POSTNATAL PSİXOZ
DSM-5-TR293.89	POSTNATAL PSİXOZ

1. Tərif və nozologiya

Postnatal Psixoz (PPP; XBT-11: 6E21; DSM-5-TR: peripartum onset specifier ilə Brief Psychotic Disorder və ya Bipolar I) — doğuşdan sonra (tipik ilk 2 həftə) kəskin başlanğıclı psixotik epizod; halüsinasiyalar, sayıqlamalar, koqnitiv dezorqanizasiya, əhval dəyişkənliyi. Tibbi təcili haldır — infanticide (~4%) və ana suicid riski yüksək.

2. Tarixçə

• Marce L.V. (1858) — postpartum psixoz klassik təsviri.
• Bergink V. et al. (2015) — 4-pilləli müalicə alqoritmi.
• NICE CG192 — peripartum psixiatrik vəziyyətlər.

3. Epidemiologiya

• İnsidens: 1–2/1000 doğum.
• Bipolyar pozuntu tarixçəsi olan qadınlarda 25–50%; əvvəlki PPP tarixçəsində 30%.
• Komorbidlik: əksər hallarda bipolyar əsas.
• Mortalite: infanticide 4%, suicid 5%-ə qədər (müalicəsiz).

4. Etiologiya və patogenez

• Hormonal — doğuşdan sonra estrogen və progesteron kəskin enməsi.
• Yuxu məhrumiyyəti.
• Bipolyar pozuntu yatkınlığı (əksər PPP — bipolyar epizod təzahürü).
• Ailə tarixçəsi.

5. Klinik mənzərə

• Sürətli başlanğıc (24–72 saat, tipik ilk 2 həftə).
• Polimorf psixotik simptomlar — sayıqlamalar (xüsusilə körpə haqqında — körpənin «şeytan» və ya «tələb olunmuş» olması; ana «qurtarmalı»), halusinasiyalar.
• Əhval dəyişkənliyi — manik və ya depresiv komponentlər.
• Koqnitiv dezorqanizasiya, qarışıqlıq.
• Yuxu pozulması ağır.
• Davranış — bizar, ifrat, körpə baxımı pozulması.
• Yüksək risk: ana suicid, körpəyə zərər (infanticide).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

Klinik diaqnoz: doğuşdan sonra kəskin başlanğıclı psixotik epizod; bipolyar manik və ya kəskin psixotik kateqoriyasında kodlanır + peripartum onset specifier.

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• NICE CG192 — təcili tibbi vəziyyət.
• RCPsych (Royal College of Psychiatrists) — perinatal psixiatrik xidmət standartları.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə — sürətli başlanğıc, simptom təbiəti.
2. Tibbi qiymətləndirmə — postpartum tibbi (tireoidit, infeksiya, ensefalopatiya, eklampsiya, B12 çatışmazlığı) istisna.
3. Laborator — TSH, tam qan, elektrolitlər, qaraciyər, böyrək, ammonyak, qlükoza, infeksiya markerləri.
4. Beyin MRT və EEQ — atipik təqdimat və ya neyroloji əlamətlər varsa (autoimmun ensefalit — anti-NMDA-R xüsusilə!).
5. Toksikoloji.
6. Suicid və infanticide riski qiymətləndirməsi (C-SSRS, körpə təhlükəsizliyi).

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• Klinik psixiatrik və neyroloji.
• Yuxarıdakı tibbi panel.
• Anti-NMDA-R antikorlar (CSF) — atipik halda.
• C-SSRS, körpə təhlükəsizliyi.

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları (NICE CG192 · Bergink 2015)

• Təcili xəstəxana yatımı MÜTLƏQDIR — ana və körpə üçün; mümkünsə Mother-Baby Unit (ana-körpə müştərək yatım xidməti).
• Bergink 4-pilləli alqoritm (Am J Psychiatry 2015):
  • Pillə 1: Benzodiazepin (lorazepam) kəskin stabilizasiya;
  • Pillə 2: Atipik antipsixotik (olanzapin, kvetiapin, risperidon);
  • Pillə 3: Litium əlavə;
  • Pillə 4: EKT refrakter və ya katatonik xüsusiyyətlərdə.
  • Bipolyar əsas əksər halda — litium və ya valproat (valproat doğum yaşında qadınlarda diqqətlə; lakin əmizdirməyən və daha yaxşı kontrasepsiyada nəzərdə tutulur).
  • Əmizdirmə qərarı — litium əmizdirmədə nisbi əkstərkib (süd-keçər); olanzapin və kvetiapin nisbətən təhlükəsiz; pasiyent və ailə ilə müzakirə.
  • Sonrakı hamiləliklərdə residiv riski yüksək (~50–80%) — profilaktik litium peri-postpartum dövründə nəzərdə tutulur.
  • EKT — hamiləlikdə və postpartum dövründə təhlükəsiz; sürətli effekt.
  • Multidisiplinarlı koordinasiya — psixiatr, mama-ginekoloq, pediatr, sosial işçi.
  1. Berqink 4-Pilləli Alqoritmi (Bergink) — Benzodiazepin → antipsixotik → litium → EKT.
  2. Ana-Körpə Bölməsi (MBU — Mother-Baby Unit) — Ana və körpənin müştərək hospitalize; bonding qoruma və təhlükəsizlik.
  3. EKT Postpartum — Hamiləlikdə və əmizdirmədə təhlükəsiz; sürətli effekt; katatonik xüsusiyyətlərdə birinci sıra.
  4. Profilaktik Litium Sonrakı Hamiləliklərdə — Bergink V. et al. Lancet 2018 — peri-postpartum dövründə residiv profilaktikası.

  8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

  • NICE CG192 — Mother-Baby Unit tövsiyəsi.
  • Bergink V. et al. Am J Psychiatry 2015 — 4-pilləli alqoritm sübut bazası.

  9. Proqnoz

  • Adekvat müalicə ilə əksər pasiyentdə tam bərpa.
  • Sonrakı hamiləliklərdə residiv yüksək (~50–80%).
  • Uzun müddətli bipolyar idarəsi vacibdir.

  10. Mif və yanlış inanclar

  Mif 1: «PPP »ana hisslərinin« güclü ifadəsidir»

  Sübut: klinik psixotik vəziyyət; infanticide və suicid riski yüksək; təcili müdaxilə.

  Mif 2: «Ev şəraitində izləmək kifayətdir»

  Sübut: NICE CG192 — xəstəxana yatımı mütləq; MBU üstündür.

  Mif 3: «Əmizdirmə üçün antipsixotik və litium qadağandır»

  Sübut: olanzapin və kvetiapin əmizdirmədə nisbətən təhlükəsizdir; litium südə keçir, lakin uşaq monitorinqi ilə tövsiyə oluna bilər; fərdi balans tələb olunur.

  Mif 4: «Sonrakı hamiləlikdə təkrar olmayacaq»

  Sübut: əvvəlki PPP tarixçəsində residiv 50–80% təşkil edir; profilaktik plan vacibdir.

  Mif 5: «Anti-NMDA-R ensefalit nadir, axtarma lazım deyil»

  Sübut: gənc qadında atipik psixoz + hərəki simptomlar + tutmalar Anti-NMDA-R ensefalitin klassik təqdimatıdır; antikor testi həyatı xilas edir.

  11. Mənbələr

  1. WHO. ICD-11. 6E21 Puerperal psychosis. 2024.
  2. APA. DSM-5-TR. 2022.
  3. NICE CG192. 2014/2018.
  4. Bergink V. et al. Treatment of psychosis and mania in the postpartum period. Am J Psychiatry 2015;172(2):115–123.
  5. Bergink V. et al. Prevention of postpartum psychosis and mania in women at high risk. Am J Psychiatry 2012;169(6):609–615.
  6. Graus F. et al. Lancet Neurol 2016 (autoimmun ensefalit).