XBT-116D10	ŞƏXSİYYƏT POZUNTUSU Personality disorder
XBT-10F60.9	Dəqiqləşdirilməmiş şəxsiyyət pozuntusu
DSM-5-TRF60.9	Dəqiqləşdirilməmiş şəxsiyyət pozuntusu

1. Tərif və nozologiya

Şəxsiyyət Pozuntusu (XBT-11: 6D10 Personality Disorder; DSM-5-TR: F60.9; 10 kateqoriya) — şəxsi və sosial fəaliyyətdə davamlı və yayğın model; özünə və başqalarına dair fikir, hisslər və davranışlarda. XBT-11 fundamental olaraq vahid kateqoriya + şiddət dərəcələri + xüsusiyyət domenləri modelinə keçmişdir; klassik 10 ayrı şəxsiyyət pozuntusu (paranoid, şizoid, sərhəd, antisosial və s.) kateqorial diaqnoz olaraq ləğv edilmişdir.

2. Tarixçə

• DSM-III (1980) — kateqorial 11 şəxsiyyət pozuntusu (Cluster A, B, C).
• DSM-IV (1994), DSM-5-TR (2022) — eyni kateqorial model saxlanılır; lakin DSM-5 Section III araşdırma kateqoriyasında alternativ «dimensional» model.
• XBT-11 (2019) — radikal dəyişiklik: kateqorial 10 pozuntu ləğv olunmuş, vahid Şəxsiyyət Pozuntusu (yüngül, orta, ağır + Personality Difficulty) + 5 xüsusiyyət domeni qiymətləndirməsi.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: ~9% (Lenzenweger M.F. et al. Biol Psychiatry 2007); BPD ~1,4%, ASPD ~1%, schizoid 3%.
• Cins: BPD qadınlarda klinik populyasiyalarda; ASPD kişilərdə yüksək.
• Başlanğıc: yeniyetməlik və erkən yetkinlik.
• Mortalite: BPD-də suicid 8–10% ömürlük; ASPD-də zorakı ölüm.
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, maddə istifadəsi, yemə pozuntuları.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 40–60%.
• Erkən travma, uşaqlıq istismarı (xüsusilə BPD).
• Disorganized bağlanma.
• Neyrobioloji — frontal-limbik tənzimləmə, serotoninergik disregulasiya.

5. Klinik təzahürlər

5.1 XBT-11 5 xüsusiyyət domeni

• Mənfi affektivlik — narahatlıq, depressiya, dəyişkənlik.
• Detachment — sosial və emosional uzaqlıq.
• Dissosiallıq — empati yoxluğu, eqozentriklik.
• Dezinhibisiya — impulsivlik, məsuliyyətsizlik.
• Anankastik — perfeksionizm, kontrol, sərt qaydalar.

«Borderline model» — XBT-11-də ayrıca kvalifikator (BPD-yə müvafiq, kateqorial 10 ayrı diaqnoz əvəzinə).

5.2 DSM-5-TR 10 kateqorial pozuntu (qısa)

• Cluster A (qəribə/eksentrik): Paranoid, Schizoid, Schizotypal.
• Cluster B (dramatik/erratik): Antisocial (ASPD), Borderline (BPD), Histrionic, Narcissistic.
• Cluster C (narahat/qorxulu): Avoidant, Dependent, Obsessive-Compulsive (OCPD).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (XBT-11)

A. Davamlı və yayğın şəxsiyyət disfunksiyası — özünə dair (identifikasiya, özünə qiymət, özünüidarə) və ya interpersonal (münasibətlər, empatiya, intimasi, məsuliyyət) funksiyada.

B. Müddət — uzunmüddətli (illər).

C. İnkişaf yaşı, mədəni norma, ailə vəziyyəti ilə uyğun olmayan.

D. Şiddət: Personality Difficulty (subklinik), Yüngül PD, Orta PD, Ağır PD.

E. Xüsusiyyət domeni kvalifikatorları (yuxarıda).

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• XBT-11: kateqorial sistemə radikal dəyişiklik; klinik praktikada öyrətmə tələb edir.
• DSM-5-TR: 10 kateqorial diaqnoz saxlanılır; Section III alternativ model.
• NICE CG78 (BPD), CG77 (ASPD): BPD və ASPD üçün ayrı klinik göstərişlər.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + uzun tarixçə.
2. SCID-5-PD (DSM kateqorial) və ya ICD-11 PD assessment.
3. Şəxsiyyət şkalaları — PID-5 (DSM-5 dimensional), MMPI-2-RF.
4. Komorbidlik (MDD, maddə, travma).
5. Suicid və zorakılıq riski.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• SCID-5-PD, PID-5.
• MMPI-2-RF, MCMI-IV.
• Komorbidlik və suicid.

8. Müalicə

8.1 Ümumi prinsiplər (NICE CG78 (BPD), CG77 (ASPD); APA 2024 (BPD, 2-ci nəşr))

1. Psixoterapiya birinci sıra — şəxsiyyət pozuntularında qızıl standart.
2. BPD üçün sübutlu yanaşmalar (5):
   • DBT (Dialectical Behavior Therapy, Linehan M.) — emosional tənzimləmə, distress dözümlülüyü, sosial bacarıqlar, mindfulness; standart 12 ay;
   • MBT (Mentalization-Based Treatment, Bateman A., Fonagy P.);
   • Schema Therapy (Young J.);
   • TFP (Transference-Focused Psychotherapy, Kernberg O.);
   • STEPPS (Systems Training for Emotional Predictability and Problem Solving).
3. ASPD üçün — terapevtik məhdudiyyət; struktur, motivasiyalı pasiyentdə KDT.
4. Farmakoterapiya — şəxsiyyət pozuntusunun özü üçün spesifik təsdiq yox; komorbid simptomlar (impulsivlik, depressiya, narahatlıq, psixoz-bənzər) üçün — SSRİ, əhval stabilizatorları, atipik antipsixotik aşağı dozada.
5. Krizis idarəsi — DBT skills, qısamüddətli hospitalizasiya.
6. Uzunmüddətli müalicə (illər).

8.2 Müalicə metodikaları

1. Dialektik Davranış Terapiyası (DBT — Dialectical Behavior Therapy) — Linehan (Linehan M.) — 4 modul (mindfulness, distress dözümlülüyü, emosional tənzimləmə, sosial bacarıqlar); fərdi + qrup + telefon koçluq + terapevt konsultasiya. 12 ay standart. Sübut: Linehan M.M. JAMA Psychiatry 2015.
2. Mentalizasiya-Əsaslı Terapiya (MBT — Mentalization-Based Therapy) — Beytman (Bateman A.), Fonaqi (Fonagy P.) — Mentalizasiya — özünün və başqalarının zehni vəziyyətlərinin tanınması; psixodinamik kökə əsaslanan. Bateman A. Am J Psychiatry 2009.
3. Sxem Terapiyası (Schema Therapy) — Yanq (Young J.) — Erkən maladaptiv schemaların yenidən qurulması; uzunmüddətli psixoterapiya.
4. Transferans-Fokuslu Psixoterapiya (TFP — Transference-Focused Psychotherapy) — Kernberq (Kernberg O.) — Transferensiya kontekstində primitiv müdafiə mexanizmlərinin emalı.
5. STEPPS — 20 həftəlik qrup; BPD pasiyentinin sosial sisteminin də iştirakı.
6. Şəxsiyyət Pozuntuları üçün Strukturlaşdırılmış Klinik Müsahibə (SCID-5-PD) — DSM-5 kateqorial diaqnoz.

8.3 Mənbələr arasında fərqlər

• NICE CG78 (BPD, 2009) — DBT, MBT və oxşar strukturlaşdırılmış yanaşmalar; farmakoterapiya rutin tövsiyə edilmir BPD-nin özü üçün.
• NICE CG77 (ASPD, 2009).
• APA Practice Guideline for the Treatment of Patients With Borderline Personality Disorder, 2-ci nəşr (2024) — 2001-ci il nəşrini əvəz etdi.

9. Proqnoz

• BPD — 10 il izləmədə 50%+ remisya (Zanarini M.C. icmalları).
• ASPD — ən pis proqnoz; lakin yaşla aqressiya azalır.
• Müalicə proqnozu əhəmiyyətli yaxşılaşdırır.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Şəxsiyyət pozuntuları müalicə olunmur»

Sübut: DBT, MBT, sxem terapiyası, TFP — sübutlu yanaşmalar; əksər pasiyent əhəmiyyətli yaxşılaşır; pessimist proqnostik mövqe köhnəlmişdir.

Mif 2: «BPD pasiyentlər manipulyativdir, sərt sərhəd tələb edir»

Sübut: «manipulyativ» termin stigmatik və yanlışdır; BPD davranışları emosional tənzimləmə pozuntusundan qaynaqlanır; DBT validasiya + struktur balansını tövsiyə edir.

Mif 3: «Farmakoterapiya BPD-ni sağaldır»

Sübut: NICE CG78 — farmakoterapiya BPD-nin özü üçün rutin tövsiyə edilmir; psixoterapiya birinci sıra.

Mif 4: «ASPD müalicə oluna bilməz»

Sübut: ağır ASPD-də müdaxilə məhduddur, lakin motivasiyalı pasiyentdə struktur müalicə yaxşılaşma verə bilər; nigilist mövqe əks-göstərişdir.

Mif 5: «Yaşla şəxsiyyət pozuntusu sabitləşir, müalicə tələb etmir»

Sübut: uzunmüddətli izləmə — BPD remisya nisbəti 50%+ 10 ildə; müalicə bu prosesi sürətləndirir.

Mif 6: «Hipnoterapiya, ezoterik müdaxilələr şəxsiyyət pozuntularını sağaldır»

Sübut: sübut yoxdur; sübutlu strukturlaşdırılmış psixoterapiya tövsiyə edilir.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6D10 Personality disorder. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. NICE CG78. Borderline personality disorder: recognition and management. 2009.
4. NICE CG77. Antisocial personality disorder: prevention and management. 2009.
5. Linehan M.M. et al. Dialectical behavior therapy for high suicide risk in individuals with borderline personality disorder: a randomized clinical trial and component analysis. JAMA Psychiatry 2015;72(5):475–482.
6. Bateman A., Fonagy P. Randomized controlled trial of outpatient mentalization-based treatment versus structured clinical management for BPD. Am J Psychiatry 2009;166(12):1355–1364.
7. Zanarini M.C. et al. Prediction of the 10-year course of borderline personality disorder. Am J Psychiatry 2006;163(5):827–832.
8. Tyrer P., Reed G.M., Crawford M.J. Classification, assessment, prevalence, and effect of personality disorder. Lancet 2015;385(9969):717–726.
9. Young J.E., Klosko J.S., Weishaar M.E. Schema Therapy: A Practitioner’s Guide. New York: Guilford Press, 2003.
10. Yeomans F.E., Clarkin J.F., Kernberg O.F. Transference-Focused Psychotherapy for Borderline Personality Disorder: A Clinical Guide. Washington: American Psychiatric Publishing, 2015.
11. Lenzenweger M.F., Lane M.C., Loranger A.W., Kessler R.C. DSM-IV personality disorders in the National Comorbidity Survey Replication. Biol Psychiatry 2007;62(6):553–564.