XBT-116D10	ŞƏXSİYYƏT POZUNTUSU (XBT-11 VAHİD MODELİ) Personality Disorder
XBT-10F60.9	ŞƏXSİYYƏT POZUNTUSU (XBT-11 VAHİD MODELİ)
DSM-5-TR301.	ŞƏXSİYYƏT POZUNTUSU (XBT-11 VAHİD MODELİ)

1. Tərif və nozologiya

Şəxsiyyət Pozuntusu (XBT-11: 6D10 Personality Disorder; DSM-5-TR: 301.x 10 kateqoriya) — şəxsi və sosial fəaliyyətdə davamlı və yayğın model; özünə və başqalarına dair fikir, hisslər və davranışlarda. XBT-11 fundamental olaraq vahid kategoriya + şiddət dərəcələri + xüsusiyyət domenləri modelinə keçmişdir; klassik 10 ayrı şəxsiyyət pozuntusu (paranoid, schizoid, BPD, ASPD və s.) kateqorial diaqnoz olaraq ləğv edilmişdir.

2. Tarixçə

• DSM-III (1980) — kategorial 11 şəxsiyyət pozuntusu (Cluster A, B, C).
• DSM-IV (1994), DSM-5-TR (2022) — eyni kategorial model saxlanılır; lakin DSM-5 Section III araşdırma kateqoriyasında alternativ «dimensional» model.
• XBT-11 (2019) — radikal dəyişiklik: kategorial 10 pozuntu ləğv olunmuş, vahid Şəxsiyyət Pozuntusu (yüngül, orta, ağır + Personality Difficulty) + 5 xüsusiyyət domeni qiymətləndirməsi.

3. Epidemiologiya

• Ömürlük yayılma: ~9% (Lenzenweger M.F. et al. Biol Psychiatry 2007); BPD ~1,4%, ASPD ~1%, schizoid 3%.
• Cins: BPD qadınlarda klinik populyasiyalarda; ASPD kişilərdə yüksək.
• Başlanğıc: yeniyetməlik və erkən yetkinlik.
• Mortalite: BPD-də suicid 8–10% ömürlük; ASPD-də zorakı ölüm.
• Komorbidlik: MDD, narahatlıq, maddə istifadəsi, yemə pozuntuları.

4. Etiologiya və patogenez

• İrsilik 40–60%.
• Erkən travma, uşaqlıq istismarı (xüsusilə BPD).
• Disorganized bağlanma.
• Neyrobioloji — frontal-limbik tənzimləmə, serotonergic disregulasiya.

5. Klinik mənzərə

5.1 XBT-11 5 xüsusiyyət domeni

• Mənfi affektivlik — narahatlıq, depresiya, dəyişkənlik.
• Detachment — sosial və emosional uzaqlıq.
• Dissosiallıq — empati yoxluğu, eqozentriklik.
• Dezinhibisiya — impulsivlik, məsuliyyətsizlik.
• Anankastik — perfeksionizm, kontrol, sərt qaydalar.

«Borderline model» — XBT-11-də ayrıca kvalifikator (BPD-yə müvafiq, kateqorial 10 ayrı diaqnoz əvəzinə).

5.2 DSM-5-TR 10 kategorial pozuntu (qısa)

• Cluster A (qəribə/eksentrik): Paranoid, Schizoid, Schizotypal.
• Cluster B (dramatik/erratik): Antisocial (ASPD), Borderline (BPD), Histrionic, Narcissistic.
• Cluster C (narahat/qorxulu): Avoidant, Dependent, Obsessive-Compulsive (OCPD).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar (XBT-11)

A. Şəxsiyyətin davamlı və geniş yayılmış disfunksiyası — ya özünə aid (şəxsiyyətin müəyyənləşdirilməsi, özünə hörmət, özünü idarəetmə), ya da şəxsiyyətlərarası (münasibətlər, empatiya, yaxınlıq, məsuliyyət) funksiyalarda özünü göstərir.

B. Müddət — uzunmüddətli (illər).

C. İnkişaf yaşı, mədəni normalar və ailə vəziyyəti ilə uyğun olmayan.

D. Şiddət: Personality Difficulty (subklinik), Yüngül PD, Orta PD, Ağır PD.

E. Xüsusiyyət domeni kvalifikatorları (yuxarıda).

6.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

• XBT-11: kategorial sistemə radikal dəyişiklik; klinik praktikada öyrətmə tələb edir.
• DSM-5-TR: 10 kategorial diaqnoz saxlanılır; Section III alternativ model.
• NICE CG78 (BPD), CG77 (ASPD): BPD və ASPD üçün ayrı klinik göstərişlər.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + uzun tarixçə.
2. SCID-5-PD (DSM kategorial) və ya ICD-11 PD assessment.
3. Şəxsiyyət şkalaları — PID-5 (DSM-5 dimensional), MMPI-2-RF.
4. Komorbidlik (MDD, maddə, travma).
5. Suicid və zorakılıq riski.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• SCID-5-PD, PID-5.
• MMPI-2-RF, MCMI-IV.
• Komorbidlik və suicid.

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları (NICE CG78 (BPD)

• Psixoterapiya birinci sıra — şəxsiyyət pozuntularında qızıl standart.
• BPD üçün sübutlu yanaşmalar (5):
  • DBT (Dialectical Behavior Therapy, Linehan M.) — emosional tənzimləmə, distress dözümlülüyü, sosial bacarıqlar, mindfulness; standart 12 ay;
  • MBT (Mentalization-Based Treatment, Bateman A., Fonagy P.);
  • Schema Therapy (Young J.);
  • TFP (Transference-Focused Psychotherapy, Kernberg O.);
  • STEPPS (Systems Training for Emotional Predictability and Problem Solving).
  • ASPD üçün — terapevtik məhdudiyyət; struktur, motivasiyalı pasiyentdə KDT.
  • Farmakoterapiya — şəxsiyyət pozuntusunun özü üçün spesifik təsdiq yox; komorbid simptomlar (impulsivlik, depresiya, narahatlıq, psixoz-bənzər) üçün — SSRİ, mood stabilizatorları, atipik antipsixotik aşağı dozada.
  • Krizis idarəsi — DBT skills, qısamüddətli yatak yatma.
  • Uzunmüddətli müalicə (illər).
  1. Dialektik Davranış Terapiyası (DBT — Dialectical Behavior Therapy) — Linehan M. — 4 modul (mindfulness, distress dözümlülüyü, emosional tənzimləmə, sosial bacarıqlar); fərdi + qrup + telefon koçluq + terapevt konsultasiya. 12 ay standart. Sübut: Linehan M.M. JAMA Psychiatry 2015.
  2. Mentalizasiya-Əsaslı Terapiya (MBT — Mentalization-Based Therapy) — Bateman A., Fonagy P. — Mentalizasiya — özünün və başqalarının zehni vəziyyətlərinin tanınması; psixodinamik kökə əsaslanan. Bateman A. Am J Psychiatry 2009.
  3. Sxem Terapiyası (Schema Therapy) — Young J. — Erkən maladaptiv schemaların yenidən qurulması; uzunmüddətli psixoterapiya.
  4. Transferans-Fokuslu Psixoterapiya (TFP — Transference-Focused Psychotherapy) — Kernberg O. — Transferensiya kontekstində primitiv müdafiə mexanizmlərinin emalı.
  5. STEPPS — 20 həftəlik qrup; BPD pasiyentinin sosial sisteminin də iştirakı.
  6. Şəxsiyyət Pozuntuları üçün Strukturlaşdırılmış Klinik Müsahibə (SCID-5-PD) — DSM-5 kategorial diaqnoz.

  8.2 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

  • NICE CG78 (BPD, 2009) — DBT, MBT və oxşar strukturlaşdırılmış yanaşmalar; farmakoterapiya rutin tövsiyə edilmir BPD-nin özü üçün.
  • NICE CG77 (ASPD, 2009).
  • APA Practice Guideline for BPD (2001).

  9. Proqnoz

  • BPD — 10 il izləmədə 50%+ remisya (Zanarini M.C. icmalları).
  • ASPD — ən pis proqnoz; lakin yaşla aqressiya azalır.
  • Müalicə proqnozu əhəmiyyətli yaxşılaşdırır.

  10. Mif və yanlış inanclar

  Mif 1: «Şəxsiyyət pozuntuları müalicə olunmur»

  Sübut: DBT, MBT, Schema, TFP — sübutlu yanaşmalar; əksər pasiyent əhəmiyyətli yaxşılaşır; pessimistik prognostik mövqe köhnəlmişdir.

  Mif 2: «BPD pasiyentlər manipulyativdir, sərt sərhəd tələb edir»

  Sübut: «manipulyativ» termin stigmatik və yanlışdır; BPD davranışları emosional tənzimləmə pozuntusundan qaynaqlanır; DBT validasiya + struktur balansını tövsiyə edir.

  Mif 3: «Farmakoterapiya BPD-ni sağaldır»

  Sübut: NICE CG78 — farmakoterapiya BPD-nin özü üçün rutin tövsiyə edilmir; psixoterapiya birinci sıra.

  Mif 4: «ASPD müalicə oluna bilməz»

  Sübut: ağır ASPD-də müdaxilə məhduddur, lakin motivasiyalı pasiyentdə struktur müalicə yaxşılaşma verə bilər; nigilist mövqe əkstərkibdir.

  Mif 5: «Yaşla şəxsiyyət pozuntusu sabitləşir, müalicə tələb etmir»

  Sübut: uzunmüddətli izləmə — BPD remisya nisbəti 50%+ 10 ildə; müalicə bu prosesi sürətləndirir.

  Mif 6: «Hipnoterapiya, ezoterik müdaxilələr şəxsiyyət pozuntularını sağaldır»

  Sübut: sübut yoxdur; sübutlu strukturlaşdırılmış psixoterapiya tövsiyə edilir.

  11. Mənbələr

  1. WHO. ICD-11. 6D10 Personality disorder. 2024.
  2. APA. DSM-5-TR. 2022.
  3. NICE CG78. Borderline personality disorder: recognition and management. 2009.
  4. NICE CG77. Antisocial personality disorder: prevention and management. 2009.
  5. Linehan M.M. et al. DBT vs CBT for Borderline Personality Disorder. JAMA Psychiatry 2015;72(5):475–482.
  6. Bateman A., Fonagy P. Randomized controlled trial of outpatient mentalization-based treatment versus structured clinical management for BPD. Am J Psychiatry 2009;166(12):1355–1364.
  7. Zanarini M.C. et al. Prediction of the 10-year course of borderline personality disorder. Am J Psychiatry 2006;163(5):827–832.
  8. Tyrer P., Reed G.M., Crawford M.J. Classification, assessment, prevalence, and effect of personality disorder. Lancet 2015;385(9969):717–726.