XBT-116E62	İKİNCİLİ ƏHVAL-RUHİYYƏ SİNDROMU Secondary mood syndrome
XBT-10F06.3	Əhvalın üzvi mənşəli [affektiv] pozuntusu
DSM-5-TRF06.3x	Başqa tibbi vəziyyətə görə depressiv pozuntu

1. Tərif və nozologiya

İkincili Əhval-Ruhiyyə Sindromu (XBT-11: 6E62 Secondary Mood Syndrome; DSM-5-TR: F06.3x Mood Disorder Due to Another Medical Condition) — depressiv, manik və ya qarışıq əhval epizodları başqa tibbi vəziyyət, maddə və ya dərman təsiri kontekstində.

2. Tarixçə

«Organik affektiv pozuntu» termini XX əsr; biopsixososial model klinik praktikada.

3. Epidemiologiya

• Xronik tibbi xəstəliklərdə depressiv simptomlar geniş; bir hissə klinik depressiv epizoda çatır.
• Steroid induksiyalı əhval pozuntuları — yüksək doza prednizolonda 5–18% maniya/hipomaniya, depressiya.
• Interferon induksiyalı depressiya — HCV müalicəsində 20–40%.
• İnsult sonrası depressiya — 30%.

4. Etiologiya və patogenez

• Endokrin — hipotireoid (depressiya), hipertireoid (maniyaya bənzər), Cushing, Addison.
• Neyroloji — insult (sol frontal — depressiya, sağ — maniya), Parkinson, MS, beyin şişi, demensiya, TBI.
• Maddə/dərman — steroidlər, interferon, dofamin agonistləri, izotretinoin, β-blokator, antikonvulsant.
• Metabolik — uremiya, B12, folat.
• İnfeksion — HIV, sifilis, COVID.
• Autoimmun — lupus, Hashimoto.
• Onkoloji — pankreas xərçəngi (klassik depressiv presentasiya), paraneoplastik.

5. Klinik təzahürlər

• Depressiv, manik, qarışıq, hipomanik epizod simptomları.
• Tibbi vəziyyət və ya maddə ilə zaman bağlılığı.
• Klassik affektiv pozuntu üçün xarakterik olmayan xüsusiyyətlər (gec başlanğıc, atipik təqdimat).

6. Diaqnoz

6.1 Vahid diaqnostik meyarlar

A. Davamlı əhval pozuntusu (depressiv, manik və ya qarışıq).

B. Tibbi vəziyyət və ya maddə təsiri sübutu.

C. Birinci affektiv pozuntu ilə daha yaxşı izah olunmur.

D. Delirium kontekstində baş vermir.

6.2 Mənbələr arasında fərqlər

• XBT-11 — maddə ilə bağlı əhval pozuntusu buraya AİD DEYİL: o, maddə fəslindədir. 6E62 yalnız psixi pozuntular fəslinə aid olmayan sağlamlıq vəziyyətləri üçündür və əsas xəstəliyin diaqnozu ilə birlikdə qoyulur.
• Konsultasiya-liaison protokollar.

6.3 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə + tibbi tarixçə.
2. Tibbi və laborator qiymətləndirmə (TSH, B12, kortizol, böyrək, qaraciyər).
3. Dərman siyahısının nəzərdən keçirilməsi.
4. Beyin görüntüləməsi (insult, MS, şiş).
5. Toksikoloji.
6. Komorbid pozuntular.

6.4 Differensial diaqnostika

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• PHQ-9, MADRS, YMRS.
• Laborator: TSH, B12, kortizol, ANA, böyrək, qaraciyər.
• MRT atipik halda.
• C-SSRS.

8. Müalicə

1. Etioloji müalicə — tibbi vəziyyət və ya dərman korreksiyası.
2. Simptomatik psixiatrik müalicə:
   • Depressiv — SSRİ (xəstəlik-spesifik seçim; kardiak — sertralin, esitalopram; onkoloji — mirtazapin);
   • Manik — antipsixotik (kvetiapin, olanzapin); steroid induksiyalı manik halda steroidin azaltma və ya antipsixotik;
   • Qarışıq və ya refrakter — EKT.
3. Multidisiplinar koordinasiya.

8.1 Müalicə metodikaları

1. SSRİ Xəstəlik-Spesifik — Kardiak, onkoloji, neyroloji kontekstə uyğun seçim.
2. EKT — Refrakter və ağır halda.

9. Proqnoz

Etioloji müdaxilə ilə əksər remisya.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Tibbi xəstəlikli pasiyent üçün depressiya „normal“dır»

Sübut: klinik depressiya tibbi vəziyyətin gedişini pisləşdirir; aktiv müdaxilə tələb edir.

Mif 2: «Steroidlə induksiya olunmuş maniya özü-özünə keçir»

Sübut: dozanın azaldılması və ya antipsixotik əlavə tələb olunur.

Mif 3: «Antidepressant hipotireoiddə birinci sıra»

Sübut: tireoid korreksiyası birinci; antidepressant qalıq simptomlar üçün.

Mif 4: «İnterferon depressiyası nadir»

Sübut: HCV interferon terapiyasında 20–40% — aktiv izləmə tələb olunur.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6E62 Secondary mood syndrome. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Levenson J.L. (ed.). APA Publishing Textbook of Psychosomatic Medicine and Consultation-Liaison Psychiatry. 3rd ed. 2018.
4. Robinson R.G., Jorge R.E. Post-stroke depression: a review. Am J Psychiatry 2016;173(3):221–231.