XBT-116E62	İKİNCİLİ NARAHATLIQ SİNDROMU Secondary Anxiety Syndrome
XBT-10F06.4	İKİNCİLİ NARAHATLIQ SİNDROMU
DSM-5-TR293.84	İKİNCİLİ NARAHATLIQ SİNDROMU

1. Tərif və nozologiya

İkincili Narahatlıq Sindromu (XBT-11: 6E62 Secondary Anxiety Syndrome; DSM-5-TR: 293.84 Anxiety Disorder Due to Another Medical Condition) — başqa tibbi vəziyyət və ya maddə təsiri kontekstində narahatlıq, panik və ya obsessiv-bənzər simptomlar.

2. Tarixçə

Konsultasiya-liaison psixiatriyasının inkişafı; DSM-III-dən rəsmiləşmə.

3. Epidemiologiya

• Xronik tibbi xəstəliklərdə narahatlıq tezliyi yüksəkdir (kardiyak, KOAH, endokrin).
• Hipertiroidizmdə 60–70% narahatlıq simptomu.
• Kafein, stimulyant induksiyalı narahatlıq.

4. Etiologiya və patogenez

• Endokrin — hipertireoid, feoxromositoma, hipoglikemiya.
• Kardiyak — aritmiya, miokard infarkt, mitral valv prolapsı.
• Respirator — KOAH, astma, ağciyər embolizmi.
• Neyroloji — TBI, Parkinson, MS.
• Maddə/dərman — kafein, stimulyant, kortikosteroid, β-blokator (paradoksal), benzodiazepin/alkohol kəsilməsi.
• Vestibular pozuntular.

5. Klinik mənzərə

• GAD, panik atak, OKP-bənzər simptomlar tibbi vəziyyət kontekstində.
• Atipik xüsusiyyətlər (geç başlanğıc, fokus simptom).

6. Diaqnoz

Tibbi vəziyyət sübutu + narahatlıq simptomları + zaman bağlılığı.

6.1 Mənbə-spesifik dəqiqləşdirmələr

DSM-5-TR / XBT-11 — eyni.

6.2 Diaqnostika alqoritmi

1. Klinik müsahibə.
2. Tibbi qiymətləndirmə — TSH, qlükoza, kardiyak, vestibular.
3. Dərman və kafein anamnezi.
4. Toksikoloji.

6.3 Differensial diaqnostika

• Birinci narahatlıq pozuntuları (6B0x);
• Delirium;
• Adaptasiya pozuntusu.

7. Müayinə və qiymətləndirmə

• GAD-7, HAM-A.
• TSH, qlükoza, EKG.
• Toksikoloji.

8. Müalicə

8.1 Müalicə yanaşmaları

• Etioloji müalicə.
• Simptomatik — SSRİ qalıq narahatlıq üçün; benzodiazepin qısamüddətli kəskin halda.
• Kafein məhdudlaşdırma.

1. Etioloji Müdaxilə — Tibbi vəziyyət korreksiyası.
2. SSRİ Qalıq Narahatlıq üçün — Tibbi vəziyyət korreksiyasından sonra qalan simptomlar üçün.

9. Proqnoz

Etioloji müdaxilə ilə əhəmiyyətli yaxşılaşma.

10. Mif və yanlış inanclar

Mif 1: «Tibbi xəstəlikli pasiyentin narahatlığı »normal«-dır»

Sübut: klinik narahatlıq tibbi vəziyyətin gedişini pisləşdirir; müdaxilə tələb edir.

Mif 2: «Hipertiroidizmdə antianksiolitik birinci sıra»

Sübut: birinci tireoid korreksiyası; β-blokator (propranolol) simptomatik adjunkt.

Mif 3: «Kafein təhlükəsizdir»

Sübut: yüksək doza panik, narahatlıq, taxikardiya yaradar; məhdudlaşdırma tövsiyə olunur.

11. Mənbələr

1. WHO. ICD-11. 6E62 Secondary anxiety syndrome. 2024.
2. APA. DSM-5-TR. 2022.
3. Levenson J.L. APA Textbook of Psychosomatic Medicine 2018.